Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
289
TINCHLIK VA XAVFSIZLIKNI TA’MINLASH HAMDA XALQARO
HAMKORLIKNI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY
TENDENSIYALARI
Musaye a Gulnoza
Te miz da la pedagogika ins i u e 1-ku s magis an i
Anno a siya: Maqolada inchlik a xa sizlikni a’minlashning global, min aqa iy a
milliy da ajadagi mexanizmla i, xalqa o ashkilo la ning oli, geosiyosiy
ja ayonla ning a’si i hamda da la la o‘ asidagi hamko likning zamona iy shaklla i
yo i ilgan. Dunyo siyosiy izimidagi o‘zga ishla , qu olli moja ola sonining
ko‘payishi, iq isodiy aqoba ning kuchayishi sha oi ida inchlikni mus ahkamlashning
konsep ual yondashu la i ahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekis onning min aqa iy
xa sizlik a xalqa o hamko likni kuchay i ish bo asidagi ashabbusla i ilmiy asosda
sha hlanadi.
Kali so‘zla : inchlik, xa sizlik, xalqa o hamko lik, geosiyosa , min aqa iy
in eg a siya, xa sizlik izimi, xalqa o ashkilo la , Ma kaziy Osiyo, diploma iya.
Bugungi globallashu sha oi ida inchlik a xa sizlikni a’minlash masalala i
xalqa o munosaba la izimining eng dolza b yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. XXI
as da geosiyosiy aqoba ning kuchayishi, esu sla uchun ku ash, axbo o u ushla i,
e o izm, eks emizm, ansmilliy jinoya chilik kabi ahdidla da la la aoliya ini
yangi o ma la da hamko lik qilishga majbu qilmoqda. Xa sizlik masalala i
endilikda aqa bi da la ning ichki ishi bo‘lmay qolgan bo‘lib, u bu un insoniya ning
umumiy muammosiga aylangan [1].
Shu bois xalqa o hamko lik, diploma ik aloqala , min aqa iy in eg a siya, kollek i
xa sizlik izimla i a ko‘p omonlama muzoka ala bugungi zamonning bosh s a egik
yo‘nalishla i si a ida qa almoqda.
1. Tinchlik a xa sizlik ushunchala ining ilmiy-naza iy asosla i
Tinchlik — bu na aqa qu olli moja ola ning yo‘qligi, balki ba qa o siyosiy izim,
iq isodiy o‘sish, ij imoiy a o onlik a xalqa o mu ozana ning ma judligidi [2].
Xa sizlik esa da la , jamiya a shaxs man aa la ini ichki hamda ashqi ahdidla dan
himoya qilishni angla adi. Zamona iy xa sizlik naza iyala ida inson xa sizligi,
axbo o xa sizligi, ekologik xa sizlik, ene ge ik xa sizlik kabi ushunchala alohida
e’ ibo qozonmoqda [3].
Realizm, libe alizm a kons uk i izm kabi xalqa o munosaba la naza iyala ida
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
290
inchlikni a’minlashning u li yondashu la i ma jud. Realis la kuch balansini asosiy
sha deb bilsala , libe alla xalqa o ashkilo la , diploma iya a o‘za o man aa la ni
himoya qilishni ba qa o inchlik omili deb e’ i o e adi [4].
2. Global xa sizlik izimi: a ixiy shakllanishi a bugungi hola i
Ikkinchi jahon u ushidan so‘ng dunyoda yangi xalqa o xa sizlik izimi shakllandi.
Bunda BMTning ashkil e ilishi asosiy bu ilish nuq asi bo‘ldi [5]. Xalqa o huquqning
asosiy amoyilla i — su e en englik, qu olli kuch ishla maslik, nizola ni inch yo‘l
bilan hal qilish kabi p insipla umumiy xa sizlik poyde o ini ya a di.
Hozi gi global xa sizlik izimi quyidagi asosiy elemen la dan ibo a :
— BMT a uning ix isoslashgan uzilmala i;
— NATO, Ye opa I i oqi, ASEAN, MDH kabi min aqa iy ashkilo la ;
— qu ol nazo a i bo‘yicha xalqa o kelishu la ;
— da la la o‘ asidagi ko‘p omonlama bi imla ;
— xalqa o huquq no mala i.
Shunga qa amay, XXI as da xa sizlik izimi bi qa o yangi chaqi iqla bilan o‘qnash
keldi. A g‘onis ondagi no inchlik, Yaqin Sha qdagi moja ola , Uk ainadagi u ush,
yad o qu olining a qalishi, kibe hujumla global xa sizlikni izdan chiqa ayo gan
omilla si a ida qa aladi [6].
3. Xalqa o hamko likning zamona iy shaklla i
Bugungi kunda xalqa o hamko lik quyidagi yo‘nalishla da i ojlanmoqda:
— diploma ik hamko lik;
— iq isodiy in eg a siya;
— kollek i xa sizlik blokla i;
— xalqa o e o izmga qa shi ku ash;
— anspo -logis ika loyihala i;
— ekologik xa sizlik bo‘yicha hamko lik.
Hamko likning aqamli diploma iya, yumshoq kuch (so powe ), madaniy
diploma iya kabi yangi shaklla i keng us olmoqda [7].
4. Tinchlikni a’minlashda xalqa o ashkilo la ning o‘ ni
BMTning asosiy maqsadi — dunyoda inchlikni saqlashdi . Buning uchun u
inchlikpa a missiyala ni amalga oshi adi, muzoka ala ashabbusko i bo‘ladi,
qu olsizlan i ish ja ayonini nazo a qiladi [8].
Ye opa I i oqi xa sizlik masalala ida siyosiy muzoka ala , iq isodiy sanksiyala a
s a egik hamko likni qo‘llaydi. NATO esa kollek i mudo aa amoyiliga asoslangan
bo‘lib, xalqa o miqyosdagi ha biy xa sizlikka ja obga uzilmala dan bi idi [9].
Shuningdek:
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
291
— YXHT (OSCE) min aqa iy xa sizlikni a’minlashda muhim ol o‘ynaydi;
— SHHT (SCO) e o izm, eks emizm a sepa a izmga qa shi ku ashishga
yo‘nal i ilgan;
— Islom Hamko lik Tashkilo i musulmon da la la i xa sizlik muammola ini
muhokama qilish maydonidi .
5. Ma kaziy Osiyo a xa sizlik masalala i
Ma kaziy Osiyo geosiyosiy jiha dan s a egik hudud bo‘lib, bu ye da xa sizlik
masalala i mu akkab xa ak e ga ega. A g‘onis ondagi aziya , su esu sla i
aqsimo i, chega a iy masalala , diniy eks emizm kabi omilla min aqa
ba qa o ligiga be osi a a’si qiladi [10].
So‘nggi yilla da Ma kaziy Osiyo da la la i o‘za o hamko likni kuchay i ib, yagona
min aqa iy yondashu shakllan i ishga ha aka qilmoqda. Bu ja ayonda
O‘zbekis onning aol diploma ik ashabbusla i alohida ahamiya kasb e adi.
6. O‘zbekis onning inchlik a xa sizlikni mus ahkamlash bo asidagi
ashabbusla i
Mus aqillik yilla ida O‘zbekis on inchlik a xa sizlik masalala iga us u o
ahamiya qa a ib kelmoqda. Da la ning ashqi siyosa konsepsiyasida quyidagi
amoyilla belgilangan:
— hech qanday ha biy blokla ga qo‘shilmaslik;
— moja ola ni aqa inch yo‘l bilan hal qilish;
— qo‘shni da la la bilan do‘s ona munosaba la ni i ojlan i ish;
— min aqa iy ba qa o likni mus ahkamlash [11].
O‘zbekis on P eziden i omonidan ilga i su ilgan "Ma kaziy Osiyo – umumiy uyimiz"
amoyili min aqa iy ishonchni mus ahkamlashga xizma qilmoqda. Shuningdek,
A g‘onis onda inchlik o‘ na ish bo‘yicha Toshken xalqa o kon e ensiyasi global
miqyosda keng e’ i o e ildi [12].
7. Ba qa o inchlikka e ishishda iq isodiy hamko likning oli
Tinchlik a iq isodiy o‘sish o‘za o chamba chas bog‘liq. Xalqa o sa do, in es i siya
almashinu i, anspo ko ido la i, ene ge ik loyihala da la la o‘ asida o‘za o
bog‘liqlikni kuchay i adi. Bu esa moja ola ning oldini olishda muhim omil
hisoblanadi [13].
“Bi makon – bi yo‘l” ashabbusi, T ansa g‘on emi yo‘li, Ma kaziy Osiyo – Janubiy
Osiyo anspo yo‘lagi kabi loyihala min aqa iy hamko likni si a jiha idan yangi
bosqichga olib chiqmoqda.
8. Axbo o xa sizligi a zamona iy ahdidla
XXI as da xa sizlikning eng muhim yo‘nalishla idan bi i — axbo o xa sizligidi .
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
292
Kibe hujumla , in e ne dagi eks emis ik a g‘ibo , eyk axbo o la , axbo o
manipulya siyasi da la la a o munosaba la ga be osi a a’si ko‘ sa moqda [14].
BMT, Ye opa I i oqi a SHHT axbo o makonini himoya qilish, kibe xa sizlikni
mus ahkamlash bo‘yicha u li kon ensiyala a s a egiyala ishlab chiqmoqda.
9. Tinchlikni saqlashda diploma iyaning o‘ ni
Diploma iya moja ola ning oldini olishning eng sama ali osi asidi . Ko‘p
omonlama muzoka ala , diploma ik qa o la , ishonchni mus ahkamlo chi cho ala
da la la o‘ asida muloqo ni kuchay i adi [15].
Shuningdek, “yumshoq kuch” s a egiyasi — madaniya , il, a’lim, ilm- an sohasidagi
hamko lik da la la o‘ asida ishonch a o‘za o hu ma ni oshi adi.Tinchlik a
xa sizlik bugungi global siyosiy ja ayonla ning ma kazida u adi. Da la la
o‘ asidagi hamko lik, xalqa o ashkilo la ning aolligi, iq isodiy a diploma ik
munosaba la ning mus ahkamlanishi – ba qa o inchlikni a’minlashning eng asosiy
omilla idi . O‘zbekis onning inchlikpa a siyosa i, min aqa iy hamko likka
qo‘shgan hissasi hamda xalqa o maydondagi aolligi Ma kaziy Osiyo ba qa o ligiga
ka a hissa qo‘shmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.UN Secu i y Council Repo s.
2. Gal ung J. Peace Resea ch.
3. Human Secu i y Repo , 2022.
4. Nye J. In e na ional Rela ions Theo y.
5. Uni ed Na ions Cha e .
6. SIPRI Yea book, 2023.
7. Nye J. So Powe .
