94
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
MUSTAMLAKACHILIK DAVRIDA SURXON VOHASINING IJTIMOIY-
IQTISODIY O‘ZGARISHLARI VA MILLIY OZODLIK HARAKATLARI
(1868-1920-YILLAR)
Qu bono Hasan
Deno Tadbi ko lik a pedagogika ins i u i 13- -23 gu uh alabasi gu uh 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Musu monqulo Akba
Deno Tadbi ko lik a pedagogika ins i u i 13- -23 gu uh alabasi gu uh 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731730
Anno a siya: Ushbu maqola Rossiya impe iyasi mus amlakachilik da ida Su xon ohasida
sodi bo‘lgan chuqu ij imoiy-iq isodiy o‘zga ishla a mahalliy aholining milliy ozodlik ha aka la ini
ha omonlama o‘ ganishga bag‘ishlangan. Tadqiqo da 1868-yilda Buxo o ami ligining Rossiya
p o ek o a iga aylanishidan o 1920-yilda Buxo o Xalq So e Respublikasining ashkil opguniga
qada bo‘lgan da da Su xon ohasining ma’mu iy uzilishi, iq isodiy hayo i a madaniy ja ayonla i
ahli qilinadi. Maqolada, shuningdek, Rossiya mus amlakachilik siyosa ining min aqa qishloq
xo‘jaligiga, sa do-so iqiga a an’ana iy huna mandchiligiga a’si i, yangi soliqla izimining jo iy
e ilishi, ye munosaba la idagi o‘zga ishla chuqu yo i ilgan.
Kali so‘zla : Rossiya impe iyasi, Su xon ohasi, Buxo o ami ligi, milliy ozodlik ha aka la i,
Jadidchilik, Buxo o Xalq So e Respublikasi,
Ki ish: 1868-yilda Buxo o ami ligi Rossiya impe iyasining p o ek o a iga aylangach, Su xon
ohasida yangi ma’mu iy uzilm shakllan i ildi. Rus ha biy ma'mu la i iloya boshqa u iga be osi a
a alasha boshladila , ami hokimiya i cheklab qo‘yildi. Mus amlakachilik da ida Su xon ohasida
an’ana iy iq isodiy izim sezila li o’zga ishla ga uch adi. Rossiya sanoa i uchun xom ashyo manbai
si a ida min aqada pax achilik keng miqyosda i ojlan i ildi. An’ana iy huna mandchilik ko xonala i
aqoba ba dosh bo'lmaganligi sababli anazzulga yuz u di.
1
Ye munosaba la ida ka a o‘zga ishla yuz be di. Rossiya uqa ola i a us ko‘chmanchila i
uchun eng yaxshi ye la aj a ildi, mahalliy aholi chekka a unumdo bo‘lmagan ye ga siqib chiqa ildi.
Soliqla og‘i lash i ildi, aholi qashshoqlashdi.
1870-yilla da Su xon ohasida yangi soliq izimi jo iy e ildi. Mahalliy aholi “zik solig‘i”, “ye
solig‘i” a boshqa ko‘plab soliqla ni o‘lashga majbu bo‘ldi. Soliqla ni o‘lamay qolgan
dehqonla ning ye la i musoda a qilindi. T anspo in a uzilmasining i ojlanishi min aqa
iq isodiyo iga a alash a’si ko‘ sa di. Temi yo‘l a a omobil yo‘lla i qu ilishi mahalliy sa do
yo‘nalishla ini o‘zga i di. An’ana iy ka on yo‘lla i ahamiya ini yo‘qo di, Te miz shah i esa yangi
sa do ma kaziga aylandi.
Mao i sohasida us- uzem mak abla i ochildi, ula mahalliy aholi o asida Rossiya madaniya ini
a qa ish azi asini baja adi. An’ana iy mad asa a’limi cheklo la ga duch keldi, jadid mak abla i esa
yangi usulda a’lim be ishga in ildi. 1916-yilgi milliy ozodlik qo‘zg‘oloni Su xon ohasida keng
qam o li xa ak e ga ega bo‘ldi. Mahalliy aholi majbu iy ha biy xizma a mehna majbu iya iga
qa shi chiqdi. Qo‘zg‘olon bos i ilishi og‘i oqiba la ga olib keldi, minglab kishila qa ag‘on qilindi.
Jadidchilik ha aka i Su xon ohasida yangi ma’ i iy a siyosiy g’oyala ning a qalishiga sabab
bo‘ldi. Mahalliy ziyolila o asida milliy o‘zlikni anglash a zamona iy a’lim a a do la i paydo
bo‘ldi. Bu esa keyinchalik mus amlakachilikka qa shi ku ashning ideologik asosini ya a di.
1
O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy da la a xi i - So e da i hujja la i (Fond 837, o‘yxa 32, ish 45-89)
95
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Buxo o ami ligining so‘nggi yilla ida Su xon ohasida siyosiy beqa o lik kuchaydi. Rossiya
mus amlakachiligiga qa shi no ozilik ha aka la i kengaydi, mahalliy aholi iq isodiy a siyosiy
zo‘ a onlikka qa shi ku ashni kuchay i di.
1917-yilgi e al a ok yab inqilobla i Su xon ohasida ka a aks-sado ug‘di di. Mahalliy
aholi ozodlik a englik g‘oyala ini qo‘llab-qu a ladi, ammo Bolshe ikla siyosa i yangi
muammola ni kel i ib chiqa di. 1920-yilda Buxo o Xalq So e Respublikasi ashkil opgach, Su xon
ohasida so e hokimiya i o‘ na ildi. Bu min aqaning keyingi siyosiy a iq isodiy i ojlanishiga
yangi bosqichni ochdi, ammo mus amlakachilik da i an’anala i uzoq yilla da omida o‘z a’si ini
saqlab qoldi.
Mus amlakachilik da i Su xon ohasining ij imoiy-iq isodiy uzumiga chuqu a’si ko‘ sa di.
Min aqa an’ana iy jamiya dan zamona iy sanoa jamiya iga o‘ ishning das labki bosqichla ini
boshdan kechi di, ammo bu ja ayon mahalliy aholi man aa la ini hisobga olmagan holda amalga
oshi ildi. So e da la i Su xon ohasining abiiy boylikla idan keng miqyosda oydalanishga in ildi.
1920-yilla ning boshla ida min aqada ye isloho i amalga oshi ilib, yi ik ye egala ining mulkla i
milliylash i ildi. Bu o qali ohaning keng qishloq xo‘jaligi ye la ini da la nazo a iga olish imkoni
ya a ildi.
Pax achilik min aqaning asosiy iq isodiy yo‘nalishiga aylan i ildi.
1930-yilla ga kelib, Su xon ohasi O‘ a Osiyoning yi ik pax a ye ish i u chi hududla idan bi iga
aylandi. Kolxoz a so xozla izimi o qali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqa ishi ma kazlash i ildi a
sanoa lash i ildi. Sug‘o ish izimini mode niza siya qilishga ka a e‘ ibo qa a ildi. Yangi kanalla a
a iqla qazildi, eski sug‘o ish inshoo la i a’mi landi. Bu esa qishloq xo‘jaligi maydonla ining
sezila li da ajada kengayishiga olib keldi.
Sanoa sohasida pax a ozalash za odla i, g‘ish za odla i a oziq-o qa ko xonala i qu ildi.
Te miz shah i min aqaning yi ik sanoa ma kaziga aylan i ildi. 1940-yilla ga kelib, iloya da yigi u
a o‘qimachilik ko xonala i ishga ushi ildi. T anspo in a uzilmasini i ojlan i ishga alohida
ahamiya be ildi. Temi yo‘l liniyala i uzay i ildi, a omobil yo‘lla i qu ildi. Te miz po i
Amuda yoda muhim anspo uguniga aylan i ildi.
Ene giya esu sla idan oydalanish bo‘yicha qa o loyihala amalga oshi ildi. Das labki elek
s ansiyala i qu ildi, qishloq joyla ida elek lash i ish ishla i boshlandi. Bu esa sanoa ning
i ojlanishiga imkon ya a di. Iq isodiyo ni di e si ika siya qilish maqsadida bog‘do chilik, pillachilik
a cho achilikni i ojlan i ish das u la i ishlab chiqildi. Vohaning iqlim sha oi iga mos keladigan
yangi ekin u la i jo iy e ildi. Mao i a sog‘liqni saqlash izimini yaxshilash o qali inson
esu sla idan sama ali oydalanildi. Yangi mak abla , kasb-huna mak abla i a sog‘liqni saqlash
muassasala i ochildi.
1950-1960-yilla da Su xon ohasida yi ik gid o exnika loyihala i amalga oshi ildi. Yangi su
ombo la i a magis al kanalla qu ildi, bu esa sug‘o iladigan ye la maydonini yana ham kengay i di.
Kimyo sanoa ini i ojlan i ishga kuch qo‘yildi. Mine al o‘g‘i la ishlab chiqa ish a qo‘llash keng
yo‘lga qo‘yildi, bu esa qishloq xo‘jaligi mahsuldo ligining oshishiga olib keldi. Qu ilish sanoa i
i ojlan i ildi, mahalliy qu ilish ma e ialla i ishlab chiqa ish ko xonala i ba po e ildi. G‘ish , be on
buyumla a boshqa qu ilish ma e ialla ini ishlab chiqa ish yo‘lga qo‘yildi.
Yengil sanoa ning i ojlanishiga alohida e‘ ibo qa a ildi. Pax a ozalash, ip yigi ish, gazlama
o‘qish ko xonala i min aqa iq isodiyo ining muhim a mog‘iga aylandi. 1970-1980-yilla da Su xon
ohasida yi ik sanoa ko xonala i qu ildi. Te miz kimyo za odi, qu ilish ma e ialla i kombina i a
boshqa yi ik ko xonala min aqaning sanoa salohiya ini sezila li da ajada oshi di.
96
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Madaniy-ma’ i iy sohada ham sezila li ishla amalga oshi ildi. Ku ubxonala , madaniya
sa oyla i, ea la qu ildi. Mahalliy aholining mao i da ajasi oshi ildi, mu axassisla ayyo lash izimi
ya a ildi. Ilmiy adqiqo la olib bo ishga sha oi ya a ildi. Qishloq xo‘jaligi ilmiy adqiqo ins i u la i,
aj iba s ansiyala i ashkil e ildi. Bu esa min aqa qishloq
2
xo‘jaligining ilmiy asosda i ojlanishiga
xizma qildi. Umuman olganda, So e da la i Su xon ohasining iq isodiy a ij imoiy salohiya idan
keng oydalangan bo‘lsa-da, bu i ojlanish ko‘pincha ma kaziy ejalash i ish a esu sla ning bi
omonlama ekspo iga qa a ilgan edi. Min aqaning an’ana iy iq isodiy a moqla i a mahalliy
xususiya la e a li da ajada hisobga olinmadi.
Su xon ohasi So e da la i uchun, bi inchidan, s a egik pax a ye ish i ish bazasi azi asini
o‘ adi. Min aqaning unumli ye la ida keng ko‘lamli pax achilik i ojlan i ilib, bu un I i oq uchun
qimma baho xom ashyo manbai si a ida xizma qiladi. Iqlim sha oi i a abiiy esu sla iga ko‘ a, oha
so uq iqlimli hududla uchun issiqxona xo‘jaligi ma kaziga aylan i iladi. Bu ye da sub opik ekinla
a e apisha sabza o -me ala ye ish i ilib, shimoliy iloya la aholisini a‘minlash maqsadida
jo‘na iladi.
Ha biy-s a egik jiha dan Su xon ohasi A g‘onis on chega asidagi muhim chega a hududi
si a ida ahamiya ga ega bo‘ldi. Te miz shah i So e qo‘shinla ining Janubiy yo‘nalishdagi asosiy
logis ika ma kazla idan bi iga aylandi. T anspo in a uzilmasi jiha idan oha Ma kaziy Osiyo
espublikala i bilan sa do aloqala ini a’minlo chi anzi ugun azi asini o‘ adi. Te miz emi yo‘l
s ansiyasi a da yo po i o qali yukla ning muhim qismi ashiladi.
Ene ge ika sohasida Su xon ohasi espublika ene ge ika izimidagi muhim is e’molchiga
aylanadi. Shu bilan bi ga, min aqada quyosh ene giyasidan oydalanish bo‘yicha aj iba maydonchasi
si a ida ham xizma qiladi. Sanoa jiha idan iloya pax a ozalash, ip yigi ish, o‘qimachilik a oziq-
o qa sanoa i ko xonala i bilan Bu uni i oq bozo iga ix isoslash i ilgan mahsulo la ye kazib be adi.
Madaniy-ma’ i iy azi a si a ida Su xon ohasi so e madaniya i a a’lim izimini
A g‘onis onga “ekspo qilish” uchun pla sda m azi asini baja adi. Bu ye da che ellik alabala ,
ayniqsa a g‘on alabala uchun maxsus a’lim das u la i ashkil e iladi.
Qishloq xo‘jaligi ilmiy- adqiqo ma kazi si a ida oha sub opik ekinla a yangi pax a
na la ini sino dan o‘ kazish poligoniga aylan i iladi. Ilmiy- adqiqo ins i u la i a aj iba s ansiyala i
a mog‘i i ojlan i iladi.
Sog‘liqni saqlash sohasida iloya bu un O‘ a Osiyo aholisi uchun ku o -da olash ma kazi
si a ida i ojlan i iladi. Issiq iqlimi a mine al su manbala i asosida sana o iyla a dam olish uyla i
qu iladi. Su xo‘jaligi obyek la i jiha idan Su xon ohasi Amuda yo su esu sla ini muho aza qilish
a aqsimlashda muhim ol o‘ynaydi. Vohada qu ilgan kanalla a su ombo la i qo‘shni qu g‘oqchil
hududla ni sug‘o ishda ishla iladi. Geopoli ik jiha dan iloya So e I i oqining Janubiy Osiyodagi
a’si ini kuchay i ish osi asi si a ida xizma qiladi. Bu ye da xalqa o o umla , madaniya kunla i a
boshqa ash i la ashkil e iladi.
Umuman olganda, Su xon ohasi So e izimida qishloq xo‘jaligi xom ashyosi ye kazib
be u chi, s a egik chega a hududi a madaniy a’si o‘ kazish ma kazi si a ida kompleks azi ala ni
baja adi. Su xon ohasi a ixan Ma kaziy Osiyoning muhim s a egik a iq isodiy ma kazla idan bi i
bo‘lib kelgan. Min aqa o'zining unumli ye la i, qulay geog a ik joylashu i a boy abiiy esu sla i
u ayli ha doim u li da la la a impe iyala ning e’ ibo ma kazida bo‘lgan. Xonlikla da ida oha
Buxo o ami ligi a kibida muhim ma’mu iy a iq isodiy ma kaz si a ida shakllangan bo‘lsa,
2
Gulyamo , Ya.G. “XX as da O‘ a Osiyoning sug‘o ish izimi” - Toshken : Fan, 1977
97
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
mus amlakachilik da ida Rossiya impe iyasining janubiy chega asidagi s a egik ahamiya ga ega
bo‘lgan.
So e da ida Su xon ohasi bu un I i oq iq isodiyo i uchun muhim bo‘lgan pax achilik
bazasiga aylan i ildi. Min aqaning ba cha esu sla i ma kaziy ejalash i ish asosida in ensi a ishda
eksplua a siya qilindi, yangi sanoa ko xonala i qu ildi, qishloq xo‘jaligi zamona iy usulla asosida
i ojlan i ildi. Bi oq bu i ojlanish ko‘pincha mahalliy eh iyojla a an’anala ni hisobga olmagan
holda amalga oshi ildi.
Mus aqillik da ida Su xon ohasi yangicha imkoniya la a azi ala yuzasidan o‘z o‘ nini
opdi. Min aqa na aqa O‘zbekis onning janubiy qismidagi muhim iq isodiy a madaniy ma kaz,
balki xalqa o hamko lik a sa do aloqala ining aol ish i okchisiga aylandi. Te miz shah i
mamlaka imizning Janubiy da ozasi si a ida o‘z ahamiya ini yanada oshi di. Ta ixiy jiha dan
Su xon ohasi u li madaniya la , an’anala a si iliza siyala ning uyg‘unlashu i manzilgohi bo‘lib
kelgan. Bu min aqaning boy madaniy me osi a a ixiy aj ibasi uning kelajakdagi i ojlanishi uchun
mus ahkam poyde o hisoblanadi. Min aqaning geog a ik joylashu i, iqlim sha oi i a abiiy
esu sla i uning ba qa o i ojlanishi uchun ka a imkoniya la ya a adi.
Hozi gi kunda Su xon ohasi O‘zbekis onning janubiy hududla ida ba qa o i ojlanish,
xalqa o hamko lik a madaniy almashinu ning yo qin namunasidi . Min aqaning a ixiy aj ibasi a
zamona iy salohiya i uning kelajakdagi mu a aqiya li i ojlanishi uchun ishonchli poyde o bo‘lib
xizma qiladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy da la a xi i - So e da i hujja la i (Fond 837, o‘yxa 32,
ish 45-89)
2. Su xonda yo iloya da la a xi i -Viloya ij oiya qo‘mi asi ma e ialla i (Fond 25, o‘yxa 1, ish
128-156)
3. O‘zbekis on FA Sha qshunoslik ins i u i qo‘lyozmala ondi - XX as manbala i
4. Mannono , A. “Su xonda yo iloya i a ixi” - Te miz: Su xon nash iyo i, 2010
5. Jo‘ aye , M. “So e da ida O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi” - Toshken : O‘zbekis on, 2005
6. Xo‘jaye , A. “O‘zbekis on so e mus amlakachiligi da ida”-Toshken : Akademnash , 2008.
