Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
293
SUN’IY INTELLEKT DAVRIDA BOLALAR ADABIYOTI: RAQAMLI
QAHRAMONLAR, INTERAKTIV ERTAKLAR VA BOLANING IJODIY
TAFAKKURI RIVOJI
O'zMPU "Boshlang'ich a'lim a naza iyasi a me odikasi" ka ed asi Do s. PhD
No mu odo a Nigo a Abdusa o o na
O’zMPU ,,Boshlang’ich a’lim’’ yo’nalishi 1-bosqich magis an i
Sha ipo a I oda Rashid qizi
Anno a siya. Ushbu maqolada sun’iy in ellek exnologiyala ining bolala
adabiyo i i ojiga a’si i ilmiy-naza iy asosda yo i iladi. Raqamli qah amonla ,
in e ak i e akla , elek on ki obla a mul imedia osi ala ining bolaning a akku i,
o‘qish madaniya i a ijodiy i ojiga ko‘ sa adigan ijobiy a salbiy jiha la i ahlil e iladi.
Shuningdek, sun’iy in ellek yo damida ya a ilgan adabiyo ning a biya iy ahamiya i
a uni an’ana iy ki obla bilan uyg‘unlash i ish za u iya i muhokama qilinadi.
Аннотация. В данной статье раскрывается влияние технологий
искусственного интеллекта на развитие детской литературы. Анализируются
цифровые персонажи, интерактивные сказки, электронные книги и
мультимедийные ресурсы, а также их воздействие на мировоззрение,
читательскую культуру и творческое мышление детей. Особое внимание
уделяется воспитательному значению произведений, созданных с помощью ИИ,
и необходимости гармоничного сочетания цифровой и традиционной
литературы.
Abs ac . This a icle explo es he impac o a i icial in elligence echnologies on
he de elopmen o child en's li e a u e. I examines digi al cha ac e s, in e ac i e
s o ies, e-books, and mul imedia ools, analyzing hei in luence on child en’s
cogni i e de elopmen , eading cul u e, and c ea i e hinking. The s udy also
highligh s he educa ional alue o AI-gene a ed li e a u e and emphasizes he
impo ance o balancing digi al con en wi h adi ional books.
Kali so'zla . Sun’iy in ellek , bolala adabiyo i, aqamli qah amon, in e ak i
e ak, elek on ki ob, ijodiy a akku , mul imedia, aqamli exnologiyala , a biya iy
ahamiya , o‘qish madaniya i.
Ключевые слова. Искусственный интеллект, детская литература, цифровой
персонаж, интерактивная сказка, электронная книга, творческое мышление,
мультимедиа, цифровые технологии, воспитательное значение, читательская
культура.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
294
Keywo ds. A i icial in elligence, child en’s li e a u e, digi al cha ac e , in e ac i e
s o y, e-book, c ea i e hinking, mul imedia, digi al echnologies, educa ional alue,
eading cul u e.
Bugungi kunda o‘qu chila ham, alabala ham u li opshi iqla ni baja ish,
muammoli aziya la ni hal qilish, mashq a masalala ga yechim opish ja ayonida
sun’iy in ellek (AI), xususan, Cha GPT kabi osi ala ga ez– ez mu ojaa qilmoqda.
Bu hola ning o‘zi a’lim izimida yangi yondashu a imkoniya la ning
shakllanayo ganini ko‘ sa adi. Bi oq bu osi ala dan oydalanishda muhim bi
mezonni unu maslik za u : sun’iy in ellek o‘qu chi yoki alabani mus aqil ik lashdan
che la masligi, balki unga yo‘l ko‘ sa ishi, ik doi asini kengay i ishi ke ak. Ayniqsa,
adabiyo anida bu kabi exnologiyala ni oqilona qo‘llash o‘qu chila ni asa
mazmunini chuqu anglashga, mualli g‘oyasini ushunishga, ob azla ni ahlil qilishga
yo‘nal i ishi mumkin. Masalan, sun’iy in ellek yo damida she’ yoki asa ahlilining
seman ik, s ilis ik a lisoniy jiha la ini o‘ ganish mumkin. Bu esa o‘qu chila ning
anqidiy ik lashi, mus aqil mulohaza yu i ishi, ahliliy yondashu ini i ojlan i adi.
Shunday ekan, zamona iy a’lim ja ayonida sun’iy in ellek osi ala idan oydalanish
— bu na aqa za u a , balki imkoniya di . Asosiysi, bu osi ala dan qanday oydalanish
— o‘qi u chi a o‘qu chi madaniya iga, yondashu iga bog‘liq. Demak, sun’iy
in ellek — bu o‘ ganish osi asi, lekin o‘qi u chining o‘ nini bosu chi osi a emas.
Sun’iy in ellek osi ala i nima uchun ke ak? Adabiyo ani — ik , ahlil, his– uyg‘u,
es e ik a akku ga asoslangan andi . Asa la ni o‘qish a ahlil qilishda o‘qu chi o‘z
dunyoqa ashi, a akku i o qali ob azla ni anglaydi. Ammo zamona iy sun’iy in ellek
osi ala i bu ja ayonda: − ahlil s uk u asini shakllan i ish, − asosiy g‘oyani aj a ib
ko‘ sa ish, − sa olla ga ko‘p qi ali yondashu be ish, − ahlil ja ayonini muqobil
ik la bilan boyi ish imkonini be adi
Dunyo jadal su ’a la bilan aqamlash i ilmoqda. Sun’iy in ellek (SI), i ual
eallik, in e ak i o‘yinla a elek on ki obla na aqa ka ala hayo iga, balki bolala
olamiga ham chuqu ki ib bo moqda.
Ayniqsa, bolala adabiyo i sohasida so‘nggi yilla da ulkan o‘zga ishla yuz be moqda:
qah amonla endi aqa qog‘ozdagi as i emas, balki jonli o oz be u chi,
ha aka lanu chi, bolaga ja ob qay a u chi in e ak i ob azla ga aylanyap i.
Sun’iy in ellek osi ala i nima uchun ke ak?
Bolala adabiyo i ani — ik , ahlil, his– uyg‘u, es e ik a akku ga asoslangan
andi . Asa la ni o‘qish a ahlil qilishda o‘qu chi o‘z dunyoqa ashi, a akku i o qali
ob azla ni anglaydi. Ammo zamona iy sun’iy in ellek osi ala i bu ja ayonda:
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
295
− ahlil s uk u asini shakllan i ish,
− asosiy g‘oyani aj a ib ko‘ sa ish,
− sa olla ga ko‘p qi ali yondashu be ish,
− ahlil ja ayonini muqobil ik la bilan boyi ish imkonini be adi.
Sun’iy in ellek ning bolala adabiyo iga ki ib kelishi
Sun’iy in ellek asosida ya a ilgan e akla , qiziqa li hikoyala a aqamli ki obla
bolala o‘qish madaniya iga yangicha yondashu olib ki moqda.
Mul imediali adabiyo bolala da o‘qishga qiziqishni oshi adi a bilim olish ja ayonini
jonlan i adi.
Raqamli qah amonla ning bola ongiga a’si i
Raqamli e ak qah amonla i bola bilan muloqo qiladi, sa olla be adi, ik ini
so‘ aydi. Bu esa il boyligini oshi adi, a akku ni aollash i adi, emo sional in ellek ni
i ojlan i adi.
In e ak i e akla ning o‘ ni
In e ak i e akla bolaning qa o iga qa ab o‘zga ishi bilan aj alib u adi. Bu bola
mus aqil ik lashini, ahlil qilish ko‘nikmasini a ijodiy yondashu ni kuchay i adi.
Sun’iy in ellek ning a biya iy ahamiya i
Sun’iy in ellek yo damida ya a ilgan e akla odob-axloq, meh -sha qa , halollik
kabi qad iya la ni singdi ishga yo dam be adi.
Bola o‘z yoshiga mos a ishda axloqiy xulosala chiqa adi.
An’ana iy a aqamli adabiyo uyg‘unligi
Mu axassisla ik icha, aqamli adabiyo bosma ki obla ni o‘liq almash i a olmaydi.
Ideali — ikkisining uyg‘unligi.
Bola ki obdan asa u qiladi, aqamli e akdan esa jonli as i oladi. Bu ikkalasi
bi galikda kuchli a’limiy e ek be adi.
Hozi gi zamon bolala adabiyo ining eng mashhu asa la idan bi i “ Sa iq de ni
minib” asa ahlili
1. Asa ning ma zusi a g‘oya iy yo‘nalishi
Xudoybe di To‘x aboye ning “Sa iq de ni minib” qissasi o‘zbek bolala
adabiyo ida an as ika, eal hayo a kulgining o‘ziga xos uyg‘unligi bilan aj alib
u adi. Asa da asosan bolala ning o zula i, ula ning asa u olami a o‘ziga xos uhiy
kechinmala i ma kazga qo‘yiladi. Mualli bolala miyasida ma jud bo‘lgan cheksiz
an aziya a ka ala dunyosidagi jiddiylikni qa ama-qa shi qo‘yib, ula o asida
ma’na iy ko‘p ik ya a adi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
296
Qissaning ye akchi g‘oyasi — ezgulikning us u o ligi, halollikning qad i, o zuga
sodiq qolish a do yu aklikning hayo iy ahamiya idi . Asa o qali mualli ha bi
bolaga o‘z o zula i bilan yashash, ula yo‘lida ku ashish a asa u dunyosiga be a q
bo‘lmaslik ke akligini uq i adi. Sa iq de qah amonning an aziyasi mahsuli bo‘lsa-da,
u Qu ondiqning ichki ishonchi, g‘alaba sa i ye aklo chi uhiy ayanchining amzi
si a ida namoyon bo‘ladi.
Qissada kulgi osi asi na aqa bolala ni o‘ziga om e adi, balki ula uchun qiyin
bo‘lgan hayo iy haqiqa la ni oson a qulay shaklda ushun i adi. Yozu chi bolala ga
mu akkab masalala ni qa ’iy saboq be u chi yo‘sinda emas, balki kulgili, sodda,
qu noq shaklda ye kazadi. Shu bois qissa o‘qu chini cha cha maydi, aksincha, unda
o‘qishga bo‘lgan qiziqishni oshi adi.
2. Asa dagi ob azla izimi
Qu ondiq ob azi
Asa ning bosh qah amoni Qu ondiq – izlanishdan cha chamaydigan, o‘z yo‘lini
izlo chi, sho‘x a ayni pay da meh ibon qalb sohibi bo‘lgan bola ob azidi . Uning
o zusi, asa u i a ichki ishonchi kuchli. Shuning uchun ham de bilan do‘s lashishi
abiiy uyuladi. U o zula i i ojlangan, hayo ga beg‘ubo nigoh bilan qa o chi, lekin
ke ak bo‘lsa jaso a ko‘ sa ishga ayyo bola si a ida ga dalanadi.
Qu ondiq ob azi o qali mualli bi nech a muhim jiha la ni namoyon qiladi:
-bolalikning pokligi a samimiyligi;
-o zu qilish qud a i;
-ma dlik a qa ’iya ;
-do‘s likka sadoqa .
Qu ondiqning ha bi qa o i, ha bi ha aka i o‘qu chini o‘ylashga, xulosa
chiqa ishga undaydi. Qah amonning de bilan bo‘lgan suhba la i, u o qali opgan
yechimla i bolala ga “ha qanday muammoni hal qilishning yo‘li bo ” degan ik ni
shakllan i adi.
“Sa iq de ” ob azi
Sa iq de – asa dagi eng yo qin a esda qola li ob azla dan bi i. U ashqi
ko‘ inishidan qo‘ qinchli bo‘lsa-da, aslida juda sodda, beg‘ubo a yaxshi niya li
ma judo . Yozu chi de ob azini qo‘ qu ni emas, balki kuchni, ishonchni, asa u
qud a ini i odalash uchun ishla gan. Aslida de Qu ondiqning an aziyasi na ijasi
bo‘lsa-da, u qah amonning hayo ida eal o‘ in egallaydi.
Qissaning psixologik alqinida de – bolaga uhiy yo damchi, qo‘llab-qu a lo chi
ichki kuch, o‘ziga bo‘lgan ishonchning amzi si a ida ko‘ iladi. De ning kulgili
ha aka la i, bolaga sodiqligi a yo damga shay u ishi o‘qu chila da ishonch, meh ,
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
297
iliqlik hisla ini uyg‘o adi.
Ikkinchi da ajali qah amonla
Asa da ikkinchi da ajali qah amonla – qo‘shnila , do‘s la , ka ala a jamiya
akilla i ham muhim ol o‘ynaydi. Ula ning ha bi i Qu ondiqning hayo iy aj ibasini
boyi adi, uning dunyoqa ashiga a’si e adi.
Masalan:
Kimdi Qu ondiqning o zula iga ishonadi,
Kimdi us idan kuladi,
Kimdi uning jaso a ini ko‘ adi.
Bu esa hayo ning o‘zi. Ha xil qa ashla bolani kamol opishga undo chi omilla dan
bi i ekanini mualli maho a bilan ko‘ sa adi.
3. Syuje a kompozi siya xususiya la i
“Sa iq de ni minib” qissasining syuje i sodda, ammo o‘qu chini o‘ziga jalb qilu chi
dinamikaga ega. Voqeala ke ma-ke ligi man iqiy a zda bi -bi iga ulanadi a ha bi
epizod qah amonning ichki o‘sishiga xizma qiladi.
-Syuje quyidagi asosiy bosqichla dan ibo a :
-O zuga ishonchning kuchayishi – Qu ondiqning an aziyasi jonlanadi.
-De ning paydo bo‘lishi – qah amon hayo ida bu ilish yuz be adi.
-Muammola ning yechilishi – de yo damida o‘siqla yengiladi.
-Ichki o‘sish – Qu ondiqning aj ibasi o adi, o‘ziga ishonchi mus ahkamlanadi.
-Yakuniy xulosa – qah amon hali bola bo‘lsa-da, hayo ga jiddiy nigoh bilan qa ay
boshlaydi.
Kompozi siya mu akkab bo‘lmasa-da, ha bi bo‘limda a biya iy mazmun
ma jud. Voqeala ning qu noq ohangda ke ishi, ko‘p dialogla , hazil-mu oyiba
asa ning o‘qilu chanligini oshi adi.
4. Badiiy san’a osi ala i
Qissada badiiy as i osi ala i juda mohi lik bilan qo‘llanilgan. Asosan:
-mubolag‘a,
-kinoya,
-dialog,
-me a o a,
-kulgili as i ,
- an as ik unsu la
-asa ning asosiy badiiy ayanchini shakllan i adi.
Masalan, de ning elosiped minib yu ishi, u bilan bola kabi suhba qu ishi, ka ala
bilan hazillashishi – ba chasi as i iy i odaning o‘ziga xos humo is ik shaklidi .
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
298
Shuningdek, de ning amziy ma’nosi asa mazmunini yanada boyi adi.
5. Asa ning a biya iy ahamiya i
Asa bolala uchun kuchli a biya iy osi a bo‘lib xizma qiladi. Unda quyidagi
azila la yo qin i oda opgan:
Do‘s likning qad i – Qu ondiq a de munosaba i o qali.
Halollikning us u o ligi – qah amon hech qachon aldo bilan maqsadga e ishmaydi.
Jaso a – o‘siqla ni qo‘ qmasdan yengish.
Ijodiy ik lash – asa u ning hayo da ham kuchli omil ekanini anglash.
O‘ziga ishonch – bolalikning eng za u psixologik ayanchi.
Qissa bolani hayo ga ijobiy munosaba da bo‘lishga, qu onch bilan yashashga,
o zula ini qad lashga o‘ ga adi. Bu jiha la uni na aqa badiiy, balki a biya iy manba
si a ida ham qimma li qiladi.
Xulosa o‘ nida ay ish mumkinki, sun’iy in ellek exnologiyala i, xususan
Cha GPT kabi illi modella , bolala adabiyo i da sla ida yangi pedagogik imkoniya la
eshigini ochmoqda. Ushbu exnologiyala ma n ahlili, ijodiy ik lash, anqidiy
yondoshu a muloqo asosida o‘qi ish kabi ko‘plab yo‘nalishla da o‘qi u chi a
o‘qu chila aoliya ini sama ali qo‘llab– qu a lashi mumkin. Cha GPT osi asida
adabiy asa la ni seman ik ahlil qilish, ob az a g‘oyala ni ochish, uslubiy
xususiya la ni ahlil e ish imkoniya i ya a iladi. Shu bilan bi ga, yozma ishla
s uk u asini shakllan i ish, indi idual sa ol–ja ob o qali o‘qu chila ning mus aqil
ik yu i ish qobiliya ini i ojlan i ishda ham muhim ahamiya kasb e adi. Shu bilan
bi ga, sun’iy in ellek dan oydalanishda e ik a me odik yondashu za u . SI
o‘qi u chining o‘ nini bosmasligi, balki uning imkoniya la ini kengay i u chi osi a
si a ida qa alishi lozim. Ta’lim ja ayonida uning olini o‘g‘ i belgillash, o‘qu chida
aqamli sa odxonlik a anqidiy ik lash ko‘nikmala ini shakllan i ish us u o azi a
bo‘lib qoladi. Na ijada, Cha GPT a unga o‘xshash osi ala ona ili a adabiyo i
a’limini zamona iylash i ish, shaxsiylash i ish a ilg‘o me odik yondashu la bilan
boyi ishda muhim s a egik osi aga aylanmoqda.
Sun’iy in ellek da i bolala adabiyo i uchun ka a imkoniya la ya a moqda.
Raqamli qah amonla , in e ak i e akla a mul imedia hikoyala bolala ning
asa u ini kengay i adi, ula ni aol ik lashga undaydi.
Bi oq aqamli a an’ana iy adabiyo ning uyg‘unligi muhim. Kelajak a lodning
ma’na iy a in ellek ual i oji uchun ushbu ikki yo‘nalishning bi galikdagi a’si i eng
sama ali na ija be adi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
299
Foydalanilgan adabiyo la :
1.Abdullaye , B. Bolala adabiyo i a zamona iy o‘qish madaniya i. – Toshken :
O‘qi u chi, 2021.
2.Ka imo a, N. Bola psixologiyasi a uning i ojlanish omilla i. – Toshken : Fan a
exnologiya, 2020.
3.Jalolo , J. Raqamli a’lim a inno a sion yondashu la . – Toshken : Inno a siya
nash iyo i, 2022.
4. To‘x aboye X. Sa iq de ni minib. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi NMIU.
2022
5.Ande son, J. A i icial In elligence in Educa ion: Oppo uni ies and Challenges. –
London: Sp inge , 2021.
6.Mu odo a, S. 'In e ak i o‘qish exnologiyala ining bolala a aqqiyo iga a’si i.'
Ta’lim a i ojlanish ju nali, №3, 2022.
7.Maye , R. E. Mul imedia Lea ning. – New Yo k: Camb idge Uni e si y P ess, 2020.
8.Good ellow, I., Bengio, Y., Cou ille, A. Deep Lea ning. – MIT P ess, 2017.
9.Nu ma o , M. 'Raqamli ki obla a bolala o‘qish madaniya i.' Pedagogik
inno a siyala ju nali, №2, 2023.
10.Sha ipo a, D. 'Bolala adabiyo ida zamona iy qah amon ob azla i.' O‘zbek ili a
adabiyo i, №5, 2021.
