109
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
MILLIY MA’RIFATPARVAR MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY MILLAT
QAHRAMONI
Nasullaye a Shahnoza Mux o qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika
ins i u i 3-bosqich alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732006
Anno a siya: Mazku maqolada Tu kis on jadidchilik ha aka ining eng yi ik namoyondasi,
Tu kis on jadidla ining o asi a ahnamosi, milliy mus aqillik g‘oyasining asoschisi, milla
qah amoni Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayo i, ilmiy a siyosiy aoliya i hamda ojiali a o i
xususida so‘z yu i iladi. Shuningdek, Behbudiyning mao i a madaniya imiz a ixidagi o‘ ni, milliy
ozodlik ku ashidagi xizma la i, umuman o‘zbek xalqi a ixida qoldi gan izla i muhim hisoblanadi.
U o‘z da ida ilm-ma’ i a , yangi a’lim izimi, sahna san’a i a ma buo o qali xalqni uyg‘o ishga,
mus aqillik a a aqqiyo sa i yo‘nal i ishga xizma qilgan buyuk jadid ma’ i a pa a idi .
Kali so‘zla : Jadidchilik, Tu kis on, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ismoil Gaspi ali, Baxshi epa,
Аннотация: В статье рассматриваются жизнь, научная и общественная деятельность, а
также трагическая гибель Махмудходжи Бехбуди, величайшего представителя туркестанского
джадидского движения, отца и лидера туркестанских джадидов, основоположника идеи
национальной независимости, народного героя. Место Бехбуди в истории нашего образования
и культуры, его заслуги в борьбе за свободу и в целом, след, оставленный им в истории
узбекского народа, имеют огромное значение. Он – просветитель-джадид, служивший
пробуждению народа своего времени посредством науки и просвещения, новой системы
образования, исполнительского искусства и печати, и ведший его к независимости и развитию.
Ключевые слова: джадидизм, Туркестан, Махмудходжа Бехбуди, Исмаил Гаспрали,
Бахшитепа,
Abs ac : This a icle discusses he li e, scien i ic and public ac i i ies and agic dea h o
Mahmudkhodja Behbudi, he s onges ep esen a i e o he Tu kes an Jadid mo emen , he a he
and leade o he Tu kes an Jadids, he ounde o he idea o na ional independence, he he o o he
na ion. Behbudi's place in he his o y o ou educa ion and cul u e, his se ices in he s uggle o
eedom, and he aces he le in he his o y o he Uzbek people in gene al a e impo an . He is a
Jadid enligh ene who se ed he people o awaken i in his ime h ough science and enligh enmen ,
a new educa ion sys em, pe o ming a s and he p ess, and o lead hem owa ds independence and
de elopmen .
Keywo ds: Jadidism, Tu kes an, Mahmudkhodja Behbudi, Ismail Gaspi ali, Bakhshi epa,
Ki ish: Ta iximizning qaysi da ini olmaylik, yu imizda ilm-ma’ i a a ma’na iya ga
bo‘lgan in ilish hech qachon o‘x amaganini ko‘ ishimiz mumkin. Xususan, so e mus amlakasi
da ida ham madaniy hayo ning ba cha sohala ida is e’dodli siymola ye ishib chiqqan. XX as
boshla ida Tu kis on o‘lkasida milliy ong, a akku a ma’na iy uyg‘onish da i boshlandi. Bu
da da xalqni jahola uyqusidan uyg‘o ish, milla ni ilm-ma’ i a sa i ye aklash, zamona iy a’lim
izimini ya a ish yo‘lida idoyila sahnaga chiqdi. Ana shunday ulug‘ zo la dan bi i — Mahmudxo‘ja
Behbudiy edi. U bu un um ini xalqni jahola a qoloqlikdan chiqa ish a ma’ i a ga cho lash, milliy
o‘zlikni anglash a mus aqil ik ni shakllan i ishga bag‘ishlagan. Behbudiy Tu kis onda yangi usul
mak abla ining ochilishi, milliy ma buo ning yuzaga kelishida aol ish i ok e ibgina qolmay, ea
san’a ining yuzaga kelishiga ham zamin ya a di, xalq a jamiya ni ma’ i a lash i ish o qali milliy
mus aqillikka e ishish g‘oyasini dadil olg‘a su gan. Mahmudho‘ja Behbudiy milla ga najo yo‘lini
ko‘ sa u chi qalb, isyon kamoli bo‘lib dunyoga kelgan edi. Vaq iki kelib, bu najo yo‘li bu un
min aqaning is iqbol, is iqol yo‘liga aylandi. Taniqli da la a bobi Fayzulla Xo‘jaye ning so‘zla i
110
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
bilan ay ganda, siyosiy, ij imoiy aoliya i a bilimining kengligi jiha idan Tu kis onning o‘sha
aq dagi jadidda i o asida unga eng keladigan kishi bo‘lmagan. Behbudiy milla ga na aqa
uyg‘onish, ma’ i a , a aqqiyo , hu iya yo‘lini ko‘ sa ib be di, balki bu yo‘lga o‘zini baxshida e di,
shu maqsad bilan yashadi, na as oldi. Ga chi bu yo‘l axlikali, xa a li ekanligini bilsa-da, uni qanday
og‘i sino a qisma ku ib u ganligini anglasa-da u bu muqaddas a sha a li yo‘ldan chekinmadi.
Chekinmadigina emas, bu yo‘lda bi zumga bo‘lsa-da ikkilanmasdan, qa ’iy qadamla qo‘ydi. U
a anni se moqni, uning ozodligi yo‘lida ku ashmoqni eng ulug‘ mu odi, deb bildi. Uning uchun bu
yo‘l iymon a ijdon yo‘li edi.
Asosiy qism. Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 19-yan a da Sama qand yaqinidagi Baxshi epa
qishlog‘ida dunyoga kelgan. O asi Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li Ahmad Yassa iy a lodidan bo‘lib,
imom-xa iblik bilan shug‘ullangan. Ona omondan bobosi Niyozxo‘ja u ganchlik bo‘lib, Buxo o
ami i Shohmu od da ida Sama qandga kelib qolgan.[1.6-be ] Mahmudxo‘ja og‘asi qozi
Muhammad Siddiq a biyasi a qa amog‘ida o‘sib oyaga ye di. A ab ili g amma ikasini kichik
og‘asi Mulla Odildan o‘ gandi. Buxo o mad asala ida ahsil olib yu gan pay la ida das lab onasi
(1893-y.), so‘ng o asi (1894-y.) a o e gach, moddiy qiyinchilikla sabab o‘qishni nihoyasiga
ye kaza olmadi. Sama qandga qay ib, Muhammad Siddiq qozixonasida mi zalik qila boshladi. Tez
o ada qozilikdan mu i da ajasiga ko‘ a ildi. O‘sha da da Behbudiy dunyoqa ashining
shakllanishida Ismoil Gaspi alining hissasi ka a bo‘lgan. Ismoil Gaspi ali Tu kis on o‘lkasiga ash i
buyu ib, bu ye da yangi usul mak abla ini ashkil e adi. Keyinchalik bu mak abla yopilib ke sa ham,
Ismoil Gaspi ali a Behbudiyning us oz shogi dlik an’anasi samimiy do‘s likka aylanadi. Behbudiy
o‘z xo i ala ida u bilan bo‘lgan uch ashu la ni ixlos bilan esga oladi.
1899-1900-yilla da Behbudiy buxo olik do‘s i Hoji Baqo bilan haj sa a iga chiqadi.[2. 9-be ]
Sakkiz oylik sayoha i da ida ozodlik uchun ku ash yo‘lla ini izladi. Jahonda bo‘layo gan oqea-
hodisala , jumladan, milliy ozodlik ha aka la i a ula ning sababla i, mohiya ini milla man aa i
nuq ai naza idan a akku chig‘i ig‘idan o‘ kazadi. Sha qning Ye opa da la la i mus amlakasi os ida
bo‘lgan boshqa mamlaka la i ah oli haqida ma’lumo o‘plab, ula ning hu iya yo‘lidagi
ha aka la ini o‘ gandi. Va aniga qay gan mu a akki a iximizning anazzul bosqichla i, sababla ini
a ish qildi, bu masalala bo asida maslakdoshla i Hoji Baqo, Ho‘qandboy Abduxoliq o‘g‘li,
Bad iddin singa i dunyoqa ashi keng insonla bilan munoza ala o‘ kazdi. Ana shu bahsla , ik
almashu la na ijasida xulosala chiqa ib, Tu kis onning mus amlakaga ushib qolishi sababla ini
ko‘ sa ib, yu ni ozod qilish bo‘yicha ejala ini ishlab chiqadi. Ammo buni amalga oshi ish yo‘lida
bi -bi idan kuchli o‘siqla bo edi. Ula ning eng og‘i i xalq ommasining pa okandaligi, ij imoiy a
huquqiy ongining pas ligi edi. Shuning uchun ham Mahmudxo‘ja Behbudiy a uning sa doshla i
hu iya uchun ku ashning das labki a za u iy bosqichi - milla ni ma’ i a bilan “qu ollan i ish”ni
anlaydi. Uning ashabbus a g‘ay a i bilan 1903-yilda Sama qand a o idagi Hal oyi (S.Siddiqiy),
Rajabamin (A.Shaku iy) qishloqla ida yangi mak abla ashkil opadi. Behbudiy mak abla aoliya ini
ashkil e ish bilan bi ga, ula uchun “Risolai asbobi sa od” (1904-y.), “Risolai jug‘ o iyai um oniy”
(1905-y.), “Risolai jug‘ o iyoyi Rusiy” (1905-y.), “Ki oba ul-a ol” (1908-y.), “Amaliyo i islom”
(1908-y.), “Ta ixi islom” (1909- y.) kabi da slik a qo‘llanmala yozadi.[3. 9-be ] Behbudiy o‘z
aoliya ini 1908-yilda “Qi oa xonayi Behbudiya“ ku ubxonasini ochish bilan da om e i adi. Ha oki,
bi maqolasida ku ubxonada 600 a ki ob a undan ham ko‘p oq isola, gaze a a ju nal bo‘lganini
yozadi. Ku ubxonaga bo‘lgan e’ ibo ning oshishi keyinchalik unda ki ob sa dosi bilan shug‘ullanish
imkonini ham ya a di.
Behbudiy sama qandlik a aqqiypa a kishila ning xo ijda nash e ilgan a nash e ilayo gan
ki obla ga bo‘lgan qiziqishla ini a ula ning il imosla ini e’ ibo ga olib, Ka kaz, Q im, Tu kiya a
111
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
boshqa mamlaka la ga sayoha ga bo ganida, u ye dan ku ubxona uchun ki obla olib kelishga ahd
qildi. [4. 28-be ]
Mahmudxo‘ja Behbudiy yangi usul mak abla i aoliya ini ashkil e ish, da slikla yozish,
ku ubxona ochish bilan cheklanib qolmagan. Zamon a dunyo oqeala i bilan anishib bo ish, milla
a Va an ah olidan, kundalik hayo idan ogoh bo‘lish uchun 1913-yildan ma buo ishla ini yo‘lga
qo‘yadi a shu yilning ap elidan “Sama qand” gaze asi hamda a gus oyidan “Oyina” ju nalini
chiqa a boshlaydi. “Sama qand” gaze asi o‘zbek a ojik illa ida, ha ada ikki ma a, das lab ikki,
so‘ng o‘ sahi ada chop e ilgan. 1913-yil 17-sen ab da gaze aning 45-soni chiqqach, bi omondan,
mus amlakachila senzu asi, ikkinchi omondan, ye a li mablag‘ bo‘lmagani sabab o‘x a iladi.
Ha alik “Oyina” ju nali obunachila i na aqa Tu kis on, balki Ka kaz, Ta a is on, E on, A g‘onis on,
Hindis on a Tu kiyada ham bo edi. 1915-yilgacha nash qilingan ju nalda Tu kis on aholisining
haq-huquqi, a ixi, il-adabiyo masalala iga bag‘ishlangan g‘oya muhim maqolala , bahsla be ib
bo ilgan. Ayniqsa, il masalasi muha i ning hamisha diqqa ma kazida u gan. Mahmudxo‘ja
Behbudiy milla a aqqiysi uchun bi necha ilni bilishni sha , deb hisoblagan.[5. 7-be ]
Rossiyada 1917-yil Fe al inqilobining o‘y be ishi Tu kis ondagi ij imoiy-siyosiy ja ayonni
ezlash i ib yubo adi. “Inqilob da ida mu i Mahmudxo‘ja,-deb yozgan edi Hoji Muin,- Jahon
muho abasining so‘nggi yilla ida asabiy xas aligi shidda lanib, ishlay olmaydigan bi holga kelib edi.
Fe al inqilobi bilan yana yangi uh, yangi qu a olib ishga ki ishdi.[6.135-be ]
1917-yil Behbudiy a uning maslakdoshla ida e k a hu iya uchun ku ash o zusini uyg‘o di.
“Haq olinu , be ilmaydu ”, degan shio ni o‘ aga ashlagan Behbudiy o‘sha yil ok ab oyida
mus amlakadan mus aqillik omon qo‘yilgan jildiy a jaso a li qadam bo‘lgan Qo‘qonda Tu kis on
Mux o iya hukuma ining ashkil e ilishida aol ish i ok e di. 1917-yil ok ab da hokimiya ni o‘liq
egallagan bolshe ikla yeng shima ib mus amlakachilik siyosa ini kuchay i ishga ki ishadi. Milla
oydinla i yangi hukuma dan mux o iya alab qila boshlaydi. 1917-yil
26- noyab kuni Qo‘qon shah ida o‘lka musulmonla ining a qulodda IV qu ul oyi chaqi iladi a
Tu kis on mux o iya i ashkil e ilgani e’lon qilinadi. Yangi Tu kis on asoschila idan bi i
Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘lib, milla idoyisining ozodlikka bo‘lgan in ilishi, uni in iqib ku ganini
“Hu iya ” gaze asining 1917-yil 22- dekab sonidagi “Tu kis on mux o iya i” sa la hali
maqolasidagi quyidagi ik la idan bilib olish mumkin: “27-noyab da Ho‘qandda Tu kis on
mux o iya i Umumiy musulmon s’yezdida e’lon qilindi.[7. 19-be ]
Bi oq o adan ko‘p aq o‘ may, bolshe ikla Mux o iya ga qa shi chiqadi a 1918-yil e alida
uni bu unlay uga ishadi. Shunday aziya da ham Mahmudxo‘ja Behbudiy aslim bo‘lmay milla
man aa i yo‘lida xizma qilishda da om e adi. Na ijada u 1919-yilda Shah isabz bekligida
Fa qulodda komissiya ayg‘oqchila i yo damida qo‘lga olinadi. O adan ikki oy o‘ gach Qa shiga olib
kelinib zindonga ashlanadi a bi necha kundan so‘ng Qa shi begi Tog‘aybekning buy ug‘i bilan
yo damchisi Nu iddinxo‘ja Og‘aliq Ahmadxo‘ja o‘g‘li omonidan o‘ldi iladi. Shu a iqa milliy
ma’ i a pa a Behbudiy hayo i ojiali a zda yakunlanadi.
Xulosa. Xulosa o‘ nida shuni a’kidlash lozimki, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z xalqining milliy
mus aqilligi, a aqqiyo i a ma’na iy yuksalishi yo‘lida jonini ido qilgan milla qah amonidi . U biz
uchun ilmga, a anpa a likka a adola ga sadoqa namunasi bo‘lib qolgan. Bugungi kunda uning
aoliya ini o‘ ganish bo‘yicha jamiya imizda olib bo ilayo gan isloho la yosh a lodni ma’ i a li,
a anpa a a mus aqil ik laydigan insonla si a ida kamol opishi uchun nihoya da muhim
hisoblanadi.
112
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. ”Yangi O‘zbekis on” gaze asi. D.Jamolo a “Milla idoiysi” 2022-yil 19-yan a 12-son.
2. ”Za a shon” gaze asi. Hoji Muin .Mahmudxo‘ja Behbudiy.1923-yil 25-ma .
3. Tanlangan asa la . Mahmudxo‘ja Behbudiy 3-nash . Toshken “MA’NAVIYAT” 2006.
4. Mahmudxo‘ja Behbudiy. Naim Ka imo .Toshken -2010.
5. .”Yangi O‘zbekis on” gaze asi. D.Jamolo a “Milla idoiysi” 2022-yil 19-yan a 12-son.
6. Ma’ i a libosidagi ozodlik. Saido H. Toshken .”Sha q” 2000.
7. “O‘zbekis on adabiyo i a san’a i gaze asi” Ib ohim G‘a u “Ami nega Behbudiyga qo‘l be madi
?” . 1994-yil 6-may 16-17-sonla .
8. Tanlangan asa la . Mahmudxo‘ja Behbudiy, Toshken “MA’NAVIYAT” 1999.
