JALOLIDDIN MANGUBERDINING MO'G'ULLARGA QARSHI HARBIY STRATEGIYASI

11-SON 1-JILD NOYABR 2025 – YIL 1-QISM
73
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
JALOLIDDIN MANGUBERDINING MO’G’ULLARGA QARSHI HARBIY
STRATEGIYASI
Toshken Amaliy anla uni e si e i
Ta ix akul e i 4-bosqich alabasi
Yoqubjono Qosimjon Abdujalol O‘g‘li
Ano a siya.
Ushbu ezisda Sul on Jaloliddin Mangube dining mo’gulla ga qa shi ku ashda
qo’lagan ha biy ak ikasi a u ushla da shijoa i ha biy sa’na da uzoqni ko’ a bilish ha biy
ak ika jiha idan dushmanga qa shi yo qu ha aka la i ba a sil yo i ilgan.
Kali so’zla .
Jaloliddin Mangube di, Chingizxon, Valiyon, Niso, Shiki Xu uxu, Sind, Tulu.
Jaloliddin og‘i bi pay da a ix sahnasida paydo bo‘lgan edi. Uning da i
Mo a ounnah u ush domiga o ilgan, mamlaka ning ka a qismi mo‘g‘ulla omonidan
is ilo e ilgan, Xo azmshohla qo‘shini yakson qilingan, ami la ning bi qismi xoinlik,
qolgani o‘z jonimulkini as ash yo‘liga ushgan, sul on mamlaka ni o‘z holiga ashlab
qo‘ygan, o‘za o sa osima a ahlika hukm su gan bi aq da o‘g‘ i keldi. Jaloliddin shunday
bi og‘i aziya da, Va an a xalq e ki uchun ku ashib, mo‘g‘ulla ga qa shi 11 yil da omida
ku ash olib bo di, 14 ma o aba mo‘g‘ulla ga qa shi o su ib, uning 13 asida g‘oliblikni
qo‘lga ki i ishga mu a aq bo‘ldi. Jaloliddin sa ka dalik qobiliya ini juda e a namoyon
qilgan. Nasa iyning yozishicha, Kushluxonni mag‘lub e gan Jo‘chixon (Nasa iy uni
“Dushixon” deb a aydi) boshliq mo‘g‘ul qo‘shini bilan sul on Alouddin lashka la i o‘ asida
bo‘lib o‘ gan ilk jangda Xo azm qo‘shini omon qoldi a dushmandan “qasos o‘chi olindi
16
.
Ju ayniy a Rashididdinning yozishicha, bu jangda o‘ng qano ga Jaloliddin
qo‘mondonlik qilgan. Jang 1216 yilda bo‘lib o‘ gani e' ibo ga olinsa, Jaloliddin 17-18
yoshidayoq o‘zini is e'dodli a jaso a li sa ka da si a ida namoyon e gani ma'lum bo‘ladi
17
.
O‘ o ojiasidan so‘ng Chingizxon ibn Ka ojiy Bug‘ oni ikki mulozim bilan xo azmshoh
huzu iga elchi e ib jo‘na di. AsSubqiyning yozishicha, Chingizxon O‘ o ojiasining
aybdo i Inalxonni u ib mo‘g‘ulla qo‘liga opshi ishini, elchila o‘limi ning sababla ini
keskin a zda so‘ aydi. Mo‘g‘ulla bilan munosaba la ni keskinlash i maslik uchun
«O‘ o hokimini Chingizxon qo‘liga opshi ish ke ak», degan akli ni ko‘ a gan shahzoda
Jalo liddinning ik ini sul on ad e adi. Sul on buy ug‘i bilan elchi bo‘lmish ibn Ka ojiy
Bug‘ o o‘ldi ilib, ikki mulozimning soqolmo‘ylo la i sha mandali a zda qi ib
ashlanadi. Xo azmshoh mo‘g‘ulla bilan e amikechmi, u ush bo‘lishini yaxshi
anglagan, qola e sa mamlaka da mo‘g‘ulla bos i ib ki ishi xususida u li mishmishla ham
a j olgan edi. Nima bo‘lganda sul on ham Chingizxonga shu yo‘sinda dag‘dag‘ali ja ob
16
Shixobiddin Muxammad an-Nasa iy. Jaloliddin Mangube di hayo i. – T.: O’zbekis on, 2006. -B. 27-28.
17
Ju ayniy. Ta ixi jahonkusho. (Jahon o ihi a ixi). B.125; Рашидаддин. Сборник летописей. С.190.
11-SON 1-JILD NOYABR 2025 – YIL 1-QISM
74
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
be ishga qa o qildi. Ta ixchi Rashididdin o‘zining “Jome a  a o ix” asa ida yozishicha
xo azmshohning ushbu dag‘dag‘asi a qilmishi “Chingizxonning yu agiga shunday a'si
qildiki, unda o iq chidam a oqa qolmadi. Na a o‘ i bilan yonib u bi o‘zi epalikka
ko‘ a ildi, bo‘yniga belbog‘ini ashlab, boshyalang ye ga yo ib iboda qildi. Uch kungacha
yig‘lab xudoga nola qilib yo dam so‘ adi…
18
” O asi a o idan so’ng Sul o bo’lgan
Jaloliddin U ganch mudo aasini ashkil qilishiga o lanadi lekin unga bu isi boshliq
qipchoqla uzoq qo’ya boshlaydi a bundan mulozimla i Jaloliddinni ogoh e adi. Jaloliddin
Mangube di bu al ozda mo‘g‘ulla ga qa shi ku ashib bo‘lmasligini ushungach, uch yuz
kishilik na ka la i bilan yashi incha poy ax ni a k e adi. Jaloliddin 16 kun ichida
Xo azmdan Xu oson ye la idagi Niso qo‘ g‘oni a o iga ye ib keladi. Chingizxon sul on
o‘g‘illa ining Xo azmga qay ganlikla idan xaba opgach, aga da ula Xu osonga
chekinmoqchi bo‘lsala , ula ga qa shi chiqadi degan maqsadda ha ye ga pis i mala
qo‘yadi. Jaloliddin Niso yaqinida o‘zining 300 a aska i bilan mo‘g‘ulla ning 700 kishilik
qo‘shinini mag‘lubiya ga uch a adi. Ushbu g‘alaba mo‘g‘ulla ning «a sona iy qud a i»
haqidagi mishmishla ga chek qo‘yadi. Jaloliddinning ob o‘si ko‘ a ilib, xalq ommasida
g‘alabaga bo‘lgan ishonch mus ahkamlanadi
19
. Bu g’alabadan
Jaloliddin Mangube di o‘z lashka idan mamnun a xo i jam edi. U Toliqon shah ini qo‘noq
u gan Chingizxonni yangi jangga cho lab mak ub yo‘llab: «Qaye da u ush qilishni is asang,
o‘sha ye ga bo amiz», dedi. Chingizxon bi inchi ma o aba alamni his qildi. U ka a qo‘shin
hozi lab, o‘g‘illa idan bi ini bosh qilib, musulmonla ga qa shi u ushga jo‘na di. Tuliy
ibn Chingizning boshliq qilingani i oya qilinadi. Yana boshqa bi i oya da, Chingizxon
Shiki Xu uxu no‘yon boshliq 45 ming qo‘shinni sa a ba qilgani ay iladi
20
.
Shunday qilib Jaloliddining kuchayib bo ayo ganini ko’ gan Chingizxon unga
qa shi Shiki Xu uxu no’yonni yubo adi Bu jang Pa on dash ida ikki qo’shin o’qnashadi.
Jaloliddin Mangube di bundan oldin ko‘p bo a mo‘g‘ulla ning jang ak ikasini o‘z ko‘zi
bilan ko‘ ib, jang maydonla ida bi necha bo duch kelganligi uchun bu jangda alohida jang
uslubini qo‘llagan. Ya'ni, u mo‘g‘ulla ning shidda li kamon o‘qi yog‘di ib kelib, dushman
qo‘shini sa ini buzib ashlash a keyinchalik sa osimaga ushi ib, qi ib ashlash ak ikasiga
qa shi jangchila ini o dan ushi ib, o jilo la ini u ib bella iga o‘ ab, das lab dushman
o liqla ini kamondan o‘qqa u ib, ula ning o‘zini sa osimaga solgan. Keyinchalik o da
qa shi hujumga o‘ ib, oxi oqiba ula ni qi ib ashlashni buyu gan. Ko‘pgina a ixchi a
ha biy mu axassisla ning ik iga ko‘ a bu sama ali usulni bi inchi bo‘lib, aynan Jaloliddin
Mangube di qo‘llagan. Bu usul juda yaxshi sama a be gan. Ammo, Shiki Xu uxi no‘yon
ham juda ayyo a aj ibali qo‘mondon ediki, bejiz Chingizxon uni Jaloliddinga qa shi
yubo magan. Ju ayniyning hikoya qilishicha, ShikiXu uxu no‘yon jangning ikkinchi
kunga o‘ a kechasi dushman mo‘g‘ulla ga madad kuchla i ye ib kelibdi deb o‘ylashi
uchun o‘z qo‘shiniga kigizdan qo‘g‘i choq su o iyla ni yasashni am qiladi. Das labiga bu
ayyo lik ish be gan a sal bo‘lmasa Jaloliddinning lashka boshila i unga chekinishni akli
qilganla . Ammo Jaloliddin o‘zining ma dligi bilan sal bo‘lmasa ojiaga aylanishi mumkin
18
Masha ipo Q. Jaloliddin Mangube dining jahon siyosiy a ha biy a ixidagi o‘ ni “Yoshla Mediap in ” -T.: 2021. -B. 80.
19
Masha ipo Q. Jaloliddin Mangube dining jahon siyosiy a ha biy a ixidagi o‘ ni “Yoshla Mediap in ” -T.: 2021. -B. 98.
20
Abu Abdulloh Shoshiy Muha i : Shamsiddin Da g‘omiy. Mo‘g‘ul bosqini yoxud Musulmonla ning qonli kechmishi. -B. 86.
11-SON 1-JILD NOYABR 2025 – YIL 1-QISM
75
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
bo‘lgan hodisaning oldini olib, qo‘shiniga dalda be gan. Ula ni olg‘a boshlagan
21
.
Chingizxonning bunday ez ha aka i, Jaloliddinning Hind yoki Sind da yosidan
kechib o‘ ib, bu un qo‘shin a oilaha ami bilan Hindis onga o‘ ib ke ishdek ejasining
amalga oshmay qolishiga olib keldi. Jaloliddin ha o o‘zining oilasi a ha amini ham na igi
qi g‘oqqa o‘ kaza olmaydi. Ze o, qi g‘oq bo‘yidagi ma jud yagona kema ham eski
bo‘lganligidan da yo o‘ asiga ye a e mas oshla ga u ilib, pa chalanib ke adi.
Oxi oqiba cho asiz qolgan Jaloliddin Chingizxonga qa shi jang maydoniga ki ishga
majbu bo‘ladi (ilo ada jang sxemasi kel i ilgan). Bu jangda Jaloliddinning haqiqiy
lashka boshilik qobiliya i yaqqol ko‘zga ashlanadi. Bu oqeala ni aks e i u chi deya li
ba cha yozma manbala ma'lumo la idan biz shuni ko‘ amizki, Chingizxonning qud a li
qo‘shiniga qa shi ma dona o ku ashgan ba cha xalqla ning qah amonla i ichida
Jaloliddingina munosib aqibi bo‘lolgan, bo‘lganda ham eng asosiy xa li aqib bo‘lganligi
yaqqol ko‘zga ashlanadi. Ze o, ye yuzining mo‘g‘ulla egallagan bi o a hududidan
mo‘g‘ulla ga Jaloliddin kabi munosib qa shilik ko‘ sa gan kuch yoki qah amon chiqmagan
edi. Ga chand bu jang Jaloliddin uchun ma'lum bi ye a li sababla ga ko‘ a (ayniqsa,
qo‘shin sonining ozligi) mag‘lubiya bilan ugagan bo‘lsa ham, o‘z ko‘lamiga ko‘ a eng
yi ik jangla dan bi i bo‘ldi. Ha o hech bi mubolag‘asiz ay ishimiz mumkinki, aga
Jaloliddin bilan Chingizxon qo‘shinla i o‘ asidagi a q unchalik ko‘p bo‘lmaganida edi,
a ixni ham o‘zga i ishi mumkin bo‘lgan hal qilu chi jangla dan bi i bo‘lishi mumkin edi.
Jumladan, a ab a ixchisi Ibn alAsi : “Sind da yosi bo‘yidagi uch kunlik jang shunday
shidda li bo‘lgan ediki, boshqa jangla bu jang oldida bolala o‘yinidak gap edi”, deb
a'kidlaydi
22
. Shula ni hisobga olib, Jaloliddin Mangube dining
mo‘g‘ula ni bu unlay yengib, Xo azmshohla da la ini iklay bilmaganligini, aqa uning
noshud siyosa chi bo‘lganligi bilan bog‘lamasdan, uning yashagan da i, shu da dagi
siyosiy a ij imoiy aziya ni ilmiy jiha dan keng a chuqu ahlil qilish o qali xulosa
chiqa ish asosidagina baho be ish lozim. Shu o‘ inda, nima uchun di hech bi adqiqo chi
Jaloliddinning yoshini hisobga olmaydi. Jaloliddining siyosa maydonidagi aoliya i da i
uning 20-33 yoshla dagi da iga o‘g‘ i keladi. Bu yoshla da uning eng asosiy aqibi
Chingizxon endi o‘zining u ug‘i doi asida aoliya olib bo ayo gan bo‘lib, nomi hali qo‘shni
qabilala ichida ham ma'lum emas edi. Shu bilan bi ga uning shaxs si a idagi aoliya iga
baho be ishda aqibla i bo‘lgan, Chingizxon a boshqa mo‘g‘ul sa ka dala i, musulmon
dunyosi hukmdo la i, iloya hokimla i a qola e sa, xali ala hayo ini ham qiyosiy ahlil
qilish maqsadga mu o iq ish bo‘lishligini e’ ibo ga olishimiz za u .
Foydalanilgan adabiyo la o’yxa i:
1. Shixobiddin Muxammad an-Nasa iy. Jaloliddin Mangube di hayo i. – T.:
O’zbekis on, 2006. -B. 27-28.
2. Ju ayniy. Ta ixi jahonkusho. (Jahon o ihi a ixi). B.125; Рашидаддин. Сборник
летописей. С.190.
21
Ju ayniy. Ta ixi jahongusho. (Jahon o ihi a ixi). -B.371-372
22
Ибн ал-Асир. Ал-камил фи-т-та’рих. (Полный свод истории). - С 367.
11-SON 1-JILD NOYABR 2025 – YIL 1-QISM
76
TA’LIM FIDOYILARI
JIFac o : 8.2
ISSN 2181-2160
3. Masha ipo Q. Jaloliddin Mangube dining jahon siyosiy a ha biy a ixidagi o‘ ni
“Yoshla Mediap in ” -T.: 2021. -B. 80.
4. Abu Abdulloh Shoshiy Muha i : Shamsiddin Da g‘omiy. Mo‘g‘ul bosqini yoxud
Musulmonla ning qonli kechmishi. -B. 86.
5. Ибн ал-Асир. Ал-камил фи-т-та’рих. (Полный свод истории). С. 367.