113
FEʼLGA OʻXSHASH YUKLAMALAR (لعفلاب ةهبشملا فورحلا) VA ULARNING
GRAMMATIK XUSUSIYATLARI
Talipo Nodi Ba i o ich,
O ien al uni e si e i, Tilla -1 ka ed asi ka a oʻqi u chisi
n alipo @gmail.com
Anno a siya. Ushbu maqolada a ab ili sin aksisida muhim oʻ in u u chi eʼlga
oʻxshash yuklamala (لعفلاب ةهبشملا فورحلا) hodisasi a o licha ahlil qilinadi. Ula ning
g amma ik azi ala i, eʼlga oʻxshashlik sababla i hamda sin ak ik qu ilishdagi
ahamiya i Abdulqohi Ju joniyning “Al-ʼAwāmil al-miʼa” asa i a boshqa mum oz
manbala asosida oʻ ganiladi. Mazku ma zuning sobiq I i oq a Oʻzbekis onda chop
e ilgan a ab ili g amma ik qoʻllanmala ida qanday yo i ilgani qiyosiy jiha dan ahlil
qilinib, mum oz manbala dagi alqinla bilan solish i iladi. Shu asosda ma zuning
chuqu oq ilmiy sha hi aqdim e ilib, a ab ili oʻqi ilishida sama ali qoʻllash mumkin
boʻlgan naza iy xulosala be iladi.
Kali soʻzla : لعفلاب ةهبشملا فورحلا, sin aksis, Al-ʼAwāmil al-miʼa, a ab ili
g amma ikasi, qiyosiy ahlil.
Abs ac . This a icle p esen s an in-dep h analysis o al-ḥu ū al-mushabbaha
bi-l- iʿl as an impo an phenomenon in A abic syn ax. Thei g amma ical unc ions,
he easons o hei esemblance o e bs, and hei signi icance in syn ac ic s uc u es
a e examined on he basis o Abdulqahi al-Ju janiʼs Al-ʼAwāmil al-Miʼa and o he
classical sou ces. In addi ion, he s udy conduc s a compa a i e analysis o how his
opic has been p esen ed in A abic g amma ex books published in he o me So ie
Union and Uzbekis an, examining bo h simila i ies and di e ences wi h classical
in e p e a ions. On his basis, he a icle o e s mo e de ailed explana ions and p o ides
heo e ical insigh s ha can be e ec i ely applied in he eaching o A abic.
Keywo ds: al-ḥu ū al-mushabbaha bi-l- iʿl, syn ax, Al-ʼAwāmil al-Miʼa, A abic
g amma , compa a i e analysis.
Ki ish. A ab ili g amma ikasi (يبرعلا وحنلا) oʻzining qadimiyligi, mukammalligi
a ilmiy asosla i bilan boshqa koʻplab illa g amma ik izimla idan aj alib u adi. Unda
na aqa ilning amaliy jiha la i, balki chuqu naza iy ushunchala ham ishlab chiqilgan
boʻlib, a ab ili sin aksisi as la da omida musulmon sha qidagi ilshunoslik
mak abla ining eng asosiy yoʻnalishla idan bi i si a ida shakllangan.
Ana shunday mu akkab a dolza b sin ak ik hodisala dan bi i bu — eʼlga
oʻxshash yuklamala (لعفلاب ةهبشملا فورحلا) hodisasidi . Ula a ab ilida gapning qu ilishi
a maʼnosiga be osi a aʼsi e ib, эганинг тушум келишигида ( بوصنم) boʻlishi a
кесимнинг бош келишик (عوفرم) shaklda kelishini alab qiladi. Mazku hodisa
g amma ik naza iya doi asida muhim ka ego iyala dan bi i boʻlishi bilan bi ga, amaliy
nu qiy aoliya da ham ka a ahamiya kasb e adi. Xususan, Qu ʼon oya la ida, hadis
ma nla ida, mum oz adabiyo namunala ida a zamona iy yozma hamda ogʻzaki
nu qda keng qoʻllanilishi uning na aqa naza iy, balki amaliy jiha dan ham oʻqu chi a
adqiqo chila uchun muhim oʻ ganish obyek i ekanini koʻ sa adi.
114
“Feʼlga oʻxshash yuklamala ” deb a alishining sababla i bi necha asosla bilan
bogʻliq. Ula ning mo ologik a seman ik jiha dan eʼlga yaqinligi, masalan, jumlaga
aʼkidlash, oʻxsha ish, maʼnoni oʻgʻi lash, ilak, o zu maʼnola ini qoʻshishi,
shuningdek, oxi ida a ha bilan kelishi a ay im holla da “saqlo chi nun”
(ةياقولا نون) bilan qoʻllanishi, bu hodisaning eʼl abia iga qanchalik yaqinligini
koʻ sa adi.
Mum oz g amma ik adabiyo la da, xususan, Abdulqohi Ju joniyning mashhu
“Al-ʼAwāmil al-miʼa” asa ida ushbu yuklamala ning azi asi chuqu izohlangan.
Ju joniy ula ni gap qu ilishining ma kaziy omilla idan bi i si a ida koʻ ib, ula ning
naqada muhim sin ak ik ol oʻynashini koʻ sa ib be gan. Shuningdek, boshqa
g amma ik manbala da ham (Siba ayh, Ibn Hishom, Zamaxsha iy a boshqala )
mazku hodisaga alohida eʼ ibo qa a ilgan.
Sobiq I i oq a Oʻzbekis onda nash e ilgan a ab ili g amma ik qoʻllanmala ida
لعفلاب ةهّبشملا فورحلا masalasi, asosan, sin ak ik jiha dan alqin e ilgan. Masalan, N.
Ib ohimo a M. Yusu ning “A ab ili g amma ikasi” nomli qoʻllanmasida ushbu
yuklamala ning g amma ik azi asi hamda ol i a u i zik e ilgan boʻlsa-da, ula ning
seman ik mazmuni (masalan, نإ – aʼkid, لعل – umid yoki qoʻ qu , تيل – o zu, نأك –
ashbeh) keng yo i ilmagan
1
.
Xuddi shuningdek, B. Khalido omonidan us ilida ya a ilgan da slikda ham
mazku yuklamala ning sin ak ik azi ala i asosiy eʼ ibo ga olingan. Baʼzi holla da
maʼnola qisqacha qayd e ilgan boʻlishi mumkin, bi oq ula keng ahlil e ilmagan
2
.
V. Ko ale a G. Sha ba o
3
hamda A. Kuzmin
4
da slikla ida esa ushbu hodisa
yanada soddalash i ilgan holda, koʻp oq bosh kelishik a ushum kelishigi oʻzga ishi
misolida izohlangan. Yuklamala ning nu qdagi seman ik xususiya la i deya li ochib
be ilmay, g amma ik aʼsi i bilan chega alangan.
Ushbu qoʻllanmala da لعفلاب ةهّبشملا فورحلا hodisasining g amma ik azi asi qisqa
a oʻqu ja ayoniga moʻljallangan a zda bayon qilingan boʻlib, uning seman ik
imkoniya la i, uslubiy qiyma i a ma ndagi maʼno ang-ba angligi ye a li da ajada
yo i ilmagan. Shu bois, bu hodisani mukammal anglash uchun mum oz g amma ik
manbala bilan qiyosiy ahlil za u di .
Mazku maqola ana shu eh iyojdan kelib chiqib yozilgan boʻlib, unda فورحلا
لعفلاب ةهبشملا hodisasi na aqa g amma ik qoidala da ajasida, balki uning a ab ili
naza iyasi a amaliyo idagi oʻ ni, Qu ʼon a adabiyo dagi qoʻllanishi hamda oʻqi ish
ja ayonidagi ahamiya i yo i iladi.
Asosiy qism
1. َّنإ (da haqiqa , alba a)
َّنإ yuklamasi jumlaning mazmunini aʼkidlash uchun ishla iladi. U kelganda
ismiy jumlaning egasi ushum kelishigida ( بصن), kesimi esa bosh kelishikda (عفر)
boʻladi. Masalan:
ٌقِلَطْنُم اًدْيَز نِإ – Da haqiqa , Zayd yoʻlga chiqdi.
1
Ib ohimo , N., & Muhammad Yusu . A ab ili g amma ikasi. – Toshken : O‘zbekis on Milliy Ensiklopediyasi, 2000. –
B.212.
2
Khalido , B. Z. Uchebnik a abskogo yazyka. – Mosk a: Vos ochnaya li e a u a, 1985. – S.145.
3
Ko ale , V. V., & Sha ba o , G. I. Uchebnik a abskogo yazyka. – Mosk a: Vysshaya shkola, 1981. – S.133.
4
Kuzmin, A. D. Uchebnik a abskogo yazyka. – Mosk a: Vos ok–Zapad, 1977. – S.120.
115
Abdulqohi Ju joniy bu yuklamaning asosiy azi asi gapdagi maʼno qa ʼiya ini
mus ahkamlash ekanligini aʼkidlaydi. Unga koʻ a, َّنإ gapning xaba qismini
inglo chi ongida shubhasiz qilib qoʻyadi.
2. َّنأ (da haqiqa , alba a)
َّنأ yuklamasi ham mazmunni aʼkidlash azi asiga ega. Bi oq, u koʻp oq e gash
gapla da, boshqa eʼlla dan keyin keladi. Masalan:
ٌبِهاَذ اًدْيَز نَأ يِنَغَلَب – Menga Zayd ke ayo gani xaba qilindi.
Ju joniyning aʼkidlashicha, َّنأ o qali kel i ilgan gap aslida َّنإ bilan bi xil aʼsi
kuchiga ega, aqa nu q qu ilishidagi azi asi boshqacha.
3. َّنأك (goʻyo, xuddi)
نأك ashbeh (هيبشت – oʻxsha ish) maʼnosini be adi. U bilan aqqoslash kuchli oq
boʻlib, aʼkid usini oladi. Masalan:
ُدَسَلأا اًدْيَز نَأَك – Zayd goʻyo she kabidi .
Mus a a Gʻalayniy sha hida aʼkidlanganidek, َّنأك aslida َّنإ yuklamasi a ashbeh
bildi u chi فاك qoʻshimchasining qoʻshilishidan yuzaga kelgan boʻlib, shu sababli u
kuchli aʼkidli ashbeh osi asi hisoblanadi. U bu haqda shunday deydi:
1
« د كؤملا هيبشتلا :اهانعمو ،ًةدحاو ًةملك اتراصف ،هيبشتلل ُ
فاكلاو نإ : نأك ُلصأو.»
4. َّنكل (lekin, bi oq)
نكل is id ok (كاردتسلاا – maʼnoni oʻgʻ ilash, is isno qilish) uchun ishla iladi. U
oldingi gapning maʼnosini oʻldi adi yoki qa ama-qa shi qoʻyadi. Masalan:
ٌرِ
ضاَح اًرْمَع نِكَل ٌدْيَز يِنَءاَج اَم – Zayd kelmadi, bi oq Am шу ерда.
Ju joniyning izohicha, bu yuklama gapla ning maʼnosini mu ozana lash i ib,
nu qdagi a o u ni ba a a e adi.
5. َتيل (koshki, qani edi)
َتيل – ilak, o zuni bildi adi. U baʼzan imkoni boʻlgan, baʼzan esa imkoni
boʻlmagan o zula ni i odalaydi. Masalan:
ُدوُعَي َباَب شلا َتْيَل – Koshki yoshligim qay sa edi.
ٌدِباَع اًدْيَز َتْيَل – Koshki Zayd iboda qilsa edi.
Ju joniyning aʼkidlashicha, َتيل a ab sheʼ iya i a adabiyo ida eng koʻp
ishla iladigan yuklamala dan bi idi , chunki u insonning o zu a a monla ini
i odalaydi.
6. َّلعل (balki, eh imol)
لعل – umidni bildi adi. U oqea oʻy be ishi mumkin boʻlgan hola la da
ishla iladi. Masalan:
ٌدِباَع اًدْيَز لَعَل – Eh imol Zayd iboda qilayo gandi .
A ab ilshunosla i aʼkidlaganidek, bu yuklama gapni noaniq a ku ilayo gan
hola bilan bogʻlaydi, inglo chi ongida ku ish kay iya ini uygʻo adi.
Feʼlga oʻxshashlik sababla i
Bu yuklamala ga لعفلاب ةهبشملا فورحلا deb nom be ilishining asosiy sababla i:
1. Ula ning oxi ida eʼl kabi a ha boʻlishi.
2. Ula ning maʼnosida eʼlga xos maʼnola ning ma judligi ( aʼkid, ashbeh,
uza ish, o zu, umid).
1
Mus a a al-G‘alaynī, Jāmi‘ ad-Du ūs al-‘A abiyya, Bay u : al-Mak aba al-‘As iyya, 2005, – B.112.
116
3. Ula ning ay im holla da eʼl singa i ةياقولا نون bilan kelishi. Masalan: يِن نِإ
(Da haqiqa , men).
Abdulqohi Ju joniy aʼkidlaganidek,
» لعافلا يف لعفلا لمع ربخلاو أدتبملا يف لمعت ،لمعلا يف لاعفلأا ىرجم ةيراج لعفلاب ةهبشملا فورحلا
لوعفملاو«
1
yaʼni, eʼlga oʻxshash yuklamala gap qu ilishida mus aqil g amma ik qu a ga
ega boʻlib, ismiy jumlada ega a kesimni eʼlning eʼliy jumlada ega a oʻldi u chiga
aʼsi qilishi kabi boshqa adi, shu o qali gap maʼnosini oʻzga i adi a
mus ahkamlaydi.
Xulosa. A ab ili g amma ik izimida لعفلاب ةهبشملا فورحلا ( eʼlga oʻxshash ha la )
alohida sin ak ik hodisa si a ida aj alib u adi. Ula ning azi asi na aqa ismiy
jumlaning egasini ushum kelishigida a kesimini bosh kelishikda kelishi bilan
chega alanmaydi, balki jumlaning umumiy maʼnosini kuchay i ish, asdiqlash, is isno
qilish, oʻxsha ish, is ak a umidni i odalash kabi mu akkab maʼno noziklikla ini
aʼminlashdi . Shu jiha dan, ula a ab ili nah ilmining na aqa exnik qoidasi, balki
uslubiy a seman ik boyligining ham muhim qismidi .
Abdulqohi Ju joniyning “Al-ʼAwāmil al-miʼa” asa ida ushbu ha la izchil a
aniq ahlil qilingan boʻlib, ula ning g amma ik azi ala i, eʼlga oʻxshashlik sababla i
a seman ik ahamiya i juda mukammal a zda yo i ilgan. Ayniqsa, Ju joniyning ushbu
ma zuga yondashu i oʻqu chiga ha bi ha ning qoʻllanish aziya ini keng oq
koʻ sa ib be adi. Masalan, “ ٌقلطنم اًديز ّنإ”, “ ٌرون ملعلا ّنأك”, “ ُدوعي َبابشلا تيل” kabi misolla
o qali bu ha la ning na aqa sin ak ik, balki uslubiy kuchi ham namoyon boʻladi.
Mazku ma zuni oʻ ganishda shuni alohida qayd e ish ke akki, sobiq i i oq
da ida a Oʻzbekis onda chop e ilgan ay im a ab ili g amma ik qoʻllanmala ida bu
masala oda da qisqa a umumiy a zda sha hlanib, aqa asosiy qoidala ga eʼ ibo
qa a ilgan. Bi oq, zamona iy a ab manbala i a anʼana iy a ab g amma ik asa la i
bilan qiyoslaganda, ma zuning badiiy-uslubiy a seman ik imkoniya la i ye a licha
chuqu ochilmaganini koʻ ish mumkin. Shuning uchun bu qoʻllanmala dagi
yondashu ni klassik manbala bilan solish i ish a ab ilini oʻ ganu chi alabala uchun
ka a oyda be adi. Bu, bi omondan, ilmiy-naza iy ahlilni boyi sa, ikkinchi
omondan, a ab ili oʻqi ish me odikasida ham sama ado likni oshi adi.
Xulosa qilib ay ganda, لعفلاب ةهبشملا فورحلا masalasi a ab ili g amma ik izimida
beqiyos ahamiya ga ega boʻlib, uni chuqu oʻ ganish na aqa naza iy ilshunoslik, balki
amaliy nu q a a jima aoliya i uchun ham ka a ahamiya kasb e adi. Kelajakda bu
ma zuni yanada keng oq adqiq e ish, klassik manbala ni zamona iy qoʻllanmala
bilan uygʻunlash i ish hamda oʻzbek ilidagi араб тилининг g amma ikасига оид
adabiyo la ni shu asosda boyi ish ва илмийлаштириш za u di .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Abdulqahi al-Ju janiy. (2003). Al-ʼAwāmil al-Miʼa (Tah i a ahlil). Qohi a:
Da al-Ku ub al-ʼIlmiyya.
2. Sibawayh. (1988). Al-Ki ab (A. S. Ha un, Tah i ). Qohi a: Al-Hayʼa al-
Mis iyya al-ʼAmma lil-Ki ab.
1
Abdulqohi Ju joniy, Al-‘Awāmil al-Mi’a, Qohi a: Da al-Ku ub al-‘Ilmiyya, 2003, – B.15.
117
3. Ibn Hisham al-Ansa iy. (1991). Mughni al-Labib ʼan Ku ub al-Aʼa ib. Bay u :
Da al-Fik .
4. Al-Zamakhsha iy. (1998). Al-Mu assal i ʼIlm al-ʼA abiyya. Bay u : Da al-
Ku ub al-ʼIlmiyya.
5. Mus a a al-Ghalayiniy. (2005). Jamiʼ al-Du us al-ʼA abiyya. Bay u : Al-
Mak aba al-ʼAs iyya.
6. Ibn Malik. (1990). Al iyya Ibn Malik (Sha h Ibn Aqil). Bay u : Da al-Fik .
7. Abu Hayyan al-Andalusiy. (1998). I iqa al-ʼA ab i Nahw. Bay u : Da al-
Ku ub al-ʼIlmiyya.
8. Al-Radi al-As a abadi. (1993). Sha h al-Ka iya. Qohi a: Mak aba al-Khanji.
9. Al-Suyu iy. (1999). Hamʼ al-Hawamiʼ i Sha h Jamʼ al-Jawamiʼ. Bay u : Da
al-Ku ub al-ʼIlmiyya.
10. Dok o al-Bad o iy Zah on. (1983). Miʾa ʿĀmil Naḥwī li-ʿAbd al-Qāhi al-
Ju jānī wa-A ha uhā ī Taʼsīs ʿIlm al-Naḥw al-ʿA abī (Ju joniyning Yuz g amma ik
omilla i a ab ili ilmining asosla ida). Qohi a: Da al-Maʼa i .
Oʻzbek a us manbala i
11. Ib ohimo , N., & Muhammad Yusu . (2000). A ab ili g amma ikasi.
Toshken : Oʻzbekis on Milliy Ensiklopediyasi.
12. Khalido , B. Z. (1985). Uchebnik a abskogo yazyka. Mosk a: Vos ochnaya
li e a u a.
13. Ko ale , V. V., & Sha ba o , G. I. (1981). Uchebnik a abskogo yazyka.
Mosk a: Vysshaya shkola.
14. Kuzmin, A. D. (1977). Uchebnik a abskogo yazyka. Mosk a: Vos ok–Zapad.
15. Rahimo , A. (1998). A ab ili sin aksisi. Toshken : Oʻzbekis on Fanla
Akademiyasi nash iyo i.
16. Ma yoqubo , M. (2005). A ab ili mo ologiyasi a sin aksisi. Toshken :
Toshken Islom Uni e si e i nash iyo i.
17. Muhammadie , A. (2010). A ab ili nah ining asosiy ushunchala i.
Toshken : Uni e si e nash iyo i.
