118
XORIJIY TILLARINI OʻQITISHDA MASOFAVIY TAʼLIM MUAMMOLARI
VA UNI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI
Sidiqo a Maʼmu a Adhamjono na,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi
s ajyo oʻqi u chisi
Аnno a siya: ushbu maqolada xo ijiy illa ini oʻqi ish me odla i, maso a iy
aʼlim muammola i, oʻqi u chi a alabala ning zamona iy aʼlim u la iga ma jug
boʻlgan imloniya la i, maso a iy aʼlimning a zallik a kamchilikla i haqida maʼlumo
be ilgan.
Kali soʻzla : maso a iy aʼlim, in e ne , alaba, oʻqi u chi, da s, xo ijiy illa ,
exnologiya, anʼana iy aʼlim, onlayn.
Abs ac : his a icle p o ides in o ma ion on me hods o eaching o eign
languages, p oblems o dis ance educa ion, a i udes o eache s and s uden s o mode n
ypes o educa ion, ad an ages and disad an ages o dis ance educa ion.
Keywo ds: dis ance educa ion, in e ne , s uden , eache , lesson, o eign
languages, echnology, adi ional educa ion, online.
Oʻzbekis on Respublikasida dunyoning i ojlangan mamlaka la i kabi kompyu e
a axbo o exnologiyala ini i ojlan i ishga alohida eʼ ibo qa a ilmoqda.
Respublikamiz P eziden ining 2002 yil 30 mayda qabul qilgan “Kompyu e lash i ishni
yanada i ojlan i ish a axbo o -komunika siya exnologiyala ini jo iy e ish
oʻgʻ isida»gi Fa moni
1
, Vazi la Mahkamasining egishli qa o la i a OOʻMTVning
kelib chiqadigan azi ala ni ij osi boʻyicha koʻ sa mala i axbo o lash i ishning
milliy izimini shakllan i ish, ba cha sohala da zamona iy axbo o exnologiyala ini
jo iy e ish a undan oydalanish, jahon axbo o esu sla idan bah amand boʻlishni
kengay i ishga zamin ya a adi.
Mamlaka imiz aʼlim izimida sezila li oʻzga ishla oʻy be ayo gan bugungi
kunda, u li aʼlim shaklla i qa o i ayniqsa, maso adan oʻqi ish keng
qoʻllanilayo ganligi ham qu onchli hol.
Tilla ni maso a iy oʻ ganish exnologiya u ayli, ayniqsa, COVID-19
pandemiyasidan keyin mashhu yoʻnalishga aylandi. Bu alabala ga joylashu idan
qa ʼiy naza illa ni oʻ ganish imkonini be adi a koʻpincha ideo da sla a in e ak i
ilo ala kabi mul imedia komponen la ini oʻz ichiga oladi. Bi oq, maso a iy
aʼlimning ham a zallikla i, ham qiyinchilikla i bo .
Keyingi yilla da ye akchi oʻqu muassasala i xo ijiy illa ni oʻqi ish uchun
maso a iy aʼlim me odla iga eʼ ibo qa a ishmoqda. Talab qilinadigan aʼlim izimini
amalga oshi ish, yuqo i si a li a sama ali maso a iy aʼlimni ashkil e ish, oʻqu chi
a oʻqi u chi oʻ asidagi oʻza o aloqala ni aʼminlash muhim hisoblanadi. Xo ijiy
illa ni aʼlim be ilgan ma e ialla a maso a iy aʼlim yo damida zamona iy aloqa
osi ala i, masalan, ebina yoki kon e ensiyala o qali oʻ ganish mumkin.
1
h ps://lex.uz/ u/docs/-267044
119
Maso a iy oʻqi ishning anʼana iy oʻqi ish shaklla idan quyidagi xususiya la ini
a qlash mumkin;
Egilu chanlik. Oʻziga qulay aq da, joyda a sha oi da oʻqi ish imkoniya ini
be adi.
Modullik. Oʻqu ku siga bogʻliq boʻlmagan hola da shaxsiy hamda gu uh
alabiga ja ob be adigan oʻqu ejasini amalga oshi adi.
Qu sho . Bi aq da koʻp ish i okchila ga oʻqu axbo o i boʻyicha mu ojaa
qilish, a moq yo damida oʻza o axbo o almashinu ini o ʼgʻ i ashkil e ish imkonini
be adi.
Tejamko lik. Oʻqu maydonla i, exnik osi ala , moddiy a m aʼna iy
ashyola dan unumli oydalanish, oʻqu axbo o la ini oʻplangan a bi xillikka
kel i ilgan holda i odalash hamda ula ni oʻzlash i u chi mu axassisla ni ayyo lash
boʻyicha xa aja la ni kamay i adi.
Texnologiklik. Taʼlim be ish ja ayonida insonni jahonning indus ial azosiga
ki i ishga imkon be adigan yangi axbo o a elekommunika sion exnologiyala dan
oydalanish.
Ij imoiy eng huquqlilik. Oʻqi u chining u a joyidan, saloma ligi, moddiy
aʼminlanganligidan kelib chiqib, ka a jamoaga mus aqil aʼlim uchun eng imkoniya
ya a iladi.
Baynalmilallik. Taʼlim xizma la i bozo ida e ishilgan yu uqla ning ekspo i a
impo i aʼminlanadi
1
.
Maso a iy aʼlim usulla ining i ojlanishiga asosiy sabab — bu maʼlumo la ning
ez a qalishi a ula ga uzoq maso ada u ib ham oʻqishni is aganla a oʻqi ishni
is aganla ning bi -bi la i bilan oson aloqa qilishidi . Oʻz-oʻzini oʻqi ish imkoniya i,
ha o eng yaxshi ma e ialla bilan ham, oʻqi u chi bilan mun azam aloqa boʻlmagan
holda sama ali emas. Tilla ni mus aqil oʻ ganish amalda oyda kel i maydi: oʻqu chi
oʻz ala uzini buzib qoʻyishi yoki mus aqil a ishda soʻzla ni yodlashga u inishda
xa ola ga yoʻl qoʻyishi mumkin, bu esa oʻqi u chi yo damida oʻgʻ ilanadi. Sama ali
a oʻgʻ i ik -mulohaza almashinu isiz aʼlim ja ayoni kam sama ali boʻlib, oʻqi u chi
omonidan be ilgan ma e ial oʻqu chi ilni yaxshi oʻzlash i ishiga yo dam be maydi.
Xo ijiy illa ni maso a iy oʻqi ish sama ado ligi quyidagi omilla ga bogʻliq:
- Yangi a klassik pedagogik exnologiyala dan oydalanish;
- Fik -mulohazala ning sama ado ligi a ula ning ma judligi;
- Mashgʻulo la ning sama ado ligi a oʻqi u chi bilan oʻza o aloqa;
- Ishla ilayo gan me odla ning sama ado ligi a oʻqi u chi malakasi;
- Oʻqu chi shaxsiy mo i a siyasi.
Maso a iy aʼlim uchun exnik yechimla
Hozi gi aq da ma jud boʻlgan axbo o exnologiyala i oʻz ix iyo ida qay a
ishlash, joylash i ish, saqlash a maso a iy exnika uchun juda muhim boʻlgan ha
qanday maʼlumo la ni, is algan hajmdagi a is algan maso aga ye kazib be ish uchun
amalda cheksiz imkoniya la ga ega. Bunday sha oi da asosiy masala oʻqi u chini
anlash a uning ashkilo chilik qobiliya iga bogʻliq qoladi. Bu shuni angla adiki:
assimilya siya qilish uchun ma e ial anlash, oʻqi ish usulla i a oʻqu ja ayonining
1
N.T.Omono . Pedagogik exnologiyala a pedagogik maho a . – Toshken : Iq isod-moliya, 2009. – B.174
120
umumiy uzilishi. Xo ijiy ilda maso a iy aʼlim ku sini qu ish asosida qanday
kon sep ual pedagogik usulla yo ganini aniq ushunish ke ak.
Asosiy yuk oʻqu chiga ushadigan mashgʻulo . Mus aqil ish za u iy il
koʻnikmala ini i ojlan i ishga, yozma a ogʻzaki nu qning u li u la ini
oʻzlash i ishga qa a ilgan. Bunday maso a iy aʼlim qulay a ushuna li shaklda
aqdim e ilgan yaxshi didak ik ma e ialni alab qiladi. Bu maso a iy aʼlimning ancha
moslashu chan usuli boʻlib, alaba uchun qulay boʻlgan aq da a qae da bilim olish
mumkin; alaba yoʻlda boʻlsa ham da s ma e ialla ni oʻqishi yoki inglashi mumkin.
Oʻqu chi shaxsiy kompyu e dan, aloqa a ening uchun mashhu das u la dan
oydalana olishi ke ak. Elek on lugʻa la a maʼlumo nomala bilan ishlash, izlash,
oʻ ganish a ke akli manbala ni oʻqishni bilishi za u .
Maso a iy aʼlim passi boʻlmasligi ke ak. Koʻpincha, da s pay ida, ha o
kishidan ibo a kichik gu uhla da ham, alabala ozʼla ini passi u adila . Oʻqi ish
me odikasi alabala ni bilim olish a koʻplab ling is ik kommunika i muammola ni
hal qilishni oʻz ichiga olgan kogni i aoliya ga aol jalb qilishni oʻz ichiga oladi.
Shunday qilib, oʻ ganish o qali xalqa o ashkilo la a oʻgʻ idan- oʻgʻ i xo ijiy ilida
soʻzlashu chila yo damida u li ijodiy a ilmiy loyihala ni amalga oshi ish imkonini
be adi.
Olingan bilimla ni oʻzlash i ish a ula ni u li xil hayo iy aziya la da qoʻllash
qobiliya ini nazo a qilish masalasi juda muhimdi . Bunday sha hla izimli a aniq a
mun azam ik -mulohazaga asoslangan boʻlishi ke ak. Alohida maslaha lashu la
boʻlishi ke ak, unda mu akkab masalala koʻ ib chiqiladi a oʻqi u chi alaba uchun
nima qiyin oq ekanligini ye a li da ajada baholay oladi.
Maso a iy aʼlimning sama ali modeli
Maso a iy oʻqi ishning ha qanday me odikasi ha doim p o essional
oʻqi u chining izimli a ezko oʻza o aʼsi ini a alabaning mus aqil kogni i ishini
moslashu chan a zda bi lash i ishi ke ak. U a siya e ilgan adabiyo la dan ham,
mus aqil a ishda ham oʻ ganishi mumkin.
Xo ijiy ilni oʻ ganishda badiiy ilmla a ilmiy das u la ni omosha qilish o qali
il bilimla ini mus ahkamlash ajoyib usuli hisoblanadi, bi inchi galda sub i la
oʻchi ilgan boʻlishi muhimdi .
Aga da sla yakka a ibda emas, balki kichik gu uhla da oʻ kazilsa, qoʻshma ʼ il
loyihala i doi asida gu uh aʼzola ining oʻza o asʼi ini aʼminlash ke ak, eh imol che
el ilida soʻzlashu chila ish i okida. Oda da ula muayyan ma zula da muhokamala ,
aqdimo la a ideo semina la ashkil qiladi. Ha o begonala bilan xalqa o
pos ka ala almashinu ida qa nashish ham ijobiy aʼsi koʻ sa adi.
Oʻqi u chila a alabala oʻ asidagi ishla ni mu o iqlash i ish
Talaba uy azi asini elek on poch a o qali yubo ishi yoki yopiq o umdagi
maxsus ma zuga joylash i ishi mumkin. Shuningdek, yi ik ashkilo la ning oʻz po al
say la i ma jud boʻlib, u yoki bu il da sla ini mu a aqiya li yakunlash o qali ki ish
mumkin boʻlgan bi qa o sin xonala i ma jud. Shunday qilib, das u ni e a li da ajada
oʻzlash i magan alabala keyingi aʼlim da ajasiga chiqa olmaydi. Shaxsiy da sla yoki
shunga oʻxshash ideo cha das u i o qali alaba ha bi da sda oʻz bilimi bahosini oladi
a oʻqi u chi shaxsan oʻz ishini kuza ib bo adi a boʻlajak da sla ning ma zula ini
moslash i adi. Xo ijiy ilni oʻqi ishning asosiy oʻziga xosligi uning maxsus amaliy
121
asosidi , yaʼni ha bi alaba ha bi il da sla ida ye a li miqdo dagi amaliyo ni olishi
ke ak
1
.
Onlayn aʼlim oʻqi u chila ga qiyinchilik ugʻdi ishi mumkin, chunki
oʻqu chila ning oldingi ushunchala i a madaniy is iqbolla ini aniqlash osi ala i a
imkoniya la i koʻpincha a moqli kengligi cheklo la i bilan cheklanadi, bu esa
oydalanu chila ning ana ili a pa aling is ik maslaha la ga qa ashini cheklaydi.
Baʼzi adqiqo chila ning aʼkidlashicha, bu cheklo la aloqa sama ado ligiga salbiy
aʼsi qiladi (Sho , Williams, & Ch is ie, 1976). Boshqala aʼkidlashicha, onlayn
aʼlimni belgilaydigan oʻziga xos xususiya la (asenk on a sinx on o oz, ma n a
ideoning mos kombina siyasi) aslida i ojlangan yoki gipe kommunika siyala ga
olib kelishi mumkin (Richa dson, 2000). Masalan, biz ma nga asoslangan muhim
ij imoiy ma judligining dalilla ini opdik
Onlayn aʼlim muhi i ham oʻziga xos madaniy kon eks di . Benedik (1991)
kibe makonning “geog a iyasi, izikasi, abia i a inson qonunchiligi qoidala i bo ”
(123-be ) aʼkidlaydi. Talabala obo a koʻp oq onlayn aʼlimga i ual muhi dagi
asmiy a no asmiy aj ibadan oʻplangan oldingi ushunchala bilan kelishmoqda.
Ula muloqo meʼyo la i a osi ala ini egallaydila , ula ning baʼzila i onlayn aʼlim
kon eks iga mos kelmaydi. Tadqiqo chila oʻqu chila ning In e ne sama ado ligini
oʻlchaydigan soʻ o osi ala idan oydalanish o qali alabala ning malakasi a onlayn
muhi da qulaylik da ajasini aniqlashga ha aka qilishdi (Ki by a Boak, 1987).
Ula ning aʼkidlashicha, kompe en siyani aqa In e ne koʻnikmala i emas, balki
oydalanu chila ning ushbu muhi da ishlash alabla iga sama ali moslashishga imkon
be adigan kuchli in e ne sama ado ligini uygʻusi belgilaydi. Shunday qilib, sama ali
onlayn oʻqi u chi doimiy a ishda oʻqu chila ning qulayligi a a alashu
exnologiyasi bilan malakasini ekshi adi a oʻqu chila ning in e ne sama ado ligini
oshi ish uchun xa siz muhi ni aʼminlaydi. Shunday qilib, oʻqu chila ga
yoʻnal i ilgan onlayn aʼlim kon eks la i ushbu madaniy qa lamga sezgi boʻlib, ula
o layn kon eks la da olingan exnik imkoniya la a koʻnikmala oʻplami bilan oʻza o
aʼsi qiladi
2
.
Maso a iy oʻqi ishning quyidagi a zallikla i ma jud:
1. Oʻqi ishning ijodiy muhi i. Ma jud koʻpgina uslubla asosida oʻqi u chi
(pedagog) ilm olibla ini oʻqi adi, oʻqu chi- alabala esa aqa be ilgan ma e ialni
oʻqiydila . Takli qilinayo gan maso a iy oʻqi ish asosida esa oʻqu chi- alabala ning
oʻzla i kompyu e axbo o la bankidan ke ak boʻlgan maʼlumo la ni qidi ib opadi a
oʻzla ining aj ibala i yo damida boshqala bilan yaxshi muloqo da boʻlishini
aʼminlaydi hamda oʻz oʻ nida mehna aʼlimi olishini agʻba lan i adi.
2. Mus aqil aʼlim olish imkoniya ining bo ligi. Maso a iy oʻqi ish asosida aʼlim
be ish boshlangʻich, oʻ a, oliy a malaka oshi ish bosqichla ini oʻz ichiga qam ab
oladi. Tayyo ga ligi u li da ajada boʻlgan inspek o la oʻzla ining shaxsiy da s
jad alla i asosida ishlashla i a oʻzining da ajasidagi alabala bilan muloqo da boʻlishi
mumkin.
1
h ps://cybe leninka. u/a icle/n/so emennye-me odiki-dis an sionnogo-izucheniya-angliyskogo-yazyka/ iewe
2
Te y Ande son. The heo y and p ac ice o online lea ning.- Canada: AU P ess, 2011.
122
3. Ish joyidagi ka a oʻzga ishla . Maso a iy oʻqi ish asosida aʼlim be ish u i
millionlab insonla ga, hammadan ham ishlab chiqa ishdan aj almagan holda aʼlim
olayo gan yoshla uchun qulay sha -sha oi la ni ya a ib be adi. Bunday uslub asosida
oʻqi ish kad la ni ayyo lashda muhim oʻ in u adi.
4. Oʻqi ish a aʼlim olishning yangi a unumli osi asi. S a is ik maʼlumo la
shuni koʻ sa adiki, maso a iy oʻqi ish asosida aʼlim be ish, ishlab chiqa ishdan
aj algan holda oʻqish kabi unumlidi . Bundan ashqa i, maso a iy oʻqi ish asosida
aʼlim olish oliy oʻqu yu i omonidan qoʻyilgan chega adan ham che ga chiqib ke adi.
Bunday asosda aʼlim olayo gan oʻqu chi- alabala ning boshqala dan us unligi ula ni
eng yaxshi, si a li ma e ialla a oʻqi u chi (pedagog)la bilan aʼminlashdi . Taʼlim
be ish a boshqa ish uslubiyo iga asoslangan holda oʻqi u chi (pedagog) audi o iyada
oʻqi ish sha la idan xoli boʻlishi ke ak
1
.
Maso a iy aʼlim olishning kamchilikla i:
1. Talabala ni qoʻshimcha mo i a siyaga boʻlgan eh iyoj.
Maso a iy aʼlimning asosiy kamchiligi shundaki, u ku s ish i okchila idan
koʻp oq mus aqillikni alab qiladi a ha o nazo a osi ala i ham ha doim ham
ma e ialning yuqo i si a li baja ilishini ka ola lamaydi. Talabala ni agʻba lan i ish
uchun gu uhning eh iyojla i a bilim da ajasini hisobga olgan holda das u ni diqqa
bilan uzish ke ak.
Qiziqishni saqlab qolish uchun azi ala ni almash i ish a da s ja ayonini
mun azam a ishda oʻzga i ish muhimdi . Texnik jihozla u ayli maso a iy
oʻqi ishning bu minusini osongina plyusga aylan i ish mumkin. Masalan, anʼana iy
sin da maʼ uzala a amaliy mashgʻulo la oʻz ichiga oladi. Oʻqi u chi In e ne ga
ulangan kompyu e ga ega boʻlsa, u say dan oʻqu ideosini yoqishi, aqdimo ni
namoyish qilishi yoki ezko onlayn es oʻ kazishi mumkin. Da s da omida
aoliya ning bunday oʻzga ishi ma e ialni oʻzlash i ish da ajasiga yaxshi aʼsi qiladi
(bu oʻqi ish usuli koʻplab zamona iy oʻqu das u la ida qoʻllanilishi bejiz emas).
2. Maso a iy oʻqi ish malakasining yoʻqligi
Oʻqi u chi uchun shaxsiy aloqasiz inglo chila eʼ ibo ini jalb qilish qiyin oq. U
ma e ialni jalb qilish a ushunish da ajasini baholay olmaydi. Aga oʻqi u chi
alabala ni maso adan u ib oʻqi ishga ayyo boʻlsa, lekin e a li malakaga ega
boʻlmasa, yo damchining yo damiga mu ojaa qilish a siya e iladi. Hech
boʻlmaganda bi inchi da sla uchun. As a-sekin oʻqi u chi aj ibaga ega boʻladi, u
nuansla ni ushunadi a da sla ni ashqa idan yo damisiz mus aqil a ishda oʻ kazishi
mumkin boʻladi.
3. Im ihon opshi ishda oydalanu chini iden i ika siya qilish muammosi.
Bi o kishi es dan a dialog simulya o idan oʻz-oʻzidan oʻ ganligini ekshi ish
qiyin. Videokuza u muammoning echimi boʻlishi mumkin, ammo bu ha doim ham
mumkin emas.
4. Chalgʻish eh imoli yuqo i. Yuzma-yuz muloqo qilish uchun oʻqi u chila a
ku ilayo gan opshi iqla haqida doimiy a ishda esla u chi ku sdoshla yoʻq. Aga
alaba maso a iy oʻqi ish ku sini mu a aqiya li yakunlamoqchi boʻlsa, oʻzini gʻay a li
a diqqa li qilishi ke ak;
1
N.T.Omono . Pedagogik exnologiyala a pedagogik maho a . – Toshken : Iq isod-moliya, 2009. – B.175
123
5. Ta moqdan ay ilish. Onlayn bilim olishning eng ka a dushmani bu in e ne
p o ayde la ining sekin ishlashi yoki aloqa uzilib qolishi. Bu aziya da alabaning
aʼlim olishga boʻlgan in ilishi soʻnishi yoki asabiylashishiga olib keladi
1
.
Maso a iy aʼlim shaklla i
1. Senk on (bi aq ning oʻzida): Talaba a oʻqi u chi bi aq ning oʻzida onlayn
bogʻlanib, da sda qa nashadi. Misol: ideokon e ensiyala .
2. Asenk on ( u li aq la da): Talabala a oʻqi u chila da s ma e ialla ini u li
aq la da oydalanishla i mumkin. Misol: yozilgan ideo da sla , elek on ma e ialla
a onlayn es la
2
.
Xulosa qilib ay ganda maso a iy aʼlim il oʻ ganishda ka a imkoniya la
ya a adi, ammo jonli muloqo a amaliyo ye ishmasligi baʼzi cheklo la ni kel i ib
chiqa adi. Shu sababli, baʼzi holla da maso a iy aʼlimni anʼana iy usulla bilan
bi galikda qoʻllash yaxshi oq na ija be ishi mumkin.
Maso a iy aʼlim — bu in e ne yoki boshqa aloqa osi ala i o qali oʻqi ish a
oʻ ganish ja ayonidi . Ushbu aʼlim shakli anʼana iy sin da oʻ kaziladigan da sla dan
a q qilib, alabala a oʻqi u chila oʻza o maso adan u ib aloqada boʻlishadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Michael G ahame. The handbook o dis ance educa ion.- New Yo k:
Rou ledge, 2019.
2. N.T.Omono . Pedagogik exnologiyala a pedagogik maho a . – Toshken :
Iq isod-moliya, 2009. – B.175
3. Te y Ande son. The heo y and p ac ice o online lea ning.- Canada: AU
P ess, 2011.
4. h ps://cybe leninka. u/a icle/n/so emennye-me odiki-dis an sionnogo-
izucheniya-angliyskogo-yazyka/ iewe
5. h ps://lex.uz/ u/docs/-267044
6. h ps://m s-link. u/blog/online-obuchenie-plus-minus/
1
h ps://m s-link. u/blog/online-obuchenie-plus-minus/
2
Michael G ahame. The handbook o dis ance educa ion.- New Yo k: Rou ledge, 2019.
