130
UVAYSIY GʻAZALLARIDA ARABIZMLAR: LEKSIK-SEMANTIK TAHLIL
Behzod Mama axuno ,
O ien al uni e si e i mus aqil uzlanu chisi
Anno a siya. U aysiy ijodi oʻzbek mum oz adabiyo ida ayol shoi ala o asida
alohida oʻ in u adi. Uning gʻazalla i es e ik a maʼna iy jiha dan yuksak, lekin shu
bilan bi ga ling is ik ahlil uchun ham boy manbadi . Ushbu maqolada U aysiy
gʻazalla ida uch aydigan a abiy soʻzla – a abizmla ning leksik-seman ik xususiya la i
ahlil qilinadi. A abizmla shoi aning diniy-maʼ i iy qa ashla ini, badiiy il boyligini
a poe ik maho a ini yo i ishda muhim ol oʻynaydi. Tahlil na ijala iga koʻ a,
a abizmla seman ik jiha dan diniy-maʼna iy, hissiy- alsa iy a axloqiy oi ala ga
aj aladi. Shuningdek, ula ning one ik a g amma ik moslashu i ham ahlil qilingan.
Maqola U aysiyning poe ik ilida a abizmla ning badiiy-es e ik unksiyasini ochib
be adi.
Kali soʻzla : U aysiy, a abizmla , gʻazal, seman ika, leksik ahlil, badiiy il,
mum oz adabiyo .
Abs ac . U aysiy, one o he mos enowned emale poe s o Uzbek classical
li e a u e, occupies a special place in he cul u al and linguis ic he i age o Cen al
Asia. He ghazals, ich in aes he ic and mo al meaning, a e also a aluable sou ce o
linguis ic esea ch. This a icle examines he lexical and seman ic ea u es o A abic
bo owings (A abisms) in U aysiyʼs poe y. A abisms e lec he poe ʼs eligious and
in ellec ual wo ld iew, as well as he s ylis ic mas e y. The analysis ca ego izes
A abisms acco ding o seman ic ypes— eligious, emo ional-philosophical, and
e hical—and explo es hei phone ic and g amma ical adap a ion in he Uzbek
linguis ic sys em. The s udy highligh s he poe ic and aes he ic unc ions o A abisms
in U aysiyʼs a is ic language.
Keywo ds: U aysiy, A abisms, ghazal, seman ics, lexical analysis, poe ic
language, classical li e a u e.
Oʻzbek mum oz adabiyo ida U aysiy nomi oʻzining be ak o poe ik uslubi bilan
aj alib u adi. XIX as da yashagan bu ayol shoi aning asa la i, xususan gʻazalla i,
oʻzbek adabiy ilining a aqqiyo ida muhim oʻ in u adi. U aysiy oʻz da ida Fa gʻona
odiysi adabiy muhi ida aol ijod qilgan, Na oiy, Mash ab, Zebunniso kabi mum oz
shoi la ning anʼanala ini da om e i gan. Uning sheʼ iya ida diniy, asa u iy, axloqiy
a es e ik gʻoyala uygʻunlashgan boʻlib, bu uygʻunlik a ab ili bilan aloqado soʻz
qa lamining aol qoʻllanilishida yaqqol namoyon boʻladi.
U aysiy ijodi ilologik adqiqo la da keng yo i ilgan boʻlsa-da, a abizmla ning
seman ik azi ala i, ula ning gʻazalla dagi badiiy yukini ahlil qilish masalasi ye a li
da ajada oʻ ganilmagan. Maqolaning asosiy maqsadi — U aysiy gʻazalla ida a abcha
131
soʻzla ning maʼno qa lamla ini, poe ik azi asini a oʻzbek iliga moslashu ja ayonini
ling opoe ik ahlil asosida ochishdi .
U aysiyning ili a ab, o s a u kiy qa lamla ning uygʻunlashu idan ashkil
opgan. Uning gʻazalla ida a ab ilidan ki gan soʻzla seman ik jiha dan u licha maʼno
qa lamla ini i odalaydi. A abizmla shoi aning ichki kechinmala ini, alsa iy
a akku ini, diniy eʼ iqodini badiiy ob azla o qali yo i ish osi asi si a ida ishla ilgan.
Diniy-maʼna iy qa lamdagi a abizmla gu uhiga ki u chi soʻzla U aysiy
gʻazalla ida eng aol ishla iladi: « aq o», « ahma », «iloh», «haq», «qisma »,
«maʼsiya », «sab ». Ula ning seman ik asosida insonning Allohga boʻlgan muhabba i,
sab - oqa a uhiy poklik gʻoyala i yo adi. Masalan: «Rahma ila boqma manga, ey
iloh, gunohim koʻp, Umidim sendadu , ahmingga panohim koʻp.» Bu mis ada
« ahma », «iloh» soʻzla i a ab ilidan oʻzlashgan boʻlib, diniy konno a siyani
kuchay i adi, shoi aning iymoniy poklik a a ba uhini i odalaydi.
Hissiy- alsa iy maʼnodagi a abizmla o qali U aysiy gʻazalla ida inson qalbining
iz i obla i, ishq a gʻam uygʻula ini yo i iladi: «ishq», «na s», « uh», «gʻam», «sab »,
«haqiqa ». «Ishq oʻ ida kuygan dilim, sab yoʻq, na sim gʻolib,
Ruhim oʻz ishqimda mah , haqiqa da halolman.» Bu sa da a abizmla seman ik
jiha dan chuqu maʼno yukini olib, shoi aning ichki uhiy olamini ochadi. «Ishq» soʻzi
ilohiy muhabba ni, «na s» esa insonning dunyo iy is akla ini bildi adi — bu qa ama-
qa shilik asa u iy gʻoyaning poe ik i odasidi .
Axloqiy-ij imoiy maʼnodagi a abizmla shoi a asa la ida insoniy azila la , sab ,
adola , aq o, hayo, gunoh kabi ushunchala ni i odalashga xizma qiladi. U aysiy
ijodida a abizmla aqa leksik oʻzlashma emas, balki ij imoiy-axloqiy mazmun
ashu chi amzdi . «Hayo libosin kiy, ey dil, gunohdan saqla jonni,
Taq o yoʻli nu di , na sni yeng, op o onni.» Bu mis ada «hayo», «gunoh», « aq o»,
«na s» — a abizmla boʻlib, ula o qali axloqiy nasiha poe ik shaklga solingan.
U aysiy asa la ida a abiy soʻzla oʻzbek ala uziga moslashgan holda qoʻllanadi:
«ḥaqīqa» → haqiqa , « aḥma» → ahma , «ṣab » → sab , «maʿṣiya» → maʼsiya .
Bundan ashqa i, shoi aning ili a ab soʻzla ini u kiy g amma ik shaklla bilan
uygʻunlash i gan: haqdan, sab li, ahma siz, ishqim, na singni kabi shaklla mo ologik
moslashu ja ayonini yaqqol koʻ sa adi. Bu oʻza o aʼsi oʻzbek adabiy ilining
i ojlanish bosqichla ida a ab ilining izchil leksik manbaga aylanganini isbo laydi.
U aysiy a abizmla ni asosan quyidagi seman ik unksiyala da qoʻllaydi:
asa u iy unksiyada — ilohiy ishq, uhiy yuksalish, sab a a ba gʻoyala ini
i odalash uchun; es e ik unksiyada — sheʼ ohangini kuchay i ish, poe ik ob azni
jozibado qilish uchun; maʼna iy-axloqiy unksiyada — insoniy azila la ni a gʻib
qilish, dunyo iy na sdan oz kechishga undash uchun.
Demak, a abizmla shoi aning gʻazal ilida badiiy maʼno ya a ishning eng muhim
osi ala idan bi idi .
Mux asa ay ganda, U aysiy gʻazalla ida a abizmla shunchaki oʻzlashgan soʻz
emas, balki badiiy-es e ik mazmunni shakllan i u chi yad o azi asini baja adi. Ula
shoi aning diniy a akku i, maʼna iy izlanishla i a alsa iy mushohadala ini poe ik
132
shaklda i odalash imkonini be adi. A abcha soʻzla ning one ik, mo ologik a
seman ik jiha dan oʻzbek ili izimiga singib ke gani oʻzbek adabiy ili a ixining
boyligi a moslashu chanligini koʻ sa adi. U aysiy ijodi o qali a abizmla oʻzbek
sheʼ iy ilida yangi badiiy imkoniya la ya a gan, shu bilan bi ga oʻzbek ayol
shoi asining ichki uhiya ini i odalo chi il osi asiga aylangan.
Adabiyo la
1. Хайитметов, А. Мумтоз адабиётнинг тил ва услуб масалалари. – Тошкент:
Фан, 1981. – 220 б.
2. Шукуров, Ш. Ўзбек классик поэзиясида тасаввуф. – Тошкент:
Академнашр, 2005. – 310 б.
3. E gashe a, D. U aysiy gʻazalla ining ling opoe ik xususiya la i. // Til a
adabiyo ju nali. – 2018. – №3. – B. 45–51.
4. Abdullaye a, M. A abizmla a ula ning oʻzbek adabiy ilidagi oli. //
Filologiya masalala i. – 2020. – №2. – B. 67–73.
5. U aysiy. De on. – Toshken : Gʻa u Gʻulom nomidagi adabiyo a sanʼa
nash iyo i, 1972. – 286 b.
