128
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SOVET O‘ZBEKISTONIDA MAORIF INQILOBI: URUSHDAN KEYINGI
DAVRDA MILLIY MAORIF TIZIMINING TRANSFORMATSIYASI VA
RUSLASHTIRISH SIYOSATINING KUCHAYISHI (1945-1965)
Bobohono U al
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i ( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Xolma o Azama
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i ( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732111
Anno a siya: Maqolada 1945-1965-yilla da So e O‘zbekis onida amalga oshi ilgan mao i
sohasidagi uslash i ish siyosa ining ma ku asiy asosla i, amaliy mexanizmla i a jamiya ga a'si i
ahlii qilinadi. Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" asa i asosida so e ejimining O‘ a Osiyoda
ma ksis ik-leninis ik ideologiyani jo iy e ish, milliy madaniy qad iya la ni so e lash i ish a
ma kazga o‘liq bo‘ysundi ilgan yangi inson ipini shakllan i ish maqsadla i yo i iladi. Maqolada us
ilini o‘qi ishning majbu iy da ajaga ko‘ a ilishi, o‘zbekcha da slikla ning qisqa i ilishi, mahalliy
o‘qi u chila ning us illi mu axassisla bilan almash i ilishi kabi amaliy cho ala ahlil qilinadi.
Shuningdek, ushbu siyosa ning O‘zbekis on jamiya ida kel i ib chiqa gan uzoq mudda li oqiba la i,
jumladan, il a madaniya me osidagi bo‘linish, psixologik a ma'na iy yo‘qo ishla , ij imoiy-
iq isodiy a o u la hamda zamona iy da da da om e ayo gan a'si la i ko‘ ib chiqiladi.
Kali so‘zla : So e O‘zbekis oni, uslash i ish siyosa i, mao i izimi, ma ksizm-leninizm,
milliy madaniya , il siyosa i, madaniy iden i ika siya, so e lash i ish, ideologik bi lashish, mao i
isloho i, milliy kimlik, madaniy impe ializm, a'lim izimi, o‘zbek ili, us ili, madaniy me os,
psixologik a'si , ij imoiy a o u , ma ku a iy a'lim, so e impe iyasi.
So e uslash i ish siyosa ining a'si i bugungi O'zbekis onda ham o'z aksini opmoqda.
Mus aqillikdan keyin o'zbek ili da la ili maqomiga ega bo'lishiga qa amay, us ili hali ham ko'plab
sohala da o'z ma qeini saqlab kelmoqda. Ilmiy- adqiqo muassasala ining 40 oizida asosiy ish ili
us ilidi . Ta'lim izimida esa so e da idan me os qolgan ikki pa allel izim ma jud: o'zbek illi
mak abla (75 oiz) a us illi mak abla (25 oiz). Bu a q a'lim si a ida a keyingi kasbiy
imkoniya la da sezila li a o u la ni kel i ib chiqa moqda.
Iq isodiy sohada us ilini bilish hali ham a zallik hisoblanadi. Oliy maoshli ish o' inla ining 60
oizi us ilini bilishni alab qiladi. Xalqa o ko po a siyala da ishlash imkoniya i ham ko'pincha us
a ingliz illa ini bilishga bog'liq. Oliy a'lim muassasala iga ki ishda ham us ilini bilu chi
abi u iyen la ma'lum da ajada a zallikka ega.
So e uslash i ish siyosa i o'zbek jamiya ida chuqu psixologik iz qoldi di. "Milliy pas qamlik
kompleksi" deb a algan hodisa - ya'ni o'z iliga nisba an ishonchsizlik keng a qalgan. Madaniy
iden i ika siya inqi ozi a a loddan-a lodga o' adigan il a madaniya uzilishi kabi muammola hali
ham jamiya imizda ma jud.
Zamona iy sha oi da uslash i ish muammosi yangi jiha la kasb e moqda. Global mig a siya
ja ayonla i, aqamli exnologiyala ning a'si i a xalqa o kommunika siyaning kengayishi bu
muammoni yanada mu akkablash i moqda. Shaha la da us illi aholining yuqo i ulushi, MDH
mamlaka la i bilan sa do aloqala i, ilg'o exnologiyala ning asosan us ilida ma judligi kabi omilla
us ilining jamiya dagi ma qeini mus ahkamlamoqda.
O'zbekis on mus aqillik da ida il siyosa ini isloh qilish, milliy madaniya ni qay a iklash,
a'lim izimidagi englikni a'minlash a aqamli ans o ma siyani amalga oshi ish o qali bu
129
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
muammola ni hal e ishga in ilmoqda. Bi oq bu ja ayon sekin kechmoqda, chunki muammo ildizla i
juda chuqu ga ki ib bo gan.
So e uslash i ish siyosa ining a'si i na aqa a ixiy hodisa, balki bugungi kunning dolza b
muammosidi . U O'zbekis onning madaniy iden i ika siyasi, ij imoiy uzilmasi, iq isodiy i ojlanishi
a xalqa o in eg a siyasiga chuqu a'si ko' sa ishda da om e moqda. Bu muammoni hal qilish
mu akkab ko'p qi ali yondashu ni alab e adi, bu esa na aqa il siyosa i, balki madaniya , a'lim a
iq isodiyo ni qam ab oladi.
So e la O‘zbekis onda uslash i ish siyosa ini amalga oshi ish o qali quyidagi asosiy
maqsadla ni ko‘zlagan: Bi inchidan, ma ksis ik-leninis ik ideologiyani bu un O‘ a Osiyo bo‘ylab
o‘liq o‘ na ish a ba cha milliy madaniy qad iya la ni so e uzumi alabla iga bo‘ysundi ish. Bu
o qali bu un min aqada yagona siyosiy a madaniy makon ya a ishga in ilishgan.
Ikkinchidan, O‘zbekis onning an'ana iy diniy, madaniy a ma' i iy izimla ini ildam
ye akchilik qilish a ula ni so e modeliga o‘liq moslash i ish. Mahalliy aholining o‘ziga xos milliy
kimligini as a-sekin yo'qo ishga qa a ilgan uzun mudda li das u amalga oshi ilgan.
Uchinchidan, min aqada mus aqil ik lash a milliy o'zlikni anglashning ba cha shaklla ini
bos i ish. O‘zbek xalqining o‘z a ixiy ildizla i, madaniy me osi a an'anala i bilan aloqasini uzishga
qa a ilgan izimli ishla olib bo ilgan.
To‘ inchi maqsad si a ida, O‘zbekis onni bu unlay Ma kaziy Rossiyaning iq isodiy a siyosiy
izimiga in eg a siyalash. Mahalliy qa o qabul qilish mexanizmla ini yo'qo ish a ba cha muhim
qa o la ni Mosk adan chiqa ish mexanizmini o‘ na ish ko‘zda u ilgan.
Beshinchidan, kelajak a lodla ni bu unlay so e a akku iga ega bo‘lgan, o‘z milliy
qad iya la idan uzilgan yangi inson ipini shakllan i ish. Bu o qali O‘zbekis onni abadiy so e
impe iyasining bo‘linmas qismiga aylan i ish niya i amalga oshi ilgan.
Ol inchi maqsad si a ida, min aqada is algan u dagi mus aqillik ha aka la ining oldini olish.
Rus ili a madaniya ini hamma sohala ga singdi ish o qali milliy uyg‘onish ha aka la iga zamin yo‘q
qilish ko‘zda u ilgan.
E nik a madaniy bi lash i ish siyosa i o qali "so e xalqi" ushunchasini shakllan i ish. Ba cha
milliy gu uhla ning o‘ziga xos xususiya la ini yo'qo ib, yagona so e iden i ika siyasini ya a ishga
u inishgan.
Nihoya , O‘zbekis onni bu unlay So e I i oqiga qa am qilish. Iq isodiy, madaniy, ilmiy a
ma' i iy sohala ning ba chasini ma kazga o‘liq bog‘liq holga kel i ish maqsad qilingan.
Bu maqsadla amalga oshi ilayo ganda, so e ejimi hech qanday osi ala dan o inmagan -
majbu iy ko‘chi ishla , qa ag‘onla , mao i izimini o‘liq o‘zga i ish, diniy amaliyo la ni aqiqlash
kabi usulla keng qo‘llanilgan.
Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" (3-ki ob) asosida so e la omonidan amalga
oshi ilgan uslash i ish siyosa ining asosiy maqsadi bu un So e I i oqi bo'ylab yagona kommunis ik
a akku shakllan i ish a ma ksizm-leninizm dok inasini jo iy e ishdan ibo a edi. So e ejimi bu
maqsadga e ishish uchun Mosk aning O' a Osiyodagi nazo a ini kuchay i ish, milliy mus aqillik
ha aka la ining oldini olish, "So e xalqi" ushunchasini shakllan i ish a milliy madaniy a qla ni
yo'qo ish kabi osi ahala dan oydalangan.
So e la bu siyosa ni amalga oshi ish uchun 1946-yilda O'zbekis on Xalq Mao i i
Komissa ligini qay a ashkil e ish o qali keng qam o li ayyo ga lik ko' di. Yangi o'qu das u la i
ishlab chiqildi a us illi o'qi u chila ayyo lash uchun maxsus pedagogika ins i u la i ochildi (1947-
1950). Ba cha o'zbekcha da slikla ideologik jiha dan " ozalandi" a ula ning o' niga us ilidagi
130
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
nusxala bilan almash i ildi. Mahalliy o'qi u chila majbu iy us il ku sla iga yubo ildi (1948-1955)
a ba cha mak abla o'g' idan- o'g' i Mosk a nazo a iga o' kazildi.
Amaliy cho ala qa o ida 1958-yilda "Mao i o'g' isida"gi yangi nizom bilan o'zbek
mak abla ida us ilini majbu iy an qilish jo iy e ildi. Mahalliy o'qi u chila Rossiyadan kel i ilgan
mu axassisla bilan almash i ildi. O'zbek klassik adabiyo ini o' ganish cheklanib, so e adabiyo ini
us u o qilishga u inildi. Oliy o'qu yu la ida o'qi ish as a-sekin us iliga o' kazildi.
Na ijada 1960-yilla ga kelib O'zbekis on oliy o'qu yu la ining 70% dan o ig'ida o'qi ish us
ilida olib bo ila boshlandi. O'zbekis on Mao i azi ligining 1962-yil hisobo iga ko' a, qishloq
mak abla ining 80% da o'qu ja ayoni ikki illi izimda olib bo ilgan bo'lsa-da, us ili da sla i soni
o'zbek iliga nisba an 1,5 ba a a ko'p edi. Bu siyosa mahalliy aholi a zandla ining uslash i ilishini
ezlash i di a milliy madaniy me osning uzilishiga olib keldi.
Raim Ka imo a Rus ambek Shamsiddino la ning "Su gun ki obi" asosida quyidagi
qo'shimcha ma'lumo la ni kel i ish mumkin:
So e hokimiya ining O'zbekis onga boshqa xalqla ni majbu iy ko'chi ish siyosa i mao i iziga
ham be osi a a'si ko' sa di. 1944-yilda Q im a a la ining O'zbekis onga su gun qilinishi na ijasida
espublika mak abla ida us ili o'qi u chila i soni 3 ba a a oshdi. 1945-yilga kelib, Toshken
shah idagi mak abla ning 60 oizida da sla us ilida olib bo ila boshlandi.
1950-yilla ning boshla ida O'zbekis onga Ka kaz xalqla ining su gun qilinishi na ijasida
mahalliy mak abla da o'qi u chila ning milliy a kibi yanada o'zga di. 1952-yil hisobo la iga ko' a,
O'zbekis on qishloq mak abla ida ham o'qi u chila ning 40 oizi usla a boshqa sla yan milla la iga
mansub edi.
Su gun qilingan xalqla akilla i o asidan o'qi u chila ayyo lash 1950-yilla ning o' ala ida
keng ko'lamga e ishdi. 1955-yilga kelib, O'zbekis on pedagogika ins i u la ida o'qiyo gan
alabala ning 35 oizi mahalliy bo'lmagan milla akilla i edi. Bu esa keyingi yilla da mahalliy
mak abla da us ilida o'qi ishni yanada kengay i ishga olib keldi.
1960-yilla ga kelib, O'zbekis onning shaha mak abla ida o'qi u chila ning 75 oizi, qishloq
mak abla ida esa 45 oizi us ilini ona ili da ajasida biladigan mu axassisla edi. Bu hola mahalliy
aholi a zandla ining uslash i ilishini ezlash i di.
Su gun qilingan xalqla akilla i mahalliy mak abla da na aqa us ili, balki boshqa anla ni
ham o'qi ishda aol ish i ok e dila . 1958-yil ma'lumo la iga ko' a, O'zbekis on mak abla ida
ma ema ika, izika a kimyo anla ining 80 oizi us ilida o'qi ila edi. Bu ja ayon O'zbekis on mao i
izimida uzluksiz us ilidagi a'limning shakllanishiga olib keldi. 1965-yilga kelib, espublika
mak abla ining 70 oizida ba cha anla us ilida o'qi ildi, qolgan 30 oizida esa o'zbek ili aqa
alohida an si a ida qoldi.
1945-1965-yilla da O‘zbekis onda mao i izimida keng qam o li o'zga ishla amalga oshi ildi.
U ushdan keyingi da da mak abla soni 2,5 ba a a o'sdi, bi oq bu o'sish bilan bi ga o'qu
das u la ida us ilining o' ni sezila li da ajada kengay i ildi. 1958-yilda qabul qilingan "Mao i
o'g' isida"gi yangi nizom bilan boshlang'ich mak abla da us ilini o' ga ish majbu iy da ajaga
ko' a ildi. O'zbek ili da slikla i soni qisqa i ilib, ula ning mazmuni ma ksizm-leninizm
ideologiyasiga moslash i ildi. 1960-yilla ga kelib, O'zbekis on oliy o'qu yu la ining 70% dan
o ig'ida o'qi ish us ilida olib bo ila boshlandi. O'zbekis on Xalq Mao i i Komissa ligining 1946-yil
15-sen yab dagi maxsus qa o iga ko' a, mahalliy mak abla da o'qi u chila ni malakasini oshi ish
ku sla i asosan us ilidagi me odik adabiyo la asosida ashkil e ila boshlandi. 1950-yilla ning oxi iga
kelib, o'zbek mak abla ida ha alik da s soa la ining 60% i us iliga aj a ilgan edi.
131
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Oybek Rashido ning "Oʻzbekis onda so e boshqa u i s uk u asidagi mahalliylash i ish
siyosa i" asosida: Mao i sohasidagi mahalliylash i ish siyosa i amalda sama ado likka e isha olmadi.
1947-yilda O'zbekis on Kompa iyasi Ma kaziy Qo'mi asi qa o i bilan mahalliy kad la ni ayyo lash
das u i ishlab chiqilgan bo'lsa-da, amalda bu das u aqa asmiy ko' inishga ega bo'ldi. 1953-yilda
Toshken dagi pedagogika ins i u la ida o'qi u chila ning aqa 35% i mahalliy milla akilla i edi.
1960-yilla da mak ab di ek o la ining 60% i us milla iga mansub bo'lib, ula ning aksa iya i o'zbek
ilini bilmas edi. O'zbekis on Mao i azi ligining 1962-yil hisobo iga ko' a, qishloq mak abla ining
80% da o'qu ja ayoni ikki illi (o'zbek a us) izimda olib bo ilgan, ammo us ili da sla i soni o'zbek
iliga nisba an 1,5 ba a a ko'p bo'lgan. 1955-yilda oliy o'qu yu la iga qabul qilishda us ilida
im ihon o' kazish majbu iya i jo iy e ildi.
U ushdan keyingi yilla da mao i sohasidagi uslash i ish O' a Osiyodan boshqa hududla ga
su gun qilingan xalqla hisobiga kuchay i ildi. 1944-1945-yilla da Q im a a la i a Ka kaz
xalqla ining O'zbekis onga su gun qilinishi na ijasida us ilida so'zlashu chi aholi soni keskin oshdi.
1948-yilda Toshken shah idagi mak abla ning 40% i us ilida o'qi ishga o' di. 1952-yilda
O'zbekis ondagi mak ab o'qi u chila ining 45% i usla a boshqa sla yan milla la iga mansub edi.
1960-yilla ga kelib, O'zbekis on oliy o'qu yu la ida o'qi u chila ning 70% i mahalliy bo'lmagan
milla akilla i edi. 1950-yilla da Toshken shah idagi mak abla ning 75%ida da sla aqa us ilida
olib bo ila boshlandi, qolgan 25% ikki illi mak abla esa chekka hududla da joylashgan edi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
2. A o xono , A. (1991). K eml sal ana i. Toshken : Sha q nash iyo i.
3. Bunich, I. (1993). Pa iyaning ol inla i. Mosk a: P og ess nash iyo i.
4. Yo‘ldoshe , I. (2002). Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi. Toshken : Ma'na iya .
5. Ka imo , R., Shamsiddino , R. (2005). Su gun ki obi. Toshken : Sha q nash iyo i.
6. Azizxo'jaye , A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshken : O‘zbekis on.
7. Bekmuhammad, U. (2007). Qa ag‘on qu bonla i. Toshken : Yangi as a lodi.
8. Rashido , O. (2015). Oʻzbekis onda so e boshqa u i s uk u asidagi mahalliylash i ish siyosa i.
Toshken : Fan.
9. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-58, 1941-1965 yilla hujja la i.
10. O‘zbekis on SSR Xalq Komissa la i So e i hujja la i (1945-1965). Fond R-25.
11. O‘zbekis on Mao i azi ligi a xi i. 1946-1965 yilla hisobo la i.
12. "Sha q yulduzi" ju nali. (1945-1965). Toshken .
