167
ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA TAʼLIM-TARBIYAGA OID
ZOOFRAZEMALARNING LINGVOMADANIY TAHLILI
Bobo ajabo Muhammadiqbol,
O ien al uni e si e i oʻqi u chisi
mbobo ajabo [email protected]
Anno a siya. Maqolada a ab a oʻzbek illa ida shakllangan aʼlim- a biyaga oid
zoo azemala ling omadaniy nuq ayi naza dan oʻ ganiladi. Unda azeologik
bi likla ning xalq a akku i, a biya iy qa ashla i a milliy qad iya la ini
i odalashdagi oʻ ni yo i iladi. Tadqiqo da omida zoo azemala ning a biya
ja ayonidagi maʼnodoshlik a maʼno a zlik jiha la i ahlil qilinib, ula ning axloqiy-
meʼyo iy ahamiya i ochib be iladi. Shuningdek, a ab a oʻzbek xalqining u mush
a zi, madaniy aj ibasi a pedagogik qa ashla i azeologizmla misolida qiyosiy
ahlil qilinadi. Na ijada, zoo azemala ning aʼlim- a biyada es e ik osi a si a ida
ham, axloqiy-meʼyo iy koʻ sa kich si a ida ham muhim ahamiya kasb e ishi koʻ sa ib
be iladi.
Kali soʻzla : azeologizm, zoo azema, aʼlim- a biya, ling omadaniya , milliy
qad iya , madaniy amz, qiyosiy ahlil.
Anno a ion. The a icle s udies educa ional zooph ases o med in he A abic and
Uzbek languages om a linguis ic and cul u al poin o iew. I highligh s he ole o
ph aseological uni s in exp essing na ional hinking, educa ional iews and na ional
alues. Du ing he s udy, he seman ic and seman ic aspec s o zooph ases in he
educa ional p ocess a e analyzed, and hei mo al and no ma i e signi icance is
e ealed. Also, he li es yle, cul u al expe ience and pedagogical iews o he A ab and
Uzbek people a e compa a i ely analyzed using ph aseologisms. As a esul , i is
shown ha zooph ases play an impo an ole in educa ion bo h as an aes he ic ool
and as a mo al and no ma i e indica o .
Keywo ds: ph aseology, zooph ase, educa ion, linguis ic cul u e, na ional alue,
cul u al symbol, compa a i e analysis.
A ab ilidagi ay im aʼlim- a biyaga oid zoo azemala ham a ab xalqi
madaniya ini oʻzida aks e i adi. A ab azeologizmla ida لمج ( uya), سرف (o ), بض
(kal akesak), بارغ (qa gʻa), بلك (i ), دسأ (she ), روفصع (chumchuq) kabi hay on a qush
nomla i koʻp uch aydi. Ushbu hay onla a ab diyo la ida keng a qaganligi a a abla
oʻz hayo la i da omida ula dan keng oydalanganligi sababli a ab madaniya iga ki ib
bo gan. Yuqo ida aʼkidlanganidek لمجلا ( uya) a abla eng koʻp oydalanadigan
hay on boʻlib, ula nazdida sab lilik imsolidi . Tuya soʻzi Qu ʼoni ka imning bi
qancha oya la ida, a ab sheʼ iya ida, maqol a azeologik bi likla ida uch aydi.
Quyida uya leksemasi ish i okidagi ay im azeologizmla ni koʻ ish mumkin:
رتجي هفوج نم لمجلا ( uya oʻz qo nidan chaynaydi) – ushbu azema halol mehna
qilib pul opadigan shaxs hola iga nisba an qoʻllaniladi.
رامحلاك مهفي و لمجلاك لمحي ( uya kabi yuk koʻ a ib eshak kabi ushunadi). Ushbu ibo a
yodlab lekin maʼnosini ushunmaslik hola ini i odalaydi. Yaʼni bi o bi ma n yoki
sheʼ yodlaydi lekin maʼnosini anglamaydi [4,159]. Ibo ada لمجلا – uya a رامح – eshak
168
hay onla i ihs i ok e gan. Ha ikkala hay on ham a ab xalqi hayo ida muhim boʻlgan,
bi oq ula dan bi i ijobiy maʼno angla sa ikkinchisi salbiy maʼnoni bildi ib kelmoqda.
F azema qadimiy a ab hayo idan olingan boʻlib, hay on ob azi o qali insonning aqliy
aoliya iga baho be adi. A abla da qadimdan ilm olish aqa yodlash emas, balki
ushunish, aql bilan anglash, hikma ni a qlay olish deb hisoblangan. Shu sababli ilmni
yodlab olib uni anglamagan shogi dla ga anqid koʻzi bilan qa almoqda.
لمجلا بيدأت هدلو بدأ (bolasini uyani a biyalagandek a biyaladi). Bu ibo a o qali
bolani sab bilan, izchil, bosqichma-bosqich, doimiy mashq a nazo a bilan
a biyalash naza da u iladi. A ab madaniya ida uya bolasi ogʻi yuk koʻ a ishga,
yu ishga, buy uqla ga boʻysunishga bosqichma-bosqich oʻ ga iladi, ha kuni oz-ozdan
oʻ ga ish, lekin ba qa o lik a da omiylik asosida a biya qilinadi. Shu sababli
azemada ka a pedagogik saboq, yaʼni bola bi dan oʻzga masligi, unga as a-sekin,
ammo izchil a qa ʼiy a biya za u ligi i odalanadi [4,160]. Shuningdek, ibo a o a-ona,
us oz yoki a biyachiga sab , uzluksiz eʼ ibo , oʻgʻ i yondashu ke akligini bildi adi.
Yuqo idagi ushbu misolla dan anglashildiki uya leksemasi a ab
azeologizmla ida bilimli, sab li shaxs hola la ini i odalaydi.
سرفلا (o ) a ab madaniya ida qah amonlik, do yu aklik amzi. Qadimda a abla
u ushla da o la dan keng oydalanishgan a haligacha a ab zodagonla i zo do o la ni
boqishni yaxshi koʻ adila .
ةموسم سرف نم نسحأ (beza ilgan o dan ham yaxshi oq). Bu azema a biyasi, odobi,
kamolo i bilan ba chani lol qoldi adigan inson haqida ay iladi [5,320]. Ushbu ibo a
o qali goʻzallik na aqa ashqi koʻ inishda, balki a biya a odobda ekanligini ushunish
mumkin.
هبوكر لبق سرفلا بدأ (o ga minishdan oldin uni a biyaladi). Ushbu ibo a a biya
ilmdan muhim oq ekanligini koʻ sa adi. Jamiya da insonga ilm be ish a bi o
masʼuliya yuklashdan oldin a biya oʻ ga ish lozim. O ni a biyalashsiz unga minish
xa li. Xuddi shunday, bolani yoki shogi dni a biyalamasdan unga ilm be ish yoki uni
bi o ishga jalb e ish oydasiz, baʼzan za a li boʻlishi mumkin.
ملعلا يف ملاغلا سرفأ (yigi ni ilmda o dek yoʻlga soldi). Ushbu ibo a a biyani o
minishga qiyoslo chi madaniy ob azdi [5,520]. Bu ibo a ilm olish passi ja ayon
emas, balki ha aka , kuch, i odani alab qiladigan aoliya ekanligini angla adi. Shogi d
esa aqa bilim emas, mo i a siya, shijoa a mashq bilan yuksaladi. A ab pedagogik
anʼanala ida us oz cha andozga, shogi d esa o ga qiyoslanadi. Bu esa us ozning
aolligini, masʼuliya ini, oʻ ga ishdagi eh iyo ko ligini i odalaydi.
Ushbu misolla shuni angla adiki, o soʻzi ish i ok e gan azeologizmla a ab
madaniya ining koʻchmanchilik, o liq hayo a zi, hamda ilmga boʻlgan hu ma ,
a biyani bi inchi oʻ inga qoʻyish anʼanala iga ayangan holda shakllangan. Ula
zamona iy aʼlim- a biya konsepsiyala ini ling omadaniy jiha dan boyi ishi mumkin.
رامح (eshak) a ab madaniya ida sab li lekin aqlsiz a kal a ahm hay on imsolidi .
Uni bi qancha aʼlim- a biyaga oid azeologik bi likla da kuza ish mumkin.
ارفسأ لمحي رامحلا لثمك (ki obla koʻ a ib olgan eshakdek). Ushbu ibo a Qu ʼoni
ka imda kel i ilgan boʻlib, yahudiyla ning Ta o ga amal qilmasdan uni yod olish yoki
oʻqish bilan ki oyalanishla ini anqid qiladi. F azemadan bilim olib, undan oyda
olmaslik a ushunmaslik maʼnosini ushunish mumkin. Bundan ashqa i ibo a
169
alabala ga aʼlimni yuzaki emas, ushunishga asoslangan hola da olib bo ishni
u gʻulaydi a ilmning amaliy oydasiga eʼ ibo qa a ishni aqozo e adi.
رامحلا توصك هتوص (o ozi eshakning o ozidek). F azeologik bi lik a biyasiz,
o ozini baland koʻ a adigan inson hola ini i odalaydi [5,361]. Ushbu ibo a oʻqu chila
a no iqla ga odob a goʻzal soʻzlashni a gʻib qilish uchun ishla iladi. Qu ʼoni
ka imda ham Luqmoni Hakim oʻz a zandini a biyash ja ayonida o ozini pas u ishini
a eng yomon o oz eshakning o ozi ekanligini aʼkidalashi kel i ilgan. Ibo a
alabala ni muomalada es e ikani saqlash a mulohazali boʻlishga chaqi adi.
Yuqo idagi misolla shuni isbo laydiki, eshak a abcha aʼlim- a biyaga oid
azeologiyadagi asosiy ling omadaniy koʻ sa kichla dan bi idi . Ula Qu ʼoni
ka imda asoslangan boʻlib, diniy, axloqiy, ij imoiy a pedagogik qad iya la ni oʻzida
mujassam e adi. F azeologizmla da hay on imsolla i o qali insonning ichki si a i,
aqliy salohiya i, nu qi, bilimga munosaba i ob azli i oda e iladi. Bu azeologizmla
ling omadaniy bi lik si a ida na aqa ilshunoslik, balki pedagogika a psixologiya
nuq ayi naza idan ham adqiq e ilishi mumkin.
بض (kal akesak) a ab madaniya ida mashhu boʻlgan sud alib yu u chi
hay ondi . A ab diyo la i asosan sah ola dan ibo a boʻlgani uchun u ye la da
kal akesak koʻp uch aydi. Ushbu hay on nomini a ab azemala ida xiyona ko ,
be a o shaxs imsolida koʻ ish mumkin. بضلا نم هلبأ (kal akesakdan ham ablah oq),
بضلا نم لضأ (kal akesakdan ham adashgan oq), بض نم دنعأ (kal akesakdan ham
qaysa ), هرحج يف بض هنأك (inida yo gan kal akesakdek) kabi azemala bunga misoldi
[4,230]. Mazku misolla dan ushuniladiki kal akesak a ab ilshunosligida salbiy
boʻyoqdo soʻz si a ida qoʻllaniladi. F azeologik bi likla da a biyasiz, quloqsiz,
anbehni qabul qilmaydigan, jamiya dan chekinib yasho chi, bilimdan, odamla bilan
muloqo dan yi oq shaxs hola ini as i laydi.
بارغ (qa gʻa) ham a abla madaniya ida muhim qushla dan bi i hisoblanadi.
Qu ʼoni ka imda ham qa gʻa soʻzi Qobil a Nobil qissasida zik e ilgan. Undan ashqa i
Nuh alayhissalomning su sa hini bilish uchun qa gʻani joʻna ganla i qa gʻa esa qay ib
kelmagani manbala da zik e ilgan. Qa gʻa soʻzi bilan bogʻliq bi qancha azemala
ma jud boʻlib, ula ga بارغ نم ركبأ (qa gʻadan ham epchil), بارغ نم رصبأ (qa gʻadan
ham koʻzla i oʻ ki ), حون بارغ نم أطبأ (Nuhning qa gʻasidan ham sus kash oq) kabi
azeologizmla ni misol kel i ish mumkin [5,370]. Eʼ ibo li jiha i shundaki, qa gʻa
soʻzi ay im ibo ala da epchil a a biyali shaxs hola ini i odalasa, boshqa ibo ala da
sus kashlik hola ini angla moqda.
Bu kabi azeologizmla a ab ilshunosligida koʻp uch aydi. Taʼkidlash joizki,
bunday azeologizmla a ab xalqining madaniya ini, ula ning kundalik hayo ida
ishla adigan hay onla i o qali koʻ sa ib be adi.
Oʻzbek ilida ham bunday azeologizmla uch aydi. Ula ga quyidagila ni misol
qilish mumkin:
Tulpo kabi shidda li boʻlmoq. Tulpo oʻzbek xalqining ez a jasu o ini bildi adi.
Bu azeologizm maqsad sa i qa ʼiya bilan in ilish, shidda bilan ha aka qilishni
angla adi.
A slon jaso a i. A slon jaso a , ma dlik imsoli si a ida ishla iladi. Bu
azeologizm bolala da ma dlik a jaso a uhini shakllan i ishda qoʻllaniladi.
170
She qiyo asida yu moq. She ning qah amonligi a hu ma ga sazo o ligi
i odalanadi. Bu ibo a oʻqu chila ni qa iq i oda a ma dlikka chaqi adi.
Toʻ i kabi say amoq. Koʻp gapi ish, jim u maslik, a biyasizlik qilish hola la ini
i odalaydi.
Qaldi gʻochdek idoyi. Oʻzining bolala i uchun idoiylik, meh -muhabba ni
i odalaydi. Taʼlimda meh -sha qa a idoyilik si a la ini shakllan i ish uchun
ishla iladi.
Kapalakdek yengil yu moq. Eh iyo ko lik, muloyimlik a oʻzini nazo a qilishni
aʼkidlaydi. Taʼlim- a biyada yaxshi odob, xushmuomala boʻlish si a la ini a gʻib
qiladi.
Oʻzbek ilida hay on nomla i ish i okidagi azeologik bi likla xalq a akku i,
dunyoqa ashi, axloqiy meʼyo la i a maʼna iy qad iya la ini oʻzida mujassam e gan
boy il qa lamini ashkil qiladi. Bunday azeologizmla na aqa il bezagi, balki
a biya iy osi a si a ida ham muhim ahamiya ga ega. Ayniqsa, aʼlim- a biya sohasida
bu kabi bi likla o qali yosh a lodga yaxshi a yomon xulq-a o oʻ asidagi a qni
koʻ sa ish, axloqiy azila la ni shakllan i ish, ij imoiy hayo da oʻgʻ i yoʻl anlashga
yoʻnal i ish mumkin. Bu azeologizmla ning milliylik jiha i shundaki, ula xalqning
u mush a ziga, u -oda la iga, a ixiy-madaniy aj ibasiga ayangan holda
shakllangan. Ula da oʻzbek xalqining mehna ga, jaso a ga, sab - oqa ga, donolik a
adola ga boʻlgan munosaba i, yaʼni milliy uh, xalq alsa asi a men ali e i aks e adi.
Shu bois, bunday azeologik bi likla aʼlim- a biyada na aqa es e ik osi a, balki
axloqiy-maʼna iy mezon si a ida ishla iladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Rahma ullaye Sh. Oʻzbek ilining izohli azeologik lugʻa i-Toshken :
Oʻqi u chi, 1978.- 407 b.
2. Yuldoshe B. Oʻzbek azeologiyasi a azeog a iyasining shakllanishi hamda
a aqqiyo i.- Sama qand: SamDU, 2007.- 106 b.
3. Саёд Мустафа А.М., Родинова Л.В Учебный русско-арабский
фразеологический словарь – Москва: Русский язык, 1989.- 611 c.
4. Дж. Аби Джабер, А.В. Капшук. Арабско-русский словарь
идиоматических выражений.- М.: Издательский Дом ЯСК, 2019.- 455 c.
5. بيرغلا راد :ةرهاقلا .ةرصاعملا ةيبرعلا يف يحلاطصلاا ريبعتلا مجعم .دواد دمحم دمحم روتكدلا
. ،عيزوتلا و رشنلا و ةعابطلل- ٦٩٠ ص٢٠٠٣
6. ةيبرعلا ةغللا عمجم ةلجم .ةرصاعملا ةيبرعلا يف ةيحلاطصلاا تاريبعتلا روص ضعب دياف لماك ءافو
قشمدب– دلجملا٧٨
