182
UCHINCHI KENGASH. OʻZBEKISTON TARIXINING DOLZARB
MASALALARI
SULTON HUSAYN MIRZONING 1470 YILDAGI HARBIY TAKTIKASI
She zod Joʻ aye б ,
O ien al uni e si e i, Ij imoiy-gumani a anla ka ed asi ka a oʻqi u chisi
ORCID: 0009-0005-7697-0710
Anno a siya: Ushbu maqolada Sul on Husayn Mi zoning 1470 yildagi ka a
ezlikka asoslangan ha biy ak ikasi bi inchi ma a oʻ ganib, ahlil qilib chiqildi. Ushbu
ak ikani qay a baja ishga u ingan Abo Bak Mi zo, Badiuzzamon mi zo ha ka la i a
ula ning yu ishla ining magʻlubiya ga uch ash sababla i koʻ ib chiqildi. Bobu
Mi zoning Sama qand shah ini olishda ham shu ha biy usuldan oydalanganligi hamda
Bobu mi zo ahlilla i oʻ ganib chiqilidi.
Kali soʻzla : Bobu , Husayn Boyqa o, Abo Bak Mi zo, Maymana, Fo yob,
Xondami , Yodgo Mi zo, Hi o , Ami Xus a shoh, Sul on Maʼsud Mi zo, Ma ,
Mu gʻob, Abdu azzoq Sama qandiy.
Abs ac . This a icle examines and analyzes o he i s ime Sul an Husayn
Mi zaʼs mili a y ac ic based on high speed in 1470. I also discusses he a emp s o
Abu Bak Mi za and Badiʼ al-Zaman Mi za o apply his ac ic, as well as he easons
behind he ailu e o hei campaigns. Fu he mo e, i explo es Babu Mi zaʼs use o
he same me hod in cap u ing he ci y o Sama kand and analyzes his e lec ions on
his s a egy.
Keywo ds: Babu , Husayn Bayqa a, Abu Bak Mi za, Maymana, Fa yab,
Khwandami , Yadga Mi za, He a , Ami Khus awshah, Sul an Masʼud Mi za, Ma ,
Mu ghab, Abdu azzoq Sama qandi.
1469 yilda Sul on Husayn Mi zo Hi o ax ini egallagach, o adan qisqa aq
oʻ masdan Uzun Hasan bilan ziddiya ga bo adi, na ijada Yodgo mi zoga ka a yo dam
be gan u kmanla ning a alashu i bilan Sul on Husayn ax dan aj alib Ma a o idagi
a lo qabilala i ichiga chekinadi. 1470 yil 5 iyulda Hi o da Yodgo Muhammad Mi zo
nomiga xu ba oʻqiladi. Ami Hasan Shayx Temu ni Ma a o idagi Mu gʻob su i
boʻyiga qoldi ib, Yodgo Mi zo Hi o ax iga bemalol oʻ i adi. Tu kmanla
yoʻlboshchisi Ami Hasanbek qoʻshinla i Hi o a o ida qoladi. Shunday ham inimsiz
u ushla dan xa ob boʻlgan aholining ah oli ba a yomonlashadi. Uning us iga Yodgo
Mi zoning ichkilikka be ilganligi, da la ishla i ashlab qoʻyganligi haqidagi xaba la
kela boshlaydi. Bobu ning ay ishicha bu xaba la ni Mi ali mi oxoʻ ye qazib u gan
1
.
Hasan Shayx Temu mu gʻob su i yoqasini himoyasini ashlab Ja makon iloya iga
1
Zahi iddin, Muhammad Bobu . Bobu noma. -Hozi gi o’zbek iliga abdil qilganla : Vahob Rahmono , Ka oma
Mullaxo’jaye a.- Toshken : “O’zbekis on” HMIU, 2019.-440-b. 189-b.
183
ke ib qoladi.
1
Aynan shu hola Sul on Husayn Mi zoga qoʻl keladi. Sul on Husayn
Mi zo A lo eli o asida u ganda Sul on Abusaid Mi zo a zandla i Sul on Mahmud,
Abobak Mi zo, Mi zo Ulugʻbekla a lo la us iga yu ish qiladi. Sul on Husayn ula ni
chekin i ib qiyin aziya da Hi o ga ilgʻo qilishga qa o qiladi. Maymana a Fa yob
iloya idan bi kecha-kunduzda ka a yoʻl bosib mingga yaqin kishi bilan Hi o ga qa ab
yu adi.
2
1470 yil 21 a gus da Xoja Abdulla Anso iy mozo iga ye ib keladi. Ami Ali
Jaloyi gʻa la da boʻlib, aska la a qalib ke gan edi. Yodgo Mi zo ikki a xodim a
bi xodima bilan koʻshk omida qoʻlga olinadi. Manbada Abdu azzoq Sama qandiy
shunday kel i adi “ Bu shunday bi oqeadi ki, i iklik a aqla iyu, kecha kunduz
sahi ala ida nomdo sul onla a Jamshid qud a li xoqonla haqida hech bi ya a ilgan
bandaning xush qulogʻi bundayini eshi gan emas a ki obla da hech bi ziy ak
soʻzamolning koʻzi bunga oʻxshashini koʻ gan emas. Negaki, Mi zo Yodgo
Muhammad do ussal ana Hi o da maqomu o om opgan aq da bi necha ming
mukammal ya oq-aslahali bada iy o liqla e adan kechgacha unga mulozimlik qila
edila , Hi o dan Bogʻdod sa hadigacha ( boʻlgan ye la dan) payda -pay koʻmak olib
u a edi, mi zo Sul on Husayn ol mish a sang maso adan ilgʻo qilib kelib,andak
odami bilan shunday jaso a li ish qiladi, deb hech kimning xo i i yaqiniga ham
kelmagan edi.”
3
Manbaning boshqa bi oʻ nida shunday yozadi:” Yigi ma uchinchi sa a (21
a gus 1470 ) bomdod namozidan oldin bu xaba ba cha ogʻizla ga ushdi, ha chand
a ha zamon minglab illa da ak o lanmasin, bu xaba gʻoya nodi ligi u ayli goʻyo
hech kim bo a qilmas edi.”
4
Xondami ni yozishicha bu ku ilmagan yu ishni amalga oshi ish ejasi das lab
Alishe Na oiy bilan muhokama qilingan, Alishe bek esa bu adbi ni si saqlashni
qa iq alab qilgan. Maymanadan qoʻzgʻalib, Mu gʻobdan oʻ ib Boʻkan degan manzilga
oʻx alganda majlis qilib, ilgʻo a zda Hi o ga yu ish ejasi ay iladi.
5
Xondami ham
ku ilmaganda bi kecha -kunduzda Hi o ga ye ib kelinganligini yozadi. Maso a 60
a sax bi a sax 6 km a o ida boʻlganligidan, axminan 360 km maso a bi kecha-
kunduzda bosib oʻ ilgan. Bobo Hokiy langa iga oʻx alganda hech kimni qabul
qilmaydigan bu a liyo oʻzi pesh oz chiqadi, Sul on Husayn mi zoni mehmon qilib,
ha o bi qoʻy, bi a oʻq-yoy o iq qiladi. Bu aska la ni maʼna iy uhlan i gani
shubhasiz.
6
Xondami shunday yozadi:” Bu gʻa oyib xaba a ajoyib hodisa sho -shu i bi
qismi Bogʻi Na bogʻida, yana bi boʻlagi esa Zubayda bogʻida is iqoma qilib oʻ i gan
u kman ami la i qulogʻiga ye gach, oʻsha kechasiyoq ayanch jilo ini yoʻl
koʻ sa u chilik qoʻli bilan qochish yoʻliga oʻgʻ ilab “ Oʻsha jamoa yengilib,o la iga
1
Абдураззоқ Самарқандий МАТЛАИ САЪДАЙН ВА МАЖМАИ БАҲРАЙН. II ЖИЛД иккинчи қисм. Т. “
O’zbekis on”, 2008 y. 660-b.
2
Xondami da 850 kishi kel i iladi.
3
Абдураззоқ Самарқандий МАТЛАИ САЪДАЙН ВА МАЖМАИ БАҲРАЙН. II ЖИЛД иккинчи қисм. Т. “
O’zbekis on”, 2008 y. 664-b.
4
O’sha asa 665-b.
5
Ғиёсиддин ибн Ҳумомиддин Хондамир Ҳабиб ус -сийар фи ахбори афроди башар. Тошкент “O’zbekis on” 2013.
730-бет.
6
O’sha asa 731-b.
184
qa ab qochib qolu la ”( Qu ʼoni ka im, Qama su asi, 45-oya ) mazmuni ula holining
as i boʻldi.”
1
Sul on Abusaid Mi zoning oʻgʻli Abo Bak Mi zo Sul on Husayn bilan aloqa
bogʻlaydi. Badaxshondan kelib Sul on Husayn oilasidan bi qizga oʻylanib
qa indoshlik a doʻs lik aloqala ini bogʻlashga ki ishadi. Badaxshonda u gan Abo
Bak Mi zo Hiso i Shodmonga Sul on Maxmud mulkla iga koʻz olay i adi, na ija
chiqa a olmagach, Xu osonga yu ish qiladi. Bu shahzoda Bay ambek Tu kman, Pi Ali
Tu kman a boshqa ami la a qoʻshin ahli bilan maslaha lashib Sul on Husaynning
ha biy ak ikasini ak o lashga a oʻziga qa shi ishla ishga ha aka qiladi. Xondami
shunday yozadi; “ Ba chasining oʻy- ik idagi xayol xuddi mansu xoqon Maymana a
Fo yobdan ilgʻo solib kelib, Yodgo Muhammad Mi zoni oʻlim kamandiga ilin i gani
kabi ula ham haz a xoqonni ushlab olish a qoʻlga ki i ish panjasi bilan anju azob
bandiga mub alo qilish boʻldi. Ammo yi qich yoʻlba s no a on ilkining hiylasi bilan
uzoqqa usha qolmasligini bilmadila ”
2
. Aynan bu pay da Sul on Husayn qasal
boʻlganligi a uning oldida 500 aska bo ligini Abo Bak Mi zo bila a bu gʻalaba
kel i adi deb ishona di. Kasal boʻlishiga qa amasdan 500 aska bilan maho ada aska la
koʻ a ib olgan Sul on Husayn yoʻlga ushadi. Is izo qasabasiga ye ganda, Sul on
Husayn xodimla idan bi i Jon Ahmad Choʻli oʻz mulkla idan xaba olish maqsadida
Hi o dan ashqa iga chiqadi a Abo Bak Mi zo aska la i omonidan qoʻlga olinadi.
Shahzoda oldiga olib bo ilgan Jon Ahmad Sul on Husayn Hi o shah i a o ida oʻn-
oʻn besh ming kishi bilan pis i ma qoʻyib, sizni ku ib u ibdi, Sul on Abusaid
Mi zoning yaxshilikla i hu ma i oldingizga keldim deydi. Abo Bak Mi zo bu xaba ga
oʻliq ishonib Xo a Baxa z a a ga yu a boshlaydi, Hi o ga yu ish ejasidan qay adi.
Aslida Jon Ahmad hiylasi Sul on Husaynni saqlab qoladi. Abo Bak Mi zodan aj algan
Jon Ahmad oqeani Sul on Husayn Mi zoga ay gach uning o qasidan qu ishga
ushadila . Abo Bak Mi zo As obodga qa ab qochadi yoʻlda ha manzilda aska la i
qochib ke a boshlaydi, koʻpla i Sul on Husayn qoʻshiniga kelib qoʻshila e adi. Taʼqib
kuchaygach, o ada bi chaqi im maso a qoladi. Abo Bak Mi zo Gu gon da yosidan
oʻ ib, cha choq a yomgʻi koʻpligidan da yodan oʻ iboq dam olishga ushadi. Husayn
Mi zo unda dam olishdan iyilib ong mahali Gu gon da yosidan oʻ ib, uxlab yo gan
Abo Bak Mi zo aska la i us iga ashlanadila . Abo Bak Mi zo bosqindan qochib
chiqadi, o qadan qu lab keladiganla dan oʻzib ke adi, yaqinlashib kelgan Ami
Hayda ni yakkama -yakka olishu da yengib oʻsha a o dagi mahalladan bi kishining
oʻyiga ki adi. Oʻy egasidan qu ilib ke ish uchun o soʻ aydi, oʻy egasi xizma ga bi
necha kishini qoʻyib, shahzodani Sul o n Husaynga ka a so gʻa ilinjida so adi. Qanba
Ali Jallod bi necha kishi bilan bo ib Abo Bak Mi zoni oʻldi ishadi, soʻng a oʻz oʻyiga
ushi ib so qinlik qilgan qishloq kishisini ham uning ke idan joʻna adila . Bu oqea
1479 yilda boʻlib oʻ adi. Buni qa angki Sul on Husaynning oʻsha mashhu ezlikka
asoslangan ak ikasi o adan 9 yil oʻ ib Abo Bak Mi zo omonidan ak o lanadi. Abo
Bak Mi zoning Sul on Husayn Mi oz odamla i o asida aygʻoqchila i yoʻqligi, Jon
Ahmadga ishonganligi ejani yoʻqqa chiqa adi. Abo Bak Mi zo Husayn Mi zo
ak ikasini oʻliq oʻ ganib chiqmaganligi shunda koʻ inadiki podsho dushmandan
1
O’sha asa 734-b.
2
Ғиёсиддин ибн Ҳумомиддин Хондамир Ҳабиб ус -сийар фи ахбори афроди башар. Тошкент “O’zbekis on” 2013.
767-бет.
185
qochganda doim oʻ a xa siz boʻlmaguncha inimsiz qochgan, Abo Bak Mi zo o ada
bi chaqi im maso a boʻlsada da yodan oʻ ib uxlashga ushadi. Sul on Husayn
As obodda Abusaiddan qochganda yomgʻi loy boʻlishiga qa amasdan qochishga
ushadi, Abusaid aʼqibidan bi necha bo chidam a ma ona e aziga qu ilib ke adi.
Ikkinchi hola 1498 yilda yuz be adi. Sul on Husayn Mi zoning ezko likka
asoslangan ak ikasini oʻgʻli Badiuzzamon Mi zo ak o lamoqchi boʻladi.Nishin
ekisligida Xoja Nizomulmulk a uning oʻgʻilla ini musoda aai bilan band boʻlib
u ganda aska la ning bi qismi As obodga ke ganligi qolganla i a qalib ke ganligi
haqida Ga mse iloya ida u gan Badiuzzamon Mi zo a Ami Zunnun A gʻunga
maʼlum boʻladi. Xondami shunday yozadi: “ Ula u sa ni gʻanima bilib, uch- oʻ
ming xanja u a , nayza sancha o liq bilan qu lugʻ oʻ du sa i ilgʻo solmoq a
ku ilmaganda za a aloma li lashka us iga bos i ib bo ib, jasu lik a ma donalik qoʻli
bilan a hu gʻalaba eshikla ini ochmoqqa qa o qildila . Shu qa o bilan oy yu ishli
o la ga oʻ i ib a doimo kezu chi alak singa i bi o lahza yu ishdan oʻx amay, besh-
ol i kun ichida Sabza o shah i a o iga ye ib oldila .”
1
Sul on Husayn Mi zo bu xaba ni eshi gach ash ishga ushadi a Hi o ga elchi
joʻna ib aska la dan Hi o da bo ini oʻplab yubo ish haqida boʻy uq be adi. Ami
Alishe shaxsan oʻzi aska oʻplashga ki ishadi. Sul on Badiuzzamon Mi o ham ka a
ezlikda Is izo qalʼasigacha keladi a koʻzi oʻyquga ke adi. Aynan shu hola ka a
yu qazish boʻladi. Chunki shu kuni As obodga ke gan ka a qoʻshin Ami Muhammad
Valibek, Ami Uma bek a Bobo Ali boshchiligida As oboddan qay ib keladi. Ami
Xus a shoh isyoni u ayli Sul on Maʼsud Mi zo besh yuz janchisi bilan Sul on Husayn
oʻ dasiga ku ilmaganda kelib qoladi. Oʻyqudan u gan Sul on Badiuzzamon a ami la i
lashka gohga kelib ka a qoʻshinni koʻ ib aʼjjubga ushadila . Sul on Badiuzzamon
Mi zo aska la i yengilib zoʻ gʻa qochib qu iladila . Ami Shujobek ham qochib qoladi.
Bu oqea 1498 yil 15 iyunda boʻlganligi haqida maʼlumo be iladi.
Bobu Mi zo ham 1500 yilda 240 kishi bilan xuddi shu ak ikani amalga oshi adi.
U Sama qandni egallagandan soʻng Bobu nomada Sul on Husayn ak ikasining ba cha
jiha la ini ahlil qiladi. Bobu Mi zo Sama qand shah iga bildi masdan hujum qilib
ki adi a shaha ni egallaydi. Bu qilgan ishini Sul on Husaynni Yodgo mi zo us iga
bildi masdan kelib 850 kishisi bilan ka a qoʻshin o asiga kelib Hi o ni olgan oqeasiga
qiyoslaydi. Bobu nomada qoʻyidagicha ahlil qilinadi; “ Sul on Husayn mi zo ham
Hi o ni ushbu yoʻsinda yo gʻo illigida olgan ekan. Lekin ish biladigan a shan a
inso li kishi naza ida ayondi ki, bu oqea bilan u hodisa o asida koʻp a q bo di . A al
buki, Sul on Husayn mi zo koʻp ish koʻ gan, koʻp aj ibala kechi gan ulugʻ yoshli
podshoh edi.. Ikkinchisi buki, gʻanimi Yodgo Muhammad Nosi mi zo-on ye i-oʻn
sakkiz yoshli aj ibasiz oʻgʻlon edi. Uchinchisi buki, gʻanimning ichidan qay iya a
hola ni bilgan kishi Mi ali mi oxoʻ Husayn mi zoga kishila yubo ib, uni gʻanim
gʻo il pay da dushman us iga kel i di. Toʻ inchidan dushman qoʻ gʻonda emas, Bogʻi
Zogʻonda edi. Sul on Husayn mi zo Hi o ni olgan pay da Yodgo Muhammad mi zo
a yaqinla i shunday ichkilikka ushgan edila ki, oʻsha kecha Yodgo Muhammad
1
Ғиёсиддин ибн Ҳумомиддин Хондамир Ҳабиб ус -сийар фи ахбори афроди башар. Тошкент “O’zbekis on” 2013.
864-бет.
186
mi zoning eshigida uch kishi boʻlib, oʻzi ham, ula ham mas edila . Beshinchidan,
Sul on Husayn mi zo oʻshanda gʻanim gʻo illigida keldi a uni qoʻlga oldi.
Men Sama qandni olganimda oʻn oʻqqiz yoshda edim. Na koʻp ish koʻ ib edim,
na aj ibam bo edi. Ikkinchisi buki, mening gʻanimim Shayboqxondek aj ibali, koʻp
ish koʻ gan a ulugʻ yoshli kishi edi. Uchinchisi buki, bizga Sama qanddan hech kim
koʻmakka kelmasdi. Aga chi shaha xalqi menga nisba an koʻngillik boʻlsala -da,
bi oq Shayboqxonning qoʻ qinchidan hech kishi bu hayolni qila olmas edi. Toʻ inchisi
buki, mening gʻanimim qoʻ gʻonda edi: ham qoʻ gʻon olindi, ham gʻanim qochi ildi.
Beshinchisi buki, bi ma aba Sama qandni olish maqsadida kelib, gʻanimga sezdi ib
qoʻyib, ikkinchi ma aba kelganda Tang i ishimni oʻgʻ iladi: Sama qand olindi.
1
Yu imiz a ixida koʻplab sa ka dala oʻ gan, ula ning ha biy salohiya i ye a licha
oʻ ganilmagan. Sul on Husayn Mi zo kabi yuzlab sa ka dala ning jang qilish usulla i,
ha biy ha aka la da ishla gan yangi ak ikala ini oʻ ganish bugunki kunda a ix ani
oldida u gan dolza b azi ala dan bi i hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Zahi iddin, Muhammad Bobu . Bobu noma. -Hozi gi oʻzbek iliga abdil
qilganla : Vahob Rahmono , Ka oma Mullaxoʻjaye a.- Toshken : “Oʻzbekis on”
HMIU, 2019.-440-b. 189-b
2. Восифий, Зайниддин Маҳмуд. Бадоеъул вақоеъ – Нодир воқеалар. /
Форсийдан Н.Норқулов таржимаси. – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. –
216 б.
3. Абдураззоқ Самарқандий. Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн / Форс
тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи А.Ўринбоев. Ж. II. Қ. II‐III. 1429‐1470 йил
воқеалари. – Т. : «Oʻzbekis on». 2008. – 832 б.
4. Хондамир Ғиёсиддин бин Ҳумомиддин. Буюклик хислати: «Ҳабиб ус‐
сиғар фи ахбори афроди башар» китобининг Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳаёти
ҳақидаги боблари. / Форс тилидан таржима, кириш сўзи ва изоҳлар муаллифи И.
Бекжонов. – Т.: «Sha q», 2011. ‐ 304 б.
1
Zahi iddin, Muhammad Bobu . Bobu noma. -Hozi gi o’zbek iliga abdil qilganla : Vahob Rahmono , Ka oma
Mullaxo’jaye a.- Toshken : “O’zbekis on” HMIU, 2019.-440-b. 94-b.
