202
SOVET ITTIFOQIDA DIN SIYOSATI
(Islom dini misolida)
Azama Sha ipo ,
O ien al Uni e si e i ka a oʻqi u chisi
a ixiypoch [email protected]
ORCID: 0000-0001-5863-6659
Anno a siya. Maqolada So e I i oqi din siyosa i doi asida Islom diniga e kinlik
be ilishi a musulmonla ning diniy aoliya ini yoʻlga qoʻyilishi a ixi a
kommunis la ning din bo asidagi siyosa iga baho be ilgan. Shuningdek, Oʻ a Osiyo
a Qozogʻis on musulmonla ining Diniy boshqa masi aoliya i haqida xo ijlik
mualli la ning ham qisqacha ahlili kel i ilgan.
Kali soʻzla : NKVD, SDUM, SADUM, F. Ruz el , S alin, Eshon Boboxon,
mu iya , qoziya , jihod.
Anno a ion. "The a icle discusses he his o y o g an ing eedom o Islam wi hin
he amewo k o he So ie Unionʼs eligious policy and he es ablishmen o Muslim
eligious ac i i ies, as well as e alua es he communis app oach owa d eligion. I
also p o ides a b ie analysis o o eign au ho sʼ iews on he ac i i ies o he Spi i ual
Adminis a ion o Muslims o Cen al Asia and Kazakhs an."
Keywo ds: NKVD, SDUM, SADUM, F. Roose el , S alin, Eshan Bobokhon,
Mu ia e, Qadia e, Jihad.
So e hokimiya i oʻ na ilganidan soʻng, 1923-yilda NKVD omonidan Bu un
SSSR Musulmonla diniy boshqa masi (SDUM) aoliya iga uxsa be iladi.
Boshqa ma oʻz aoliya ini U a shah idan u ib mu o iqlash i a edi. Boshqa ma
a kibiga Ka kaz, Q im a Tu kis on hududla i ki i ilmagan. Qozogʻis on esa bu
boshqa ma a a u iga ki gan edi.
Das labki yilla da bolshe ikla hokimiya i dindo likka qa shi ku ashish yoʻlida
“Xudosiz” nomli ju nali o qali a eizmni keng a gʻib qila boshlagan edi. Das lab
p o asla eʼ iqodidagila aʼqibga uch adi. Che ko mulki musoda a qilinib, alon-
a oj qilindi. Oʻ a Osiyoda bolshe ikla jadidla ga ayangan holda dindo la ga qa shi
ku ashishga ha aka qildi. Musulmonla qoloq bi qa lam si a ida koʻ ila boshlandi.
Tahminiy maʼlumo la ga koʻ a, 14.000 dan o iq musulmon ulamola i qa agʻon
qilingan a aʼqibga olingan. Shunday boʻlsa-da, baʼzi ulamola jon saqlab qolishga
e ishgan.
II-Jahon u ushi da ida So e da la i u ushni olib bo ish uchun za u iy yo damni
AQShdan lendliz o qali ola edi. Alba a shunday kelishu la dan bi ida AQSh
p eziden i F.Ruz el S alindan SSSRda diniy e kinlik be ish masalasini qoʻygan edi
1
.
Rossiya impe iyasi qulagandan soʻng, p o asla che ko akilla i, yahudiy
sinagogiyasi uhoniyla i AQShga immig a siya qilishla iga oʻgʻ i kelgan.
Iboda xonala a ula ning mulki musoda a qilingan. Ruz el aynan musoda a qilingan
1
h ps://www.susanbu le .o g/ oose el _and_s alin__po ai _o _a_pa ne ship_126427.h m
203
iboda xonala ni aoliya ini qay a ashkil e ilishiga uxsa be ilishini soʻ agan
1
. S alin
buy ugʻi bilan diniy e kinlik be ildi. Bunday aziya da boshqa din akilla i aoliya ini
qay a boshlashga uxsa be ilayo ganligidan xaba do oʻzbekis onlik ulamo Eshon
Boboxon ibn Abdumajidxon Mosk aga bo ib shaxsan S alindan masjidla ochilishi
uchun uxsa soʻ agan. Aksa masjid binola i xoʻjalik maqsadla ida, sanoa ishlab
chiqa ish ko xonala i a uning ombo la i joylash i ilganligi uchun diniy maqsadda
qay a oydalanishla i uchun dindo la ga qay a ilmagan. Shunday boʻlsa-da, boshqa
yopilgan masjid mulkla i qay a ochilishiga e ishildi. S alinning yagona alabi
musulmonla ning xalqni u ush sa a ba ligiga a gʻalabaga amaliy yo dam be ishla i
ke ak edi.
1943-yil 31-iyulda Toshken shah ida Oʻ a Osiyo a Qozogʻis on
musulmonla ining Diniy boshqa masi ashkil e ildi. Eshon Boboxon ibn Abdumajidxon
mu iy e ib saylandi.
1- asm. Oʻ a Osiyo a Qozogʻis on musulmonla ining Diniy boshqa masi bi inchi
aʼsis qu ul oyi
Ulugʻ Va an u ushi kulmina sion nuq asiga chiqqan bi pay da, 1943-yil ok yab
oyida Oʻ a Osiyoning koʻzga koʻ ingan musulmon ulamola i Toshken da qu ul oyga
yigʻilib, ashizmga qa shi “jihod” eʼlon qilishganligini bildi ishdi. Aynan shu
qu ul oyda Oʻ a Osiyo a Qozogʻis on musulmonla i diniy boshqa masi uzilgan edi.
1945-yilda bu un i i oqning koʻzga koʻ ingan ulamola i ilk bo haj ziyo a ini
amalda oshi dila . Saudiyada ula mola qi ol Abdul Aziz bin Sauddan i i oq
musulmonla ining haj ziyo a i uchun uxsa oldi. 1953-yilda so e la uzoq yilla dan
soʻng, haj ziyo a iga bo ishga uxsa be di.
Das labki yilla da SADUM ni SSSRning Diniy iboda ishla i Kengashi (1943-
1965) a keyinchalik Din ishla i boʻyicha Kengashi (1965-1991) kabi da la ido ala i
1
Khodun, Edua d (2025) "Religious F eedom in he USSR A e he Russian O hodox Chu ch Res o a ion in Sep embe
1943: US Viewpoin ," Occasional Pape s on Religion in Eas e n Eu ope: Vol. 45 : Iss. 4 , A icle 5.
DOI: h ps://doi.o g/10.55221/2693-2229.2628
204
So e I i oqi hududida diniy aoliya a diniy hayo ni nazo a qilgan edi. Hukuma
ido ani moliya iy aʼmino ini boʻyniga olmagan boʻlsa-da, asosiy byudje ushumi
hay -ehsonla dan a i sadaqala i, ziyo a gohla dan keladigan yigʻinla dan
shakllangan.
Ta ixchi E en Tasha oʻzining “So ie and Muslim: The Ins i u ionaliza ion o
Islam in Cen al Asia. 1943-1991
1
” ki obida SADUM aoliya ini oʻ gangan a So e
I i oqida din siyosa iga baho be gan. E.Tasha ik icha, 2-jahon u ushidan keyin islom
dini ins i u sional a kibi shakllangan a bi omondan musulmonla ni amaliy
aoliya ini kengayishida ka a ol oʻynagan boʻlsa, ikkinchi omondan diniy
ma ku aning kuchayishini oldini olgan. E.Tasha boshqa mualli Aleksand
Bennigsonni so e la ning a eis ik siyosa i a musulmonla ning disk imina siyasini
aksil-diniy manbala ga ayanib yo i ishini anqid qiladi. E.Tasha adqiqo ida Oʻ a
Osiyoda so e la musulmonla ga nisba an aniq bi qa ʼiy siyosa yu i maganligini, oz
boʻlsa-da e kinlik boʻlganligini yozadi. Yana bi a ixchi Yako Royning “Islam in he
So ie Union: F om Second Wo ld Wa o Go bache
2
” ki obida islom dini boʻyicha
o doi adagi qa ashla ini bayon e gan boʻlsa-da, so e da i din siyosa ini ochib
be gan. Bi necha adqiqo la da i i oq da ida diniy ido a aoliya iga qiyin sha oi da,
kuchli ma ku a iy azyiqla onida yuz be ganligi yozilgan a ido a aoliya i ijobiy
baho be ilgan.
Niki a X ushchyo da ida din qa shi ku ash kompaniyasi da ida mu iya
da la siyosa ini oddiy xalq o asida dindagi hu o o la a yangilikla ga qa shi ku ash
si a ida koʻ sa ishga ha aka qilgan. Mu iya moddiy aʼmino i kamay i ilgan boʻlsa
ham oʻz aoliya ini yu i a olgan. X ushchyo a B ejne da ida so e hukuma i Oʻ a
Osiyo musulmonla iga kommunizm ijobiy oʻzga ishla ni be di deb namuna si a ida
mu iya dan oydalandi a boshqa musulmon a a ab da la la i bilan xalqa o
munosaba la ida oydalandi. Xalqa o munosaba la da diniy ido a mu iyla i xo ij
sa a la ida i i oq delega siyasiga ham ohlik qilgan.
Maʼlumo oʻ nida kel i adigan boʻlsak, diniy aʼlim masalasida 1946-yilda SSSR
hududida ilk mad asa Buxo o shah ida “Mi A ab” aoliya ini boshladi. 1971-yilda
Toshken da “Imom al-Buxo iy” nomidagi islom ins i u i aoliya ini boshladi.
Bu uni i oq hududida Toshken shah i islom ma kazi si a ida U a shah i oʻ nini
egalladi. Bu uun i i oq hududidan islom dini aʼlimo i bilimla ini egallash uchun
Oʻzbekis on hududiga olibla ash i buyu ishgan.
Diniy ido a yangilikla i a a ola ma ni a qalishi uchun 1968-yilda I i oq
hududida ilk bo “So e sha qi musulmonla i” ju nali chop e ilish boshlangan.
“Pe es oyka” (qay a qu ish) da ida diniy ido a aoliya i demok a ik oʻlqinla
onida e kin oq aoliya olib bo gan. Boshqa espublikala qoziya la i aoliya i
e kinlasha boshlagan a mus aqil qa o la chiqa a boshlagan. Masjidla ochila
boshlangan
3
.
1
h ps://api.pageplace.de/p e iew/DT0400.9780190652111_A35486534/p e iew-9780190652111_A35486534.pd
2
h ps://www.h-ne .o g/ e iews/showpd .php?id=7751
3
h ps://islamology. u/con en /%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BC/
205
Foydalanilgan adabiyo la
1. h ps://www.susanbu le .o g/ oose el _and_s alin__po ai _o _a_pa ne ship
_126427.h m
2. Khodun, Edua d (2025) “Religious F eedom in he USSR A e he Russian
O hodox Chu ch Res o a ion in Sep embe 1943: US Viewpoin ,” Occasional Pape s
on Religion in Eas e n Eu ope: Vol. 45 : Iss. 4 , A icle 5. DOI:
h ps://doi.o g/10.55221/2693-2229.2628
3. h ps://api.pageplace.de/p e iew/DT0400.9780190652111_A35486534/p e ie
w-9780190652111_A35486534.pd
4. h ps://www.h-ne .o g/ e iews/showpd .php?id=7751
5. h ps://islamology. u/con en /%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%B
C/
