206
POYKAND-ZARAFSHON VOHASINING UNUTILGAN DURDONASI
Rus am Kabulo ,
O ien al uni e si e i ka a oʻqi u chi
us amkabulo 75[email p o ec ed]om
ORCID: 0009-0005-0108-0887
Anno a siya. Ushbu maqolada Za a shon da yosining quyi oqimida, bugungi
Buxo o ohasida, Buyuk ipak yoʻlida joylashgan Poykand shah i haqida ay im
maʼlumo la be iladi. “Buxo o da ozasi”, “sa doga la shah i” deya aʼ i be ilgan
ushbu shaha da asosan sugʻdla is iqoma qilgan a sa doda muhium ahamiya ga ega
boʻlgan.
Kali soʻzla : Poykand, a -Taba iy, Ibn al-Xu dodbek, Ibn Faqih, Na shaxiy,
Taba iy, Qu ayba, Vambe i, sa doga la shah i, boy shaha , sugʻdla shah i.
Anno a ion. This a icle p o ides some in o ma ion abou he ci y o Poykand,
loca ed on he G ea Silk Road, in he lowe eaches o he Za a shan Ri e , in he
p esen -day Bukha a oasis. Desc ibed as he "ga eway o Bukha a" and "ci y o
me chan s," his ci y was inhabi ed mainly by Sogdians and played an impo an ole
in ade.
Keywo ds: Poykand, a -Taba i, Ibn al-Khu dadbek, Ibn Faqih, Na shahi, Taba i,
Qu ayba, Vambe i, ci y o me chan s, ich ci y, ci y o he Sogdians.
Ma kaziy Osiyo hududida qadimdan shakllangan shaha madaniya i jahon
si iliza siyasi a ixida alohida oʻ in u adi. Buyuk ipak yoʻlining us ida joylashgan,
Buxo o ohasi hududidagi Poykand qadimiy shaha ha obala i bugungi kunda na aqa
Oʻzbekis on, balki bu un Sha q a ixining eng muhim yodgo likla idan bi i si a ida
qa aladi. Uning geog a ik joylashu i, siyosiy hamda iq isodiy oli, madaniy qa lamla i
a a xeologik opilmala i a ixiy ja ayonla ni chuqu oʻ ganishda muhim ilmiy manba
boʻlib xizma qilmoqda.
Poykand nomi a ixiy manbala da u li shaklla da uch aydi. Xi oy a ixchila i
“Pa i-yan”, a ab a ixchila i a -Taba iy, Ibn al-Xu dodbek a Ibn Faqihla “Madina a -
ujjo ”-sa doga la shah i deya aʼ i laganla . Oʻ a as yozma manbala ida esa shaha
Boykand, Xi oy solnomala ida Bi nomla i bilan yu i ilgan. Baʼzi adqiqo chila uning
nomi o scha “pay” (oyoq) a “kand” (shaha ) soʻzla idan kelib chiqqan boʻlib,
“chekka shaha yoki “yoʻl us idagi shaha ” degan maʼnola ni angla adi. Bu shaha
Xo azm, Xu oson a E on omondan Buxo oga ki ish eshikla idan bi i si a ida
joylashganini hisobga olsak, bu izoh a ixiy jiha dan asosli koʻ inadi. Za a shon
da yosining quyi oqimida jpylashganini hisobga olsak, shaha ni “quyi shaha ” deya
a i be ilganini ushunish mumkin.
Poykandning das labki shakllanishi haqida u li qa ashla ma jud. Ay im
adqiqo chila shaha negizini miloddan a algi VI–III as la ga aalluqli deb biladila .
Bu da da Za a shon da yosining quyi oqimida sugʻo ma dehqonchilik a
huna mandchilik asosida kichik manzilgohla paydo boʻlgan. Keyinchalik ula yi ik
sa do-shaha ma kaziga aylangan.
207
Buxo odan qadimiy oq hisoblangan Poykand abiiy epalik us iga qu ilgan boʻlib,
undagi a k qoʻ gʻoni -k ad a , 90 x 90 me lik shaklida qu ilgan. Shaha uzilishida
qalʼa (a k), shah is on a abod qismla i aj a iladi. Bu ipologiya Ma kaziy Osiyo
shaha la i uchun xos boʻlib, Poykand ham umumiy madaniy anʼana doi asida
i ojlanganini koʻ sa adi.
Bu qadimiy- a ixiy shaha haqida xalq o asida u li- uman i oya la ma jud
boʻlib, ula dan eng mashhu i - Fi da siyning “Shoxnoma” dos onida Kayhus a
Poykandda olo iboda xonasini qu ib, uning de o ida za dush iylikning muqaddas
ki obi “A es o” ni za hal ha la bilan yozdi ganligi haqidagi a sonadi .
Poykand qadimgi Sugʻdiyona hududiga ki gan boʻlib uning a naqi be osi a
uning geog a ik joylashu i bilan bogʻliq. Shaha Buyuk Ipak yoʻlining muhim
nuq ala idan bi i boʻlib, Sha q a Gʻa b oʻ asidagi iq isodiy-madaniy aloqala da
osi achi azi asini baja gan. Poykand sa doga la shah i nomi bilan yu i ilishiga
sabab, bi inchidan, Na shaxiyning yozishicha, Shaha aholisining aksa iya i sa doga
boʻlib, ula Xi oy a dengiz boʻyi mamlaka la i aholisi bilan sa do qilganla a juda
bada la boʻlgan. Ikkinchidan shaha a o idan 20 dan o iq ka onsa oy qoldiqla i
opilgan. Poykand sa doda juda muhim oʻ in u gan a ka a ma qega ega boʻlgan.
Taba iy yozishicha, a abla yani Qu aybaning Poykandga bosqini a a asida
shaha ning boyligidan a abla hay a ga ushganla , ha o e i ilgan ol in-kumush a
anjomla a bu la ning osh qolipidan 150 ming misqol miqdo da yombi aj a ib
olingan. Bu haqida enge shaqshunosi
Xe man Vambe i oʻzining “Buxo o yohud Mo o ounnah a ixi” ki obida
oʻliq oq maʼlumo kel i iladi: “…bu shaha da a abla behisob oʻlja boylikni qoʻlga
ki i gan edila . Masalan, bi bu xonada 40 ming di ham ogʻi likdagi so ol indan
ishlangan sanamla boʻlib, bi asining koʻzla i oʻ nida kap a uxumidek ikki a inju bo
edi. Qu ayba bula ni oʻljaning bi qismi bilan bi ga Xajjojga yubo adi”.
VIII as ning boshla ida a ab lashka la i Mo a ounnah ga bos i ib ki gan da da
Poykand qa iq qa shilik koʻ sa gan. Ta ixiy manbala da shaha aholisi a ab
qoʻshinla iga qa shi bi necha bo jang qilgani qayd e iladi.
Bosqinla dan soʻng Poykand yana iklanadi, bi oq as a-sekin siyosiy ma kaz
si a idagi ma qeini yoʻqo ib, Buxo o shah ining siyosiy hukm onligi os iga oʻ adi. IX–
X as la da u huna mandchilik a sa do ma kazi si a ida aoliya yu i gan.
Buyuk ipak yoʻli us ida joylashgan, bi zamonla madaniya a sanʼa ,
meʼmo chilik, huna mandchilik a sa do i ojlanib, gullab yashnagan qadimiy
Poykand shah i keyinchalik su ning ye ib bo masligi a qu gʻoqchilik u ayli
inqi ozga uch ab XI–XII as la da xa obaga aylanadi. Ay im manbala da ha oki,
Temu iyla da ida ham bu ye da kichik bi shaha boʻlganligi yozib qoldi ilgan. Ilk
si iliza siya oʻchoqla idan bi i boʻlgan Poykand shah ining qadimda shunchalik
da ajada yuksak a aqqiy opganligi ajdodla imizning nechogʻlik yuksak a
mukammal ilm- an egala i boʻlganligidan dalola be adi.
Poykand ha obala ida XX as dan boshlab keng koʻlamli a xeologik izlanishla
olib bo ildi. Bu ye dan: sopol buyumla , shisha idishla , me all buyumla a angala i,
iboda xona qoldiqla i, mudo aa de o la i a mino ala opilgan.
208
Bugungi kunda Poykand xa obala i qisman qumla os ida qolgan boʻlsa-da, u
ilmiy izlanishla , sayyohlik a madaniy me osni as ash nuq ai naza idan muhim
obʼyek hisoblanadi.
Poykand yodgo ligi Oʻzbekis on Respublikasi milliy madaniy me osi oʻyxa iga
ki i ilgan a UNESCOning Bu unjahon me osi nomzodla i o asida koʻ ib chiqilmoqda.
Poykand a ixi Ma kaziy Osiyo si iliza siyasining i ojlanish bosqichla ini
yo i ishda alohida ahamiya kasb e adi. U qadimiy shaha sozlik anʼanala i, xalqa o
sa do yoʻlla idagi ma qei, diniy-madaniy ja ayonla hamda a xeologik opilmala i
bilan ilmiy adqiqo la uchun boy ma e ial manbaidi . Bugungi kunda Poykand na aqa
a ixchila a a xeologla , balki keng jamoa chilik uchun ham aj almas madaniy me os
si a ida qad lanmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Бартолд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Москва, 1963.
2. Вамбери Х. “Бухоро ёҳуд Мовороуннаҳр тарихи”. Тошкент, 1990.
3. Асқаров, А. Ўзбекистон қадимги шаҳарлари. Тошкент: Фан, 1985.
4. Сагдуллаев А. Ўзбекистон тарихи қадимги даврлардан ХI асргача.
Тошкент, 2001.
5. Uzbekis an. a el: “The se lemen o Paykend – Pompeii o Asia”
6. Wikipedia sahi ala i: “Paykend” (inglizcha a oʻzbekcha).
7. Tu kes an T a el, Disco e Uzbekis an a Cen al Asia Guide ma e ialla i.
