217
MUSTAQILLIK YILLARIDA MADANIY YODGORLIKLARNING HOLATI,
ULARNI OʻRGANISH BORASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR
U.A.Sa o o ,
O ien al uni e si e i oʻqi u chisi
Anno a siya. Mazku maqola madaniy yodgo likla ning hola i, ula ni a ixini
oʻ ganish, aʼmi lash a qay a iklash bo asida amalga oshi ilgan ishla ni oʻ ganishga
qa a ilgan. Tadqiqo da mamlaka imiz mus aqillikka e ishgandan soʻng ba cha
sohala da boʻlgani singa i madaniy sohada ham ub isloho la amalga oshi ilganligi,
mazku sohaga oid huquqiy izim mus ahkamlanganligi, a iximizga, ajdodla imiz
me osiga holis baho be ish imkoniya i paydo boʻlganligiga hamda qadimiy
shaha la imiz a u ye da joylashgan madaniy yodgo likla , ula ni aʼmi lash a iklash
ishla iga oid adqiqo la ahliliga qa a ilgan. Ma zuni yo i ishda egishli meʼyo iy
hujja la , ilmiy adqiqo la , adabiyo a da iy ma buo ma e ialla idan oydalanilgan.
Kali soʻzla : Oʻzbekis on, YUNESKO, moddiy madaniy me os, nomoddiy
madaniy me os, u izm, xalqa o aloqala , es a a siya.
Abs ac . This a icle is de o ed o he s udy o he condi ion o cul u al
monumen s, hei his o y, es o a ion, and econs uc ion wo ks ca ied ou in his
ega d. The esea ch ocuses on he ac ha , a e ou coun y gained independence,
undamen al e o ms we e implemen ed in all sphe es, including he cul u al sphe e;
ha he legal amewo k in his ield was s eng hened; ha oppo uni ies a ose o gi e
an objec i e assessmen o ou his o y and he he i age o ou ances o s; as well as on
he analysis o s udies conce ning ou ancien ci ies and he cul u al monumen s loca ed
he e, hei es o a ion, and econs uc ion wo ks. In co e ing he opic, ele an
egula o y documen s, scien i ic esea ch, li e a u e, and pe iodical p ess ma e ials
we e used.
Keywo ds: Uzbekis an, UNESCO, angible cul u al he i age, in angible cul u al
he i age, ou ism, in e na ional ela ions, es o a ion.
Bugungi kunda YUNESKO bilan hamko likda yu imizdagi madaniy
yodgo likla ni as ash a ula ni muho aza qilish boʻyicha hamko lik aloqala i
jadallashib bo moqda. Mamlaka imizda madaniy yodgo likla ni saqlash a muho aza
qilishga alohida eʼ ibo qa a ilmoqda. Shu bilan bi qa o da, bugungi kunda madaniy
yodgo likla imiz mamlaka imiz ichki a ashqi sayyohlik koʻsa kichla ini oshi u chi
muhim omil deb qa almoqda.
Yu imizdagi ma jud a ixiy-madaniy yodgo likla ni aʼmi lash a ula ni asl
hola icha saqlab qolish bugungi kunda dolza blik kasb e moqda hamda uning ilmiy
ahamiya ini oshi moqda. Jumladan, yodgo likla a diqqa ga sazo o joyla ni
muho aza qilish Xalqa o Kengashi a Xalqa o Madaniya Tashkilo i ashabbusi bilan
ha yili 18-ap el “Xalqa o yodgo likla a a ixiy joyla ni as ash kuni” si a ida keng
nishonlanishi ham moddiy-madaniy yodgo likla ga boʻlgan munosaba dunyoda qay
da ajada muhimligini koʻ sa adi.
218
Mus aqillik yilla ida mamlaka imiz a ixidan da ak be u chi hamda a iximizda
muhim oʻ in u u chi madaniy a a ixiy yodgo likla ga boʻlgan eʼ ibo ijobiy omonga
oʻzga ganligini eʼ i o e ishimiz da ko . Bugungi kunda iloya da joylashgan noyob
a ixiy a madaniy yodgo likla ni muho aza qilish, ula ni iklash, es a a siya qilish
ishla ida asl hola ni saqlab qolish, a ixiy-madaniy yodgo lik hududla ida u izmni
ashkil qilish a i ojlan i ish, ula da anʼana iy aoliya shaklla ini a biq qilishda
inno a sion yechimla ni jo iy e ish, kabi masalala ham muhim ahamiya kasb
e moqda.
Mamlaka imizda ajdodla imiz omonidan qoldi ilgan madaniy me os obyek la ini
muho aza qilish, muqaddas qadamjola ni obodonlash i ish a ula ning u is ik
salohiya idan unumli oydalanishga qa a ilgan keng koʻlamli isloho la oʻ kazilib,
mamlaka imizda u izm yanada i ojlan i ish yuzasidan anchagina amaliy adbi la
ham amalga oshi ilmoqda.
Qashqada yo ohasida Mus aqillik yilla ida eng ka a adbi la dan bi i si a ida
1993-yil 5-yan a da Ami Temu a Mi zo Ulugʻbek nomla i bilan bogʻliq meʼmo iy
yodgo likla aʼmi i boʻyicha hamda Jahongi maqba asi qoldiqla ini gid ogeologik
sha oi ini oʻ ganish, uni muho aza e ish yuzasidan cho a- adbi la ishlab chiqilganini
1
koʻ ishimiz mumkin.
Bugungi kunda Qashqada yo iloya ida jami 1321 a moddiy-madaniy me os
obyek la i ma jud boʻlib, shundan 1043 a a xeologiya, 210 a a xi ek u a, 43 a
monumen al, 35 a diqqa ga sazo o joyla ma jud
2
.
Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2018-yil 19-dekab dagi “Moddiy
madaniy me os obyek la ini muho aza qilish sohasidagi aoliya ni ubdan
akomillash i ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida”gi qa o i asosida Madaniya azi ligi
huzu ida Madaniy me os depa amen i a hududla da uning boshqa mala i ashkil
e ilgan
3
. Shu bilan bi ga, 2019–2021-yilla da moddiy madaniy me os obyek la ini
muho aza qilish, as ash, ilmiy adqiq e ish, a gʻib qilish a ula dan oqilona
oydalanishni ubdan akomillash i ish boʻyicha “yoʻl xa i asi” ham asdiqlangan
4
.
1994-yil 29-dekab da Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining Ami
Temu a alludining 660 yilligini nishonlash oʻgʻ isida qa o i qabul qilindi
5
. Shu
munosaba bilan 1995-yilning 29-ma kuni Qashqada yo iloya i hokimligida Ami
Temu ning oha aholisi a ixida u gan oʻ nini oʻ ganishga bagʻishlangan ilmiy-amaliy
kon e ensiya boʻlib oʻ di. Mazku kon e ensiyada iloya madaniy-maʼ i iy sohasi
akilla i, a ixchi olimla a jamoa chilik akilla i ish i ok e di.
Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 1994-yil 29-dekab dagi
qa o ining 5-bandiga asosan iloya la a Toshken shaha hokimlikla i bilan
bi galikda Ami Temu nomi bilan bogʻliq obidala a qadamjola ni aʼmi lash,
1
O‘zMA, M-7- ond, 1- o‘yxa , 58-ish, 18- a aq.
2
Ўзбекистoн Республикаси Президенти ҳамда Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган қарор ва
фармонлар ижроси юзасидан Қашқадарё вилоятининг туризм соҳасида эришилган натижалар тўғрисида
маълумот // Қашқадарё вилояти маданий мерос бошқармаси маълумоти, 2022 йил 14 март.
3
Allaye .M Qashqada uo iloya i a ixiy-madaniy me os obyek la ini a’mi lash a muho aza qilish a ixi (1991-2021
yy.). Ta ix anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD) disse a siyasi a o e e a i. – Qa shi. 2024. – B 16.
4
Бозорова Ш. Таъмирга муҳтож сардоба // Қашқадарё, 2020 йил 25 февраль.
5
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 29 декабрдаги “Амир Темур таваллудининг 660
йиллигини нишонлаш тўғрисида”ги 630-сонли қарори // h ps://lex.uz/docs/2329020.
219
konse a siyalash a obodonlash i ish adbi la i belgilandi
1
. 1995-yil 26-dekab da
Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining “1996 yilni “Ami Temu yili” deb eʼlon
qilish oʻgʻ isida”gi Fa moni eʼlon qilindi
2
. 1996-yilda YUNESKO Bosh
kon e ensiyasining Ami Temu a alludining 660 yilligini nishonlash oʻgʻ isidagi
qa o i qabul qilindi.
BMTning ix isoslashgan ashkilo i YUNESKO Bosh kon e ensiyasi 32-sessiyasi
Qa shi shaha sozlik madaniya ini ham eʼ i o e ib, uning 2700 yilligini ulkan bay am
si a ida nishonlash haqida qa o qabul qildi
3
. YUNESKO ish i okida Oʻzbekis on
Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2004-yil 29-sen ab da “Qa shi shah ining 2700
yilligini nishonlashga ayyo ga lik koʻ ish oʻgʻ isida”gi qa o i qabul qilindi a keng
koʻlamda adbi la ejasi belgilanib, bunyodko lik ishla i boshlab yubo ildi. Qa shi
shah idagi Koʻkgumbaz masjidi (XVI as ) oʻz mahoba i bilan aj alib u adi. Ami
Temu a alludining 670 yilligi oldidan Koʻkgumbaz jome masjidi aʼmi i uchun
da la omonidan 2 ml d. 900 mln. soʻm mablagʻ aj a ildi
4
.
Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2013-yil 1-noyab dagi
“2013–2015-yilla da ida Qashqada yo iloya ida u izm sohasini i ojlan i ish
das u i oʻgʻ isida”gi qa o iga asosan iloya dagi yodgo likla ni es a a siya qilish
uchun 17 millia d soʻmdan o iq mablagʻ aj a ilgan. 2013-yilda mazku qa o asosida
Qa shi shah idagi Odina, Bekmi mad asala i, oʻzbek hammomi a Qa shi qalʼasida
567 million soʻmlik aʼmi lash ishla i olib bo ildi
5
.
Viloya ning qadimiy shaha la idan bi i hisoblangan Shah isabz shah ida 1993-yil
5-yan a da Ami Temu a Mi zo Ulugʻbek nomla i bilan bogʻliq meʼmo iy
yodgo likla aʼmi i boʻyicha hamda Jahongi Mi zo maqba asi qoldiqla ining
gid ogeologik sha oi ini oʻ ganish, uni muho aza qilish yuzasidan cho a- adbi la
ishlab chiqildi. Shah isabz shah i a ixiy-meʼmo iy yodgo likla i uchun aj a ilgan
mablagʻ 106,4 mln soʻmni ashkil e gan a ula Shamsiddin Kulol maqba asi,
Koʻkgumbaz masjidi, Do u - ilo a , Gumbazi Sayidon maqba asi aʼmi iga
sa langan
6
.
2001-yili Shah isabz shah ining 2700 yillik yubileyi adbi la iga ayyo ga lik
da omida Xi a, Sama qand, Buxo o a Qoʻqon shaha la idan kelgan eng mohi us ala
shaha dagi qadimiy obidala da aʼmi lash a mus ahkamlash ishla ini olib bo ishdi.
Shula jumlasiga, Oqsa oy meʼmo iy obidasida 119 million soʻmlik aʼmi lash ishla i
baja ilib, uni Shah isabzdagi “Me os” hissado lik jamiya i us ala i amalga oshi di
7
.
Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2014-yil 20- e aldagi
“Qashqada yo iloya ining Shah isabz shah ida obyek la ni qu ish a ekons uksiya
qilishga doi kompleks cho a- adbi la das u i oʻgʻ isida”gi qa o iga binoan qisqa
u sa ichida shaha da 20 a a ixiy-madaniy me os obyek la i qay adan aʼmi landi
8
.
1
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1995 йил 26 декабрдаги “Амир Темур таваллудининг 660
йиллигини нишонлаш тўғрисида”ги қарори // h ps://lex.uz/docs/2329020.
2
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1995 й., 12-сон, 303-модда.
3
Чориев А. Ўзликни англаш воситаси // Қашқадарё, 2006 йил 1 сентябрь.
4
Қашқадарё вилояти маданий мерос бошқармаси маълумоти, 2022 йил 14 март.
5
Темиров Т. Обидалар ўзлигимиз ифодаси // Қашқадарё, 2014 йил 17 апрель
6
Ўз МА, М-7-фонд, 1-рўйхат, 60-иш, 35-варақ.
7
Шаҳрисабзда тўй тараддуди // Қашқадарё, 2002 йил 7 сентябрь.
8
Ражабова Х. Тарихий обидалар ўтмишдан дарак беради // Кеш, 2016 йил 15 апрель.
220
Ushbu qa o ga mu o iq, hududni meʼmo iy ejalash i ish, qiyo asini yaxshilash
maqsadida 36 a obyek da bunyodko lik ishla i amalga oshi ildi. Jumladan, Oqsa oy
majmuasini Do u - ilo a a Do us-saoda majmuala i bilan bi lash i u chi
xiyobondagi be on qilingan maydonla oʻ nida gulzo la bilan oʻ algan yashil hudud
ba po qilindi
1
. Qashqada yo ohasida meʼmo iy obidala a ixini oʻ ganish, aʼmi lash
a qay a iklash bo asida amalga oshi ilgan ishla a ula ning koʻlami yildan-yilga
o ib bo ayo ganiligini eʼ i o e ishimiz lozim.
Bi soʻz bilan ay ganda, mamlaka imizda madaniy yodgo likla a ixini oʻ ganish,
ula ni saqlash a kelajak a lodga asl hola ida ye kazish, ula ni aʼmi lash a qay a
iklash, ushbu sohaga oid qonunchilik izimini mus ahkamlash, uqa ola da mazku
soha boʻyicha daxldo lik a majbu iya hissini oshi ish, xalqa o hamko lik koʻlamini
kengay i ish, shuningdek, u izm sohasini i ojlan i ish bugungi kunning qilinayo gan
a qilinishi ke ak boʻlgan muhim azi ala idi . Madaniy yodgo likla ni saqlash a
muho aza qilishda xalqa o hamko lik aloqla i ham mus ahkamlanib bo moqda.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Бозорова Ш. Таъмирга муҳтож сардоба // Қашқадарё, 2020 йил 25
февраль.
2. Oʻzbekis on milliy a xi i.
3. Allaye .M Qashqada uo iloya i a ixiy-madaniy me os obyek la ini
aʼmi lash a muho aza qilish a ixi (1991-2021 yy.). Ta ix anla i boʻyicha alsa a
dok o i (PhD) disse a siyasi a o e e a i. – Qa shi. 2024.
4. Ўзбекистoн Республикаси Президенти ҳамда Вазирлар Маҳкамаси
томонидан тасдиқланган қарор ва фармонлар ижроси юзасидан Қашқадарё
вилоятининг туризм соҳасида эришилган натижалар тўғрисида маълумот //
Қашқадарё вилояти маданий мерос бошқармаси маълумоти, 2022 йил 14 март.
5. Чориев А. Ўзликни англаш воситаси // Қашқадарё, 2006 йил 1 сентябрь.
6. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1995 й.,
12-сон.
7. Қашқадарё вилояти маданий мерос бошқармаси жорий архиви, 1996
йилги ҳисобот папкаси маълумотлари.
8. Темиров Т. Обидалар ўзлигимиз ифодаси // Қашқадарё, 2014 йил 17
апрель
9. Қашқадарё вилояти маданий мерос бошқармаси маълумоти, 2022 йил 14
март.
10. Саидов А. Соҳибқирон вояга етган замин // Кеш, 2016 йил 1 апрель
11. Ражабова Х. Тарихий обидалар ўтмишдан дарак беради // Кеш, 2016 йил
15 апрель.
12. Шаҳрисабзда тўй тараддуди // Қашқадарё, 2002 йил 7 сентябрь.
1
Саидов А. Соҳибқирон вояга етган замин // Кеш, 2016 йил 1 апрель.
