227
BUXORO XONLIGIDA HUKMDORLARNI TAXTGA KOʻTARISH
QOIDALARI VA ANʼANALARI
Nu muxammado Sha o i din She maxamma oʻgʻli,
Sa bon uni e si e i “Filologiya a ij imoiy anla ”
ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Mazku maqola Buxo o xonligida hukmdo la ni ax ga koʻ a ish
boʻyicha a ixiy qoidala a anʼanala ni ahlil qiladi. Unda Chingiziyla ning oq kigizda
xon koʻ a ish anʼanasi, Ami Temu omonidan jo iy e ilgan Koʻk osh anʼanasi ham
koʻ ib chiqilgan. Shuningdek, u kiy xalqla a moʻgʻulla da qadimdan ma jud
boʻlgan Oq kigizga koʻ a ish ma osimi, oda la i, qoidala i yo i ilgan.
Kali soʻzla : sulola, Chingiziy, oq kigiz, anʼana, udum, ax , xon, hukmdo ,
aliahd, Ami Temu , Koʻk osh, xon koʻ a ish, ma osim, ja ga, qu ul oy.
Abs ac . This a icle analyzes he his o ical ules and adi ions o en h oning
ule s in he Bukha a Khana e. I examines he Chingizid adi ion o aising a khan on
a whi e el ug, as well as he Blue S one adi ion in oduced by Ami Temu . I also
sheds ligh on he ancien cus oms, ules, and ce emonies o being aised on a whi e
el ug, which we e p e alen among Tu kic peoples and Mongols.
Keywo ds: dynas y, Chingizid, whi e el ug, adi ion, cus om, h one, khan,
ule , hei appa en , Ami Temu , Blue S one (Koʻk Tosh), en h onemen o a khan,
ce emony, ja ga, ku ul ai.
Qadimdan Mo a ounnah da ma jud boʻlgan da la la ning boshqa u izimida
hukmdo lik anʼanala i a un onla ida “xon”la ning alohida ahamiya i boʻlgan. Bu
un onga sulola iy izim asosida e ishilgan a uning Tu ondagi da la la boshqa u ida
uz iy da om e ishi Chingizxon nomi bilan bogʻliq. Da la ning ichki a ashqi
siyosa ini a ibga solishda Chingizxon omonidan eʼlon qilingan qonunla oʻplami –
“Yasoq” muhim ol oʻynaydi.
Shayboniyla a ash a xoniyla da iga kelib oq kigiz a koʻk osh udumla i
uygʻunlash i ildi. Oʻzbek sulolala i da ida oʻzbek xonla i bunga qoʻshimcha a ishda
emu iyla da ida Moʻgʻulis ondan kel i ilgan, das labki aq da Koʻksa oyda u gan
“Koʻk osh” ( ax oshi deb ham yu i iladi) us iga an anali oʻ i ish oda i ham boʻlgan.
Eh imol, bu shayboniyla oʻzla ini asman emu iyla da la ining qonuniy egala i deb
hisoblashla ining amziy i odasi boʻlsa ajab emas. Bu da da ma osim a ibi
quyidagicha edi: ma osim oʻ kaziladigan zalga a oshla (gilamla ni oʻshaydigan
xizma ko la ) gilamla , palosla oʻshab, ax oʻ na a dila ; ax ga oʻ i ishning qulay
aq ini aniqla dila a shundan keyingina sul onla , amaldo la , musulmon
uhoniyla ining akilla i akli e ila di. Munajjimla belgilagan aq da xonni oq
nama ga oʻ qazisha , nama ning che la idan zodagon u ugʻ akilla i ushlab u isha di.
Soʻng yangi saylangan xonni ax ga oʻ qazisha a so gʻa-salomla ulashilgan ziyo a
boshlana di. Shu bilan bi ga, xon ma osimda ish i ok e gan ha bi kishiga qimma baho
oʻn inʼom e a di. Keyin xon sha a iga xu ba oʻqilib, uning nomi bi ilgan anga za b
e ila di.
228
Oda da, xon oʻlimidan soʻng “ aliahd” xon e ib saylana edi. Xon nomzodini
koʻ sa ishda meh a , qoʻshbegi a yaso ulboshi ka a ol oʻynaganla . Hech shubha
yoʻqki, yuqo i abaqa aʼyonla i a xon u ugʻla i o doi ada oʻ kaziladigan saylo
a aldan kelishib qoʻyilgan boʻladi, xonni ayinlash esa asmiy bi ma osimdek gap
edi. Yangi xon eʼlon qilingach, ma hum xon da n e ilib, “da alonchi xon da i” deb
ja chila ja sola dila [1, B-460].
Ame ikalik olim Tomos Vels o d xonla ni ax ga chiqa ish ja ayonini qu il oy
deb a aydi[2, P-82]. Shayboniyla a ash a xoniyla sulolasi boshqa u i da ida xon
koʻ a ish ma osimida kigiz us iga oʻ kazilgan a koʻk oshga el ilgan. Eʼ ibo lisi
shundaki, bu sulolala akilla i kigiz a koʻk oshdan ba a a oydalanadila .
Ash a xoniyla da ida ham Sama qanddagi koʻk oshga oʻ i ish – ax ni qonuniy
egalladi maʼnosini bildi gan. Eʼ ibo lisi, bu da da koʻk osh a kigiz us iga xonni
oʻ kazish ma osimla i bi -bi iga qoʻshilib ke gan. Yaʼni, kigiz koʻk osh us iga yozilgan
a uning oʻ bu chagidan ushlagan amaldo la uni baland koʻ a ishgan.
Ash a xoniyla sulolasi da ida hukmdo la ning ax ni egallashi xon koʻ a ish
ma osimi o qali amalga oshi ilgan[3, C-105]. Diqqa ga loyiq omoni shundaki,
ash a xoniyla da ida, xususan, XVII as da ham Sama qandda koʻk oshga oʻ i ish
o qali xonlik ax ini egallash anʼanasidan ham oydalanganla . Bundan koʻ inadiki,
Chingizxon bilan bi qa o da, Ami Temu ning ham hokimiya iga eh i om a huquqiy
asos si a ida qa algan. Na ijada bu da da koʻk osh a kigiz us iga xonni oʻ kazish
ma osimla i bi -bi iga qoʻshilib ke gan. Yaʼni, kigiz koʻk osh us iga yozilgan a uning
oʻ bu chagidan ushlagan amaldo la uni baland koʻ a ishgan[4, P. 21-32]. Jumladan,
Muhammad Amin Buxo iyning “Muhi a - a i ix” asa ida Abdulazizxon (1645-
1681)ning 1645-yil Xoʻjanddan Sama qandga kelgani a Ami Temu ning ax iga
oʻ i ganligi haqida maʼlumo la ma jud[5, B-38].
Xonla qu ul oyda saylangan boʻlib, manbala da bu ma osimda amaldo la ning
joylashu a ibla i haqida ham maʼlumo la saqlanib qolgan. Jumladan, XVII as
mua ixi Muhammad Tolibning yozishicha, eng oldingi oʻ inda xon ax i joylashgan.
Hukmdo ning chap a a idagi bi inchi joyni naqib la ozimidagi shaxs egallagan.
Undan keyin shahzodala a o aliq mansabi a soʻng qolgan amaldo la bi in-ke in oʻz
nu uziga qa ab joylashgan. Xonning oʻng omonida das lab shayxulislom a qozi,
keyingi oʻ inla da qolgan diniy mansab egala i oʻ i ishgan[6, B. 206-208]. Bu
ma osimdagi yigʻilish a ibi ja ga deb a alib, ax ning ikki omonidan doi a shakl ni
hosil qilgan holda oʻ i ilgan. Vali Muhammadxon 1605-yil Balx iloya idan
Sama qandga kelib, ax ga oʻ i ish asnosida Xoja Tojiddin a uning ukasi
Abdu ahimxojala xonni qu lash uchun kelishgan a ula ga xon eh i om koʻ sa ib,
majlisda oʻzining oʻng omonidan joy be gan. Ta ixchi J.Sangi o ning adqiqo la iga
koʻ a, ax ga oʻ i ish ma osimida mahalliy hokimla ning ham ish i ok e ish a ibi
ma jud boʻlgan. Masalan, 1702-yil Ubaydullaxon ax ga oʻ i ganida, ab iklash uchun
U gu hokimi Ollohbe dibiy Buxo oga yoʻl oladi. Ammo, ma kaziy hukuma dan
maxsus yo liq olmasdan kelgani sababli jazoga o iladi. Va aksincha, yo liq asosida
ash i buyu gan Sama qand hokimi Muhammad Rahimbiy yuz yaxshi ku ib olinadi[7,
B-112]. Ash a xoniyla da i mualli i Samanda Te miziyning gu ohlik be ishicha,
ja gadagi eng oldingi oʻ inda ax joylashgan boʻlib, unda xon oʻ in egallagan. Xonning
oʻng a chap omonida nu uziga qa ab shahzodala , amaldo la a qabila sa do la i oʻz
229
oʻ inla ini egallashgan[8, B-154]. Buxo oga Abdulazizxon da ida ash i buyu gan
elchila esdalikla ida ja gada amaldo la ning joylashu a ibini oʻzla i koʻ gani
boʻyicha a i lashgan. Unga koʻ a, xonning chap omoni eng eʼ ibo li hisoblangan a
chap omonning boshida naqib la ozimidagi shaxs u gan. Rus adqiqo chisi
A.Alekseye ham hukmdo ning chap omoni oʻ a moʻ aba ekanligini aʼkidlab,
bi inchi joyni naqib la ozimidagi shaxs egallaganligini qayd e adi[9, C-140].
Muhammad Tolibning gu ohligicha, xonning oʻng omonidagi das labki oʻ inla ni
shayxulislom a bosh qozi egallagan boʻlsa, V.Ba oldning da om e ib yozishicha,
oʻng omonda oliy qozidan soʻng naqshbandiya xojasi, sad , sudu , ha biy qozi, aʼlam
a bi in-ke in qolgan diniy ulamola oʻ in olishgan[10, C. 394-395]. Qu ul oyda
oʻ i ishdagi amaldo la ning joylashu a ibi sa oyda oʻ kaziladigan u li bay am
adbi la i a oʻy-u omoshala uchun ham deya li xos boʻlgan deyish mumkin.
Masalan, Boqi Muhammadxonning Imomqulixon a Nad Muhammadxonla uchun
oʻ kazgan oʻyida ham xuddi shu a ibda ba cha oʻz joyini egallaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Zamono A., Egambe diye A. Oʻzbekis on a ixi. IV-qism. T.: Bayoz, 2022.
– B. 460.
2. Thomas Wels o d. The Tuqay-Timu id Takeo e o G ea e Ma wa a alnah ,
1598 – 1605. – Bos on: 2013. – P. 82.
3. Ахмедов Б.А. История Балха. – Т.: Фан, 1982. – C. 105.
4. Ron Sela. The “Hea enly S one” (Koʻk Tash) o Sama qand. // Jou nal o he
Royal Asia ic Socie y. Vol. 17. No. 1. 2007. – P. 21 – 32.
5. Муҳаммад Амин Бухорий. Муҳит ат-таворих. / Форс тилидан таржима,
кириш ва изоҳлар муаллифлари Д.Юсупова, У.Ҳамраев. – Т.: Фан, 2020. – Б. 38.
6. Муҳаммад Толиб. Матлаб ут-толибин. / Ўзбек тилига таржима, сўзбоши
ва изоҳлар муаллифлари Ғ.Каримий, Э.Миркомилов. – Т.: Мовароуннаҳр, 2016.
– Б. 206-208.
7. Sangi o J. Oʻzbek da la chiligi a ixi: ash a xoniyla da i boshqa u izimi.
PhD disse a siyasi. – T., 2024. – B. 112.
8. Хожа Самандар Термизий. Дастур ул-мулук. / Форс-тожик тилидан
таржима, сўзбоши, изоҳлар муаллифи Ж.Эсонов. Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти. 1997. – Б. 154.
9. Алексеев А.К. Политическая история Тукай-тимуридов по материалам
персидского историчаского сочинения Бахр ал-асрар. – Санкт-Петербург: 2006.
– С. 140.
10. Бартольд В.В. Церемониал при дворе узбекских ханов в XVIII в. Т. II. Ч.
2. – Москва: Наука, 1964. – С. 394 – 395.
