230
P.I DEMEZON QARASHLARIDA BUXORO SHAHRI HAMDA
KARVONSAROYLARI
Oʻ ano Xu shid She aliye ich,
Sa bon uni e si e i ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada P.I. Demezonning XIX as ning I ya mida Oʻ a
Osiyoga qilgan sayoha i da omida Buxo o shah i opog a iyasiga doi oʻplagan
qimma li xulosala i, xususan sha i shaha ning ka onsa oyla i oʻgʻ isida kel i gan
maʼlumo la i yo i ilgan a ahlil qilingan.
Kali soʻzla : Demezon, ka onsa oy, masjid, e s , u , Miyonqol, Regis on,
esdalik, hammom, qamoqxona.
Abs ac . This a icle discusses and analyzes Demezonʼs aluable insigh s in o
he opog aphy o Bukha a du ing his a els o Cen al Asia in he i s hal o he 19 h
cen u y, in pa icula abou he ca a anse ais o he ci y.
Keywo ds: Demezon, ca a anse ai, mosque, e s , oo , Miyankol, Regis an,
memo ial, ba h, p ison.
XIX as la da Buxo o xonligi, keyinchalik esa ami ligidagi che el
adqiqo chila ining esdalik, qayd, hamda asa la i alohida adqiqo obyek i si a ida
hozi ga qada oʻ ganilmagan boʻlsa-da, oʻlkadada aoliya yu i gan xo ijlik ay im
adqiqo chila asa la i diqqa ma kazida u gan. Bu manbala da asosiy u gʻu oʻz
mamlaka la i man aa iga be ilgan boʻlib, Buxo o ami ligining ichki siyosa ini,
iq isodiyo ini, ma jud ha biy qud a ini oʻ ganishdangina ibo a boʻldi deyish asosli
emas. Ze o, ha bi ash i buyu gan elchi, sayyoh a sa doga eng a alo oʻlkani eal
a haqqoniy adqiq e ishga ki ishgan.
P.I Demezon 1807-yilda Shamsiya shah ining Sa diniya qi olligida, shi oko
oilasida ugʻilgan. P.I. Demezon das lab Qozon uni e si e ida ahsil olgan, bilimdon
alaba si a ida “Xalq aʼlimi azi ligi” omonidan sha qshunos G.M.Vlangalidan sha q
illa ni oʻ ganish uchun Rossiyaga, Sank -Pe e bu gga yubo ilgan. 1830-yil 6-a gus da
Sha q adabiyo ida nomzodlik da ajasi bilan aqdi langan. Ushbu nom bilan
uni e si e da 1831-yilning 26- e aligacha, yaʼni O enbu gda xizma qilish uchun
yubo ilguniga qada aoliya olib bo gan. 1831-yilda, P.I.Demezon O enbu g ha biy
gube na o iyasiga ol i yil mudda ga xizma qilishga yubo ilgan[1.204-be ].
O enbu gga kelgan P.I.Demezon 1-ap eldan aoliya ini boshlagan. Bundan
ashqa i, 1831-yil 4-sen ab dan boshlab u “O enbu g chega a komissiyasining
a jimoni” si a ida oʻyxa ga olingan. Oʻqi u chi a a jimon si a ida aoliya yu i ish
Pi e I ano ichga sha qiy illa , sha qiy u -oda la a sha qona axloq haqidagi
bilimla ini boyi ishga yo dam be gan. P.I. Demezon xa sizligi uchun oʻzini a a
mullasi Mi za Ja a deb anish i gan [2. 78-be ].
P.I.Demezon 1831 yil ning 29-dekab sanasida buxo oga ye ib keldi ayni shu
aq dan boshlab uning asosiy adqiqo ishi boshlanadi[3.10-be ].
P.I Demezonning Buxo o shah i haqida, “Buxo o shimoliy kenglikning 41 dan 37
g adusigacha a sha qiy uzunlikning 61 a 66 da aja o aligʻida joylashgan boʻlib,
231
axminan 10 ming k ad a mil maydonni egallaydi”. P. I. Demezon oʻzining (“Записки
о Бухарском ханстве”) esdaligida ga chi Buxo oni ye i iloya ga boʻlingan deya
aʼkidlasada, jami 9 iloya nomla ini a keyin oq esa 10- iloya si a ida Maymanani
kel i ib oʻ gan. Jumladan: 1. Qo akoʻl, 2. Buxo o, 3. Ka mana, 4. Miyonqol yoki
Ka aqoʻ gʻon, 5. Sama qand, 6. Jizzax, 7. Qa shi, 8. Sabiya (Sabiab) - Oksus da yosi
boʻyida, 9. Janubiy ok ugla i bilan Balx.
Buxo o shah i dengiz sa hidan 1200 u balandlikda joylashgan. 30 u
balandlikdagi a 26 u kenglikdagi 11 a qalin de o bilan oʻ algan [4.56-be ].
(Buxo o das lab oʻ bu chak de o bilan oʻ algan. Shaha ning das lab oʻ , keyin oq
ye i da ozasi qu ilgan. VIII as da shah is on kengay i ilib, a o i oʻn bi da ozali
de o bilan oʻ ab olingan[5.152-be ]).
Olim kel i ishicha:
1. Vobken ga olib bo adigan - Haz a i Imom; ula ning o qasida seshanba a
payshanba kunla i ishlaydigan o bozo la i ma jud.
2. She gi on - ami ning bogʻiga a Xi a yoʻliga olib bo adi
3. Cho baxga olib bo adigan - Talipoch;
4. Cho joʻyga olib bo adigan – Oʻgʻlon;
5. Qo akoʻl;
6. Shayx Jalol;
7. Namozgoh a Kobul yoʻlla iga olib bo adigan - Namozgoh;
8. Qa shiga olib bo adigan - Qa shi;
9. Buxo odan 12 e s ( Ve s - axminan 1.1 km ga eng uzunlik oʻlcho bi ligi)
uzoqlikdagi Bahouddinning qab iga olib bo adigan - Mozo i Sha i ;
10. Sama qand.
P.I.Demezonning ik icha, ushbu da ozala ning ha bi i uchun qab is on ma jud.
Eng ka a qab is on Mozo i Sha i da ozasi o qasida joylashgan.
“Shaha 366 k a alga boʻlingan boʻlib, ula ning ha bi ida uncha ka a boʻlmagan
masjid, imom, muazzin a oqsoqol ma jud. Oqsoqol- shayx yoki uman oqsoqoli,
oda da, ula eng a alo donoligi a halolligiga ishonadigan eski sa doga la o asidan
anlangan. Uning oldiga oʻz k a alidagi sa doga la oʻ asidagi minglab kichik
moja ola ni hal e ish azi asi qoʻyilgan. Aga oqsoqol omonla ni mu osaga kel i a
olmasa, ish qoziga oʻ adi a mu akkab hola la da qoʻshbegiga ye kaziladi, uning
qa o idan deya li hech qachon shikoya qilinmaydi”[6. 57-be ].
Buxo o koʻchala i o . Oda da koʻchala 5-8 u ( u - ingliz, us maso a oʻlcho
bi ligi, 30,48 san ime ga eng.) kenglikda. Eng keng koʻchala oda da 10-12 u dan
oshmaydi. Baʼzi koʻchala 4 u dan keng oq emas. Ushbu son-sanoqsiz qiyshiq a loyli
koʻchala ning nomla i yoʻq. Buxo oning bosh maydoni - Regis on sa oy da ozasi
qa shisida joylashgan. Bu maydon ga chi juda ka a boʻlsa-da, odamla , uyala , o la ,
eshakla , kichik chodi la , molla a ha xil oziq-o qa bilan shunchalik ga jumki,
ha aka lanish uchun a igi ikki a o oʻ ish joyi qolgan. Ula dan bi i sa oy eshikla idan
qa ama-qa shi su ombo iga, ikkinchisi Do -ush-shi o mad asasidan Tukumduzi
bozo iga olib bo adi. Regis on o ida, i los maydonda qulla bozo i joylashgan. Ushbu
bozo aoliya i dushanba a payshanba kunla i ongda, oda da uch soa dan oshmaydi.
Bu ye da aqa qulla namoyish e iladi a sa do bi imla i deya li ha doim Buxo oga
kelganla ning bu bax sizla ni so ish uchun oʻx ab u gan ka onsa oyla ida uziladi.
232
Regis onda ka a su ombo i a o ida quyidagila joylashgan:
Baza i Qagʻoz (qogʻoz bozo i) - qogʻoz, pa la (qamish) a baʼzan eski ki obla ni
opishingiz mumkin boʻlgan shaha dagi yagona joy[7. 57-be ].
1. Chu chin u ush nomi bilan mashhu boʻlgan bozo ; baqqolla , maishiy exnika
doʻkonla i, poyabzal ishlab chiqa u chila a boshqala ma jud. Bundan ashqa i,
masjid yonida pax a ipla i, o s a yunon gilamchala i so iladi. Aynan shu maydonda
qa l e ish Mi Hayda da idan be i amalga oshi ilgan. Ammo hozi gi xon da ida bu
ishla yo oʻ in bozo i maydonida yoki De onbegi su ombo i yonida sodi boʻlmoqda.
“Buxo oda boʻlishim da omida ikki a jinoya chi osildi, ula dan bi i oʻgʻ ilik,
ikkinchisi esa qo illik qilgan edi. Oda da, qa l oldidan jinoya chining omoqla i
kesiladi. Ammo, baʼzan xon qa ldan oldin “Boʻgʻilmish” (Boʻgʻish) deb buy uq be adi
a jinoya chining omogʻi kesilmasdan osiladi. Ayniqsa, ogʻi hola la da, xon
odamla da qa l o qali qoʻ qinchli aʼsu o qoldi ishni xohlaganda, jinoya chi Mi
A abning ka a mino asidan ashlanadi. Masalan, 1830- yilda buxo olik odam qo illik
a qa indoshla a o nikohda ayblanib, mino adan ashlab yubo ilgan. Ammo haqiqiy
dahsha boshqa, aybdo “Bi xana” (yoki Kana xona) deb nomlanu chi qamoqxonada
chi iydi. Bu dahsha li qamoqxona chayonla a zaha li hasha o la bilan oʻlib- oshgan,
uning oxi i ogʻ iqli a oʻlimdi . U ye da ashlab ke ilgan bax siz odam ikkinchi yoki
uchinchi kuni dahsha li qiynoqla da a o e adi. Uncha ogʻi boʻlmagan jinoya la
uchun oda da jinoya chining yelkala iga yoki o oniga ayoq yoki qamchi bilan
da alab u iladi”, - deb yozadi mualli oʻz esdalikla ida. Bundan koʻ inib u ibdiki,
sodi e ilgan jinoya la uchun uning u iga qa ab keskin jazo cho ala i koʻ ilgan. Bu
kabi qimma li maʼlumo la dan Buxo o ami ligidagi qonunchilik izimi haqida ham
yo qin asa u ga ega boʻlish mumkin.
P.I. Demezon, shuningdek Buxo odagi ma jud zindonla haqida ham ik
yu i gan. “Buxo oda aqa ikki a qamoqxona bo . Ula dan bi i sa oyda. Ushbu qa ʼiy
qoʻ iqlanadigan qamoqxona da la jinoya chila i uchun moʻljallangan. ikkinchisi esa
sa oyning o qasida, Mi A ab mad asasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda [8. 58-be ].
Buxo oda Cho su (cho aha) nomi bilan mashhu besh a yopiq bozo ma jud. Bu
Cho sui Kalon (ka a bozo ), Cho sui Za ga on (kumush a ol in buyumla
so u chila i), Cho sui Sa a on (pul almash i u chila ), Cho sui Be inj (gu uch) a
uyala uchun ega la ishlab chiqa iladigan Tukumdoʻzi kabila ma jud. Ushbu yi ik
bozo la ning ha bi ida kichik bozo la ham bo . Shuningdek, im deb nomlanu chi
boshqa ikki a yopiq bozo ham ma jud. Bi inchi imda Buxo oda ishlab chiqa ilgan
ad as, oʻmolcha a poyabzalla , ayolla poyabzali hamda u li ipak ma ola so iladi.
Ikkinchisi esa Timi Sa ed (oq bozo ) unda aqa us a ingliz ma ola i so iladi.
Shaha ning ba cha bozo la ini oʻyxa ga olish juda uzoq aq alab e adi. Biz
oʻzimiz, bu ka a bozo la dan ashqa i, ha bi cho ahada Se i Baza nomi bilan
mashhu boʻlgan kichik bozo la bo ligini koʻ amiz.
Buxo oning koʻplab ka onsa oyla i yagona eja asosida qu ilgan. Ula ka a
k ad a shakldagi ikki qa a li binola di , ula ning ashqi de o la ida shaha ning
deya li ba cha binola idagi kabi de azala yoʻq. Bi inchi qa a da eshikla i ho liga
ochiladigan o chuqu ombo xonala joylashgan; ikkinchi qa a da sa doga la ,
huna mandla , hindla , buxo olikla yoki a a la ash i buyu ishadi. Ombo xonala ga,
shuningdek, ikinchi qa a dagi xonala ga yo ugʻlik eshik o qali yoki eshik us iga
233
oʻyilgan kichik de azala o qali ki adi. P. I. Demezon oʻzining (“Записки о Бухарском
ханстве”) esdaligida Buxo odagi ma jud ka onsa oyla ni 25 a ekanligini
aʼkidlagan boʻlsada, 23 a ka onsa oy haqida maʼlumo la ni kel i gan [9. 58-be ].
Bu ka onsa oyla aholisi ha qanday oʻyin-kulgila aqiqlangan a mi shabla
omonidan kal aklanish xa isiz oʻynash, kulish, chekish mumkin boʻlmagan shaha da
juda qimma li boʻlib koʻ inadigan baʼzi im iyozla dan oydalanadi. Hindla , a gʻonla
bi soʻz bilan ay ganda, ba cha xo ijlikla ka onsa oyla da chekishadi, lekin
buxo olikla bu ye da ham za q olishga ju ʼa e maydila . Ula oʻz a andoshla i
oldida juda koʻp a che ellikla ga qa aganda koʻp oq eh iyo boʻlishadi. Lekin bu
oʻzbek zodagonla i a ula ning xizma idagi odamla ga aalluqli emas. Mi shabla
ula ning oʻz uyla ida sodi boʻlayo gan na sala ga a alashishga ju ʼa e a olmaydi.
Buxo oda xo ijlikla ning eʼ ibo ini, alba a, koʻplab masjidla o adi. Eski masjidla
qu ilishi bilan ham diqqa ga sazo o di [10. 24-be ]. Bu un shaha da aqa uch a ka a
masjid bo , u ye da juma kunla i umumiy namozla oʻqiladi. Bi inchisi, Kalon masjidi
- Mi A ab mino asi yaqinida joylashgan a qizil A slon xon omonidan qu ilgan.
Ikkinchisi Ga kushon (qassobla ) masjidi, uchinchisi - sa oyga juda yaqin.
P.I.Demezon esdaligida kel i ilishicha “bula dan ashqa i, yana ikki a jome
masjidi bo : Bozo i Ala ( u a qi bozo i) yaqinida joylashgan Magʻoki a Misga on
(qalay bozo i) ka a bozo la i yaqinida joylashgan masjid”.
Buxo oda muazzinning chaqi u i (azon) iymonlila ni namozga cho laydi, kunda
besh ma a odamla ni ha aka ga kel i adi. Ha bi inson qadamini ezlash i adi a
shoshma-shosha lik bilan hech boʻlmaganda, namozdan oldingi aho a qilish uchun
masjidga yoki su ombo iga shoshiladi.
Tu kis on a ayniqsa, Buxo odagi mozo la yoki muqaddas qab la soni shaha
a qishloqla a o i, ka a yoʻlla bilan, bi soʻz bilan ay ganda, ula yashaydigan ba cha
joyla bilan oʻ ab olingan. Koʻpincha ka a shaha la yonida joylashgan mozo la
yaqinida mad asa a ami la yoki dindo odamla omonidan qu ilgan goʻzal
masjidla ni koʻ ishingiz mumkin. Buxo olik boy xonadon akilla i oʻz na ba ida
oʻzini nomdo a shu bilan bi ga eʼzozli a liyola , shayxla abadiy o om olayo gan
qab is onda da n e ishla ini asiya qiladila . Bu asiya la ha doim ka a da omad
kel i ib chiqa moqda, ula haqli a ishda xoʻjayinla ga, azizla ning a lodla iga egishli
boʻlib, ula sha a iga bu inshoo la qu ilgan. Ka a yoʻlla yoki aholi punk la idan
uzoqda da n e ilgan azizla ning qab la iga kam oq ash i buyu ishadi[11. 62-be ].
Buxo odan 12 e s maso ada joylashgan Bahouddin Naqshbandiyning qab i eng
koʻp ash i buyu ilganla dan bi idi 18. Bu ye da ha cho shanba kuni ka a bozo
ochiladi. Qab e ak a chino la bilan oʻ ab olingan su ombo ining yaqinidagi keng
maydonda joylashgan. Bi omondan, Xoʻja oilasining qab la i a boy ehsonla bilan
bu huquqni so ib olgan boshqa odamla joylashgan qab is on hisoblanadi. Boshqa
omonda uch a masjid bo . Ula dan bi i ikki yil oldin hozi gi qushbegi omonidan
qu ilgan. Qolgan ikki omonni de o a kichik da ax zo qoplaydi. Bu ye muqaddas
a siz unga masjid singa i, aqa poyabzalsiz ki ishingiz mumkin. Kecha da omida bu
e ga ash i buyu u chila soni juda koʻp. Bahouddin Naqshband ziyo a gohida masjid
a qab ni oʻ ab u gan keng bogʻla buxo olikla omonidan juda muqaddas deb
hisoblaniladi. Bu ye da hamma na sa diniy mazmunga ega a dindo odamla bilan
hamisha ga jum. Ha ada bi ma a xon a liyoning qab iga ash i buyu adi, lekin bu
234
ye ga bi kun oldin yoki bozo kuni paydo boʻlishdan qochadi. Mozo i Sha i ning
oʻzida juda yaxshi bogʻ a u ye da joylashgan kichik hajmga ega ho li ma jud. Buxo o
da ozasidan mozo qishlogʻiga ki ish uchun 10 e s uzunlikdagi maso a ma jud.
Seshanba kuni Mozo i Sha i da ozasi yonida yuzlab eshakla a o la qa o u adi.
Ula dan bi ini 1 anga e aziga sayoha qilish uchun yollashingiz mumkin. Sizga eshak
yoki o ni be adigan kishi sizni piyoda kuza ib bo adi a siz oʻ i gan hay onni qu ib
yu adi. Yaxshi ayyo ga lik koʻ gan bu odamla 50-60 daqiqalik yoʻlni osongina bosib
oʻ ishadi.
Boshqa Osiyo shaha la iga nisba an, Buxo oda eja asosida qu ilgan jamoa
hammomla i juda koʻp a mashhu di . Buxo oda 50 ga yaqin hammom bo . Ikki a eng
ka a hammom - Tukumdoʻzi a Misga on. Hammomla ini (ula ning egala i) isi ish
uchun shaha a o idan eh iyo ko lik bilan yigʻilgan ha qanday oʻ in a axla dan
oydalanish mumkin, ula binoning ichki ho lisida quyoshda qu i iladi. (Hammom
o qa omonidan goʻlax o qali isi ilgan a xona ha o a i 30-45 da ajaga ye gan[12. 45-
be ]). P.I.Demezon xo i ala i Buxo o xonligi hayo ining u li jiha la ini qam ab oladi.
Esdalikla ida juda muhim ahamiya ga ega boʻlgan inshoo la - ziyo a gohla ,
mozo la , koʻchala , uyla , mak abla , mad asa, masjidla , hammomla haqida
maʼlumo la kel i ilgan. Umuman olganda, ha bi na sa eng aniq a ba a sil a zda,
aniq aqamla a qiziqa li maʼlumo la bilan as i langan. P.I.Demezonning qay ishi
bilan P.Sa elie , 1834-yilning iyulida esa K.K.Rodo inikin uning sa a iga eʼ ibo
qa a di a ilmiy ejani yuqo i baholadi.. Pi e I ano ichning kelajagi haqida qisqacha
oʻx alsak, O enbu gda xizma qilganidan keyin, 1836-yilning baho ida Sank -
Pe e bu gga keldi. Shu yilning 18-ap elidan boshlab Tashqi ishla azi ligi Osiyo
boʻlimi Sha qshunoslik boʻlimi p o esso i e ib ayinlandi (uning ish haqi yiliga 4 ming
ubl boʻlgan edi). P.I.Demezonning ilmiy hayo i diploma ik aoliya bilan chamba chas
bogʻliq.
Misol uchun, u Rossiyadagi missiya a kibida bi yil (1840-1841) Teh onda a
1841-yilning dekab ida “Osiyo depa amen ida ikkinchi oʻ inbosa ” diploma ik
la ozimiga ayinlangan. 1843-yilning boshida sha qiy illa boʻlimi boshligʻi F.I.
Adelung a o e gandan soʻng P.I. Demezon 1872-yilda is eʼ oga chiqqunga qada
aʼlim boʻlimining ahba i la ozimida aoliya yu i di. Keyinchalik, 1843- yilda Pi e
I ano ich Rossiya uqa oligini olgan. 1846-yilda N.Veselo skiyning soʻzla iga koʻ a,
u “Sha qshunoslik a Sha q sha qshunosligi mu axassisi”, deb an olingan[13. 68,105
be la ]. Tadqiqo chi Rossiya A xeologiya jamiya i asoschila idan bi iga aylandi.
P.Demezon 1857-yildan Pa ijda yashagan, u ye da XVII as ning Sha qshunoslik
adabiyo i yodgo ligi boʻlgan Xi a xoni Abulgʻoziy Bahodi xonning "Ki obi-
Shaja ayi- u k" ma nini a ansuz a jimasini anqidiy nash ga ayyo lay boshlaydi.
Ushbu nash O enbu gdagi xizma ida V.D. Dahl omonidan so ib olingan a Fanla
akademiyasining Osiyo muzeyiga so gʻa qilingan qoʻlyozma asosida ayyo langan.
Bi oq, olim a diploma ning ogʻi ishi sababli uni uga ishga aq i boʻlmagan
(P.I.Le h buni uga gan). Pi e I ano ich Demezon 1873-yili Pa ijda a o e gan.
XULOSA VA TAKLIFLAR.
P.I. Demezon esdaligining Buxo o ami ligining XIX as dagi meʼmo iy
opog a iyasini oʻ ganishdagi oʻ ni beqiyosdi . Ushbu esdalik us adqiqo chila i
qiziqish doi asiga ki u chi meʼmo iy obidala ni oʻ ganish masalasini oʻz ichiga oladi.
235
Buxo o ij imoiy munosaba la i a ixi doimo bi inchi planda u ishi ba oba ida, xo ijiy
adqiqo chila omonidan meʼmo iy obidala ni a ixiy opog a ik, a xeologik, badiiy
meʼmo chilik, maishiy-xoʻjalik, madaniy-maʼ i iy, diniy aspek da oʻ ganish oʻz
ahamiya ini yoʻqo magan. Qoʻyilgan muammo yuzasidan a ixiy adabiyo la ning
qanchalik koʻp boʻlishidan qa ʼi naza , ula ga a ixshunoslik jiha dan baho be ish hali
hamon amalga oshi ilmagan. Maqolaning oʻziga xosligi ham shunda.
Foydalanılgan adabıyo la
1. Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX в.).
Москва.: “Наука”. 1974.
2. А. Р. Мухамеджанов, Т. Нигматов. Некоторие источники к истории
взаимоотношений Бухары и Хивы с Россией. Тошкент 1957-г.
3. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983
4. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983
5. M.M. Vaxi o , SH.R. Mi zaye . “Meʼmo chilik. 1- qism Meʼmo chilik a ixi”
Ta akku nash iyo i -Toshken .: 2010.
6. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983.
7. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983.
8. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983.
9. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983.
10. Татаринова А. Семимесячный плен в Бухарии. Издание Маврикия
Осиповича Вольфа. Санктпетербургь –Москва.: 1867.
11. Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М.,
Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983
12. Қиличев Р.Э. Қиличева М.Р. Марказий Осиёнинг тарихий-меъморий ва
археологик ёдгорликлари, “Дурдона” нашриёти.
13. Веселовский Н.И. Прием в России и отпуск среднеазиатских послов в
XVII и ХУШ столетиях. //Журнал Министерства народного просвещения. СПб.,
1884. Кн.У.
