236
DINLARARO MULOQOT MADANIYATI XIX-XX ASRDAGI
RIVOJLANISH BOSQICHLARI
An a o na Muyassa xon Djaxongi o a,
s ajo oʻqi u chi, O ien al uni e si e i
Anno a siya. Ushbu maqolada XIX–XX as la da dinla a o muloqo
madaniya ining shakllanishi a i ojlanish bosqichla i ahlil qilinadi. Ta ixiy manbala
asosida mazku da da dunyoda yuz be gan ij imoiy-siyosiy oʻzga ishla ning dinla a o
munosaba la ga aʼsi i yo i iladi.
Kali soʻzla i: Muloqo , dinla a o muloqo , siyosiy hamko lik, ongli, bilish
uchun, inchlik oʻ na ish, she iklik, hamko lik.
Abs ac .This a icle analyzes he o ma ion and s ages o de elopmen o he
cul u e o in e eligious dialogue in he 19 h-20 h cen u ies. Based on his o ical
sou ces, he impac o he socio-poli ical changes ha occu ed in he wo ld du ing his
pe iod on in e eligious ela ions is highligh ed.
Keywo ds: Dialogue, in e ai h dialogue, poli ical coope a ion, conscious, o
knowledge, peacebuilding, pa ne ship, coope a ion.
Insoniya a ixi da omida din shaxsla , jamiya la a si iliza siyala hayo ida
ka a ol oʻynagan. XIX as oxi i – XX as boshla ida ilmiy a sionallik i ojlanishi,
exnika a aqqiyo i a jamiya la ni zamona iylash i ish sha oi ida din abiiy a ishda
anazzulga uch ashi ke ak degan gʻoya keng a qaldi. Bi oq, bugungi kunda bu
gʻoya no oʻgʻ i boʻlib chiqdi, deb ishonch bilan ay ish mumkin. Mashhu ame ikalik
din so siologi Pi e Be ge aʼkidlaganidek, dunyo “Ha doimgidan koʻ a dinga qa iq
be ilgan, baʼzi joyla da esa ha qachongidan ham kuchli oq”. Olimning ik icha
zamona iylik bu dunyo iylikni emas, balki bo liq haqidagi qa ashla ni, yaʼni
ma ku a iy a qad iya la izimining xilma-xilligi bilan bi galikda yashashni
zamona iylik deydi.
Diniy dunyo qa ashni oʻsishi u li shaklla ida muhim oʻ inni egallashda da om
e ayo gan zamona iy dunyo oʻza o bogʻliqlikning misli koʻ ilmagan da ajada yuqo i
da ajasi bilan aj alib u adi. Bunday sha oi da u li dinla ning izdoshla i oʻ asida
munosaba la ni oʻ na ish bilan bogʻliq muammola majmuasini ushunish azi asi
alohida dolza blik kasb e ib oda da buni "dinla a o muloqo " deb a aladi. Dinla a o
muloqo ning ha xil u la ini ahlil qilishdan a ula dagi ilohiyo ning mumkin boʻlgan
oʻ nini aniqlashdan oldin ushbu ibo aning maʼnosiga oid bi nech a das labki ik la ni
ay ish oydalidi . Kelib chiqishi “muloqo ” a amasi yunoncha “logos” (logos – “soʻz”,
“nu q”) soʻzidan a dia- (didi – li . “o qali”) soʻzidan kelib chiqqan
1
. "Muloqo "
a amasi oʻzining uzoq a ixi da omida juda koʻp u li xil maʼnola ga ega. Zamona iy
ki obla da bu a ama koʻpincha aqa "ijobiy" aloqa u iga isho a qiladi. "Dinla a o"
soʻzi ham alohida izohni alab qiladi, bu koʻpincha "dinla a o" ushunchasi bilan
1
Moyae M. In e eligious Dialogue // Unde s anding In e eligious Rela ions / eds D.Chee ham, D.P a , D.Thomas.
Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 2013. Р. 205; ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный
словарь синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415–423.
237
belgilanadi. Keyinchalik, bu a ama baʼzan boshqa dinla ichidagi ha aka la ni (islomda
sunniylik, shialik; buddizmda, shuningdek, umuman dinni belgilash uchun ishla ilgan.
Oxi gi maʼnoda "dinla a o" bilan "kon essiyala a o" a amala i sinonim si a ida
ishla ila boshlandi. Ushbu "dinla a o" a amasi oʻziga xos xususiya la ga ega a alohida
koʻ ib chiqilishi ke ak. Misol uchun nas oniylikdagi kon essiyala ("dinla a o
muloqo ") emas, balki u li dinla oʻ asidagi muloqo ni angla adi. Dinla a o muloqo
ushunchasi dinla a o oʻza o munosaba la ning keng doi asini bildi u chi u li maʼno
a ma nla da qoʻllanilishi mumkin. Umuman olganda, V.K.Shoxining soʻzla idan
oydalanib, "dinla muloqo " maʼnosini ushunishda ham, uning azi ala ini
ushunishda ham noaniqlik deb aʼkidlash mumkin
1
. Tadqiqo chi T.Me iganning
ik icha, dinla a o muloqo ni hamma oydalanadigan soʻzla ning maxsus sin i si a ida
asni lash mumkin, ammo uning nima ekanligini hech kim ushun i ib be a olmaydi
2
.
Shu nuq ayi naza dan u shunday yozadi: “Muloqo , eh imol, globallashu u ayli dinla
oldida u gan muammodan kelib chiqadigan maʼnodagi eng noaniq a amadi . Ushbu
gʻoyani alqin qilishga muloqo ning oʻziga xos maqsadla i muloqo sha la i, uning
ja ayonida muhokama qilinishi ke ak boʻlgan muloqo mu a aqiya ini baholash
mezonla i kabi bi -bi iga bogʻliq muammola ning bu un majmuasi paydo boʻladi
3
.
Dinla a o muloqo ni as i lashda paydo boʻladigan koʻplab adqiqo chila omonidan
qayd e ilgan asosiy muammoning belgisini koʻ ish mumkin. U juda mu akkab, koʻp
oʻlcho li hodisa boʻlib, koʻp shaklla da amalga oshi ilishi mumkin a ula ning
u la ining oʻzi ilmiy muammoni i odalaydi
4
.
Dinshunoslik a ilohiyo shunoslikda ushbu oʻ a mu akkab, koʻp qi ali hodisani
oʻliq a si laydigan dinla a o muloqo u la ining asni ini uzish muammosi
haligacha hal e ilmagan. Maqolada dinla a o muloqo ning asl asni i kel i ilgan boʻlib,
u ushbu sohadagi ma jud adqiqo yondashu la ining kamchilikla ini ba a a e adi.
“Niya ” mezoni, yaʼni u li din akilla ini bi -bi i bilan aloqada boʻlishga undaydigan
ish iyoqdan kelib chiqib, dinla a o muloqo ning oʻ u iga aj a iladi:
1.Siyosiy hamko lik; 2. Ongli, bilish uchun; 3. Tinchlik oʻ na ish; 4. She iklik,
hamko lik;
Mana shu oʻ u iga mos a ishda dinla a o muloqo ning ha bi koʻ sa ilgan
u la ida "maqsad" mezonla idan oydalangan holda insonla oʻz oldiga u li
azi ala ni qoʻyadila . Ula ning ha xil u la i aniqlanadi a a si lanadi. Masalan,
ongli, bilish uchun muloqo doi asida quyidagi u la koʻ ib chiqiladi: "aqida masalasi",
"maʼna iy", "insoniy", "oʻza o suhba i", dinla ilohiyo shunosligi, boshqa din
akilla iga munosaba no mala i -dinla a o muloqo , qiyosiy ilohiyo . Melnik S.V.ning
ik icha, aqdim e ilgan asni bi inchi ma a dinla a o muloqo ning ha xil u la ini ha
omonlama, izimli a oʻza o bogʻliq holda a si lash imkonini be adi. Tadqiqo chi M.
Moyae dinla a o muloqo u la ining ka olik asni ini a si lab, unda koʻ sa ilgan
oʻ u ga diniy uhoniyla a yuqo i da ajadagi diniy jamoala ning boshqa asmiy
1
Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега. 1997. № 1(12). С. 281–295.
2
The Pas , P esen , and Fu u e o Theologies o In e eligious Dialogue / eds T. Me igan, J. F iday. Ox o d, U.K.:
Ox o d Uni e si y P ess, 2017.
3
The Pas , P esen , and Fu u e o Theologies o In e eligious Dialogue / eds T. Me igan, J. F iday. Ox o d, U.K.:
Ox o d Uni e si y P ess, 2017. P-2-3
4
Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ существующих подходов //
Государство, религия, церковь в России и за рубежом. 2018. № 4. С. 87–11
238
akilla i oʻ asida olib bo iladigan “diploma ik muloqo ”ni ham qoʻshishni akli
qiladi. Dinla a o muloqo ning bu u i asosan u li dinla a o o umla a kon e ensiyala
shaklida oʻz i odasini opadi. Diploma ik dinla a o muloqo keng a qalgan, omma iy
axbo o osi ala ida eng koʻp yo i ilmoqda a zamona iy dinla a o munosaba la
izimida eng muhim ahamiya ga ega.
Dinla a o muloqo ilmiy muammo si a ida -"Dinla a o muloqo " a amasi u li
dinla izdoshla i oʻ asidagi aloqala ni, asosan oʻza o aʼsi amoyilla i a amalga
oshi ish shaklla ini angla ishi mumkin. Tadqiqo chi K.Ko nil aʼkidlaganidek,
“dinla a o muloqo ushunchasi dinla oʻ asidagi keng koʻlamli munosaba la ni
i odalash uchun qoʻllaniladi –mahallada yasho chi oddiy dindo la oʻ asidagi
kundalik aloqala dan o ib, ekspe la oʻ asida maxsus ashkillash i ilgan
muhokamala gacha muloqo ushuniladi
1
. Ij imoiy muammola ni hal qilishga
qa a ilgan dinla a o aollikka muayyan muammola boʻyicha maʼna iya ye akchila i
oʻ asidagi qa ashla ham dinla a o muloqo ushunchasini angla adi. Dinla a o
muloqo ning maqsadla i ham sezila li da ajada a q qilishi mumkin:
• Tinch- o u yashashdan ij imoiy i ojlanishla ga qada ;
• Oʻza o ushunishni i ojlan i ishdan oʻz maʼna iy i ojlanishiga qada ;
Bu ye da dinla a o muloqo ni as i lashga u inayo ganda paydo boʻladigan
koʻplab adqiqo chila omonidan qayd e ilgan muammoning belgisini koʻ ish
mumkin, yaʼni u u li alqinla ga ega boʻlgan juda mu akkab, koʻp oʻlcho li hodisadi .
Shu munosaba bilan dinla a o muloqo shaklla ining ipologiyasi dolza b ilmiy
azi adi .
Unga koʻ a dinla a o muloqo oʻ u ga aj a iladi:
· Aqida iy muloqo
· Diniy aj iba asosidagi suhba i, maʼna iy muloqo
· Amaliy muloqo i
· Hayo iy kundalik muloqo i
Ilohiy muloqo boshqa dinni oʻ ganishga qa a ilgan boʻlib, u muayyan
masalala ga qanday qa ashini ushunishga ha aka qiladi a u koʻpincha oʻz eʼ iqodi
bilan aqqoslashni oʻz ichiga oladi.
Maʼna iy muloqo boshqa din bilan juda yaqin anishishni, uning uhiy
amaliyo la idan oydalanishgacha bo ishni naza da u adi a bunday muloqo ning
maqsadi koʻpincha buni "oʻza o boyi ish" deyiladi.
Amaliy muloqo dindo likla ning oʻzla i baham koʻ adigan maqsadla ga
e ishishga qa a ilgan aoliya i, masalan, muh ojla ga yo dam be ish, bemo la ning
holidan xaba olish kabi aoliya ushuniladi.
Hayo iy muloqo ga kundalik hayo da (ishda, qoʻshnila , mak abda o a-onala a
boshqala ) u li dinla ga mansub oddiy dindo la oʻ asidagi aloqala ni belgilash uchun
"hayo suhba i" ushunchasi ushuniladi.
Xulosa. Dinla a o muloqo madaniya i ha bi da la inch o u yashashini,
xalqla oʻ asida bagʻ i kenglik amoyilla iga amal qilishini aʼminlaydi. Bugungi
kunda mamlaka imizda 130 da ziyod u li milla akilla i is iqoma qiladila . Shu
1
Co nille C. (2013). In oduc ion // The Wiley-Blackwell companion o in e - eligious dialogue / Ed. C. Co nill.
Chiches e : John Wiley & Sons. P. XII–XVII.
239
sababli yu imizda aʼlim, sogʻlikni saqlash, u izim a u li xil xizma koʻ sa ish
sohala i uqa ola ga dinidan, i qidan, milla idan qa ʼiy naza eng huquqlik
amoyilla iga asoslanadi. Shu bi ga jamiya da inchlik a ba qa o lik, aʼminlanadi a
Yangi Oʻzbekis on dunyo hamjamiya i oldida sa do-iq isodiy aloqala ni i ojlan i ish
boʻyicha oʻziga xos inchlik siyosa ini jahonga namuna qilib koʻ sa ayo ganligidan,
xalqa o hamjamiya ni s a egik hamko likni da om e i ishga cho layo gani oʻziga xos
namuna boʻladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Co nille C. (2013). In oduc ion // The Wiley-Blackwell companion o in e -
eligious dialogue / Ed. C. Co nill. Chiches e : John Wiley & Sons. P. XII–XVII.
2. Moyae M. In e eligious Dialogue // Unde s anding In e eligious Rela ions /
eds D.Chee ham, D.P a , D.Thomas. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 2013. Р. 205;
ЛевонтинаИ.Б. Разговор, беседа, диалог // Новый объяснительный словарь
синонимов русского языка / Ю.Д.Апресян. М.: Русские словари, 1995. C. 415–
423.
3. Мельник С.В. Классификации типов межрелигиозного диалога: анализ
существующих подходов // Государство, религия, церковь в России и за
рубежом. 2018. № 4. С. 87–11.
4. The Pas , P esen , and Fu u e o Theologies o In e eligious Dialogue / eds
T. Me igan, J. F iday. Ox o d, U.K.: Ox o d Uni e si y P ess, 2017. P-2-3
5. Шохин В.К. Диалог религий: идеология и практика // Альфа и Омега.
1997. № 1(12). С. 281–295.
6. The Pas , P esen , and Fu u e o Theologies o In e eligious Dialogue / eds
T. Me igan, J. F iday. Ox o d, U.K.: Ox o d Uni e si y P ess, 2017.
