315
LIDERLIKNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Oʻ ozaliye a Oʻlmasoy Kubay qizi,
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i
Psixologiya yoʻnalishi magis an i
Oʻ ozaliye Oybek Abdujamol oʻgʻli,
O ien al uni e si e ining Yoshla bilan ishlash,
maʼna iya a maʼ i a boʻlimi boshligʻi
Anno a siya. Maqolada boshqa u shaklla i haqida mulohaza, lide likning
xususiya la i xususida ik olib bo iladi. Shuningdek, ahba ga xos xususiya la ,
boshliq a lide oʻ asidagi a q ahlil qilinadi. Maqolada qanday insonla lide lik
qobiliya iga ega degan sa olga ja ob opish mumkin. Boshqa u da lide likning
ij imoiy-psixologik xususiya la i koʻ ib chiqiladi.
Kali soʻzla : lide , boshliq, boshqa u , pa sipa i lik boshqa u uslubi,
demok a ik boshqa u uslubi, lide lik boshqa u uslubi, a o i a boshqa u uslubi,
xa izma ik naza iya, aziya ga bogʻliqlik naza iyasi, sin e ik naza iya, jamiya lide i.
Abs ac . The a icle discusses a ious o ms o managemen and he
cha ac e is ics o leade ship. I analyzes he quali ies speci ic o a leade , as well as he
di e ences be ween a boss and a leade . The a icle also seeks o answe he ques ion
o wha kind o people possess leade ship abili ies. The socio-psychological ea u es
o leade ship in managemen a e examined in de ail.
Keywo ds: leade , boss, managemen , pa icipa i e managemen s yle,
democ a ic managemen s yle, leade ship managemen s yle, au ho i a ian
managemen s yle, cha isma ic heo y, con ingency heo y, syn he ic heo y, social
leade .
Ye yuzida inson ya alibdiki, u hamisha boshqala dan koʻ a us un oq, a zal oq a
eng muhimi boshqala ga aʼsi oʻ kazish kuchiga ega boʻlishga in iladi. “Ichki is ak
boʻlsa, hech na sa insonni anlagan yoʻlidan qay a a olmaydi” [1]. Ha qanday sohada
ye akchi boʻlish hammaning ham qoʻlidan kela e maydi. Gu uh ichida ob oʻ qozonish,
ik la ining maʼqullanishi kimga yoqmaydi deysiz?! Baʼzan kishi oʻzini boshqa ishga
ojiz qoladi. Omma yoki gu uh, qoʻyinki, ikki kishiga aʼsi oʻ kaza bilish osonmi?!
Alba a, bu ish kimdadi oson, kimdadi juda mushkul. “E ishilmagan maqsad yoki
azi ala inson xulq-a o ini yoʻnal i ib ha aka lan i ib u adi” [2]. Ha qanday ido ada
boshliq bo . Ula ning hammasi ham lide mi?! Boshliqni sodda boʻlsa lapashang,
qa iqqoʻl boʻlsa muomalasi yoʻq, be masa xasis, be sa oz be di deyishadi. Xullas,
ba ibi deyishadi. Ammo, “I an Vasile ich kasbini oʻzga i adi” ilmida
aʼkidlanganidek: “Shoh, shoh deysanla , shohla ga ham osonmi?!”. Boshliq
316
osmondan ushib boshliq boʻlib qolmaydi. Yilla da omida qilgan mehna i, kasbiy
aj ibasi, bilimi, qobiliya i asosida shu da ajaga e ishadi.
Ha bi lide yoki boshliq oʻzicha indi idual a qay a ilmasdi . Boshliqqa xos
xususiya la :
-dunyoqa ashning kengligi, global yondashu ;
-uzoqni koʻ a bilish a egilu chanlik;
-xolislik samimiya a bagʻ ikenglik;
-oʻzgala ik ini inglash qobiliya i;
- ashabbusko lik a dadillik, a akkalchilikka moyillik;
-mun azam oʻz us ida ishlash a uzluksiz oʻqish;
Boshliqda mus aqillik boʻlsa, unda oʻziga ishonch ham boʻladi. Boshliq jamoa
aʼzola iga nisba an alabchanligi haqida koʻp gapi iladi, lekin yaxshi boshliq, a alo,
oʻz-oʻziga alabchan boʻlishi ke ak. Buy uq a opshi iqla , oda da, akli maʼnosida,
boshqala ga nisba an munosaba doi asida boʻlishi za u . Ha qanday boshliq uchun
ke ak boʻlgan muhim hisla la dan yana bi i om maʼnoda ziyoli, boshqacha qilib
ay ganda, madaniya li boʻlishi ke ak. Boshliq oʻzidagi madaniya ni a alo
muomalada, odamla bilan kundalik muloqo la da namoyon e mogʻi za u .
Muomala madaniya i bu - oʻ inli, aniq, qisqa, samimiy gapi ish sanʼa i a ikkinchi
omondan, suhba doshni inglash qobiliya idi . Boshliqning xodimi oʻ niga oʻzini
qoʻyib koʻ a olishi, uning his-kechinmala iga she ik boʻla olishi, empa iya hisi bo ligi,
dialogla da sab - oqa lilik a boshqala muloqo madaniya ining muhim omonla idi .
“Jim u ish nu qda ongli a ishda qoʻllanilsa, hech qaye da aynan shunday ol incha
eng da ajada boʻlmaydi” [6]. Da haqiqa , oqil boshliq oʻ ni kelganda maʼnoli suku
saqlaydi ham. Boshliq oʻz ishini pux a ejalash i ish qobiliya iga ega boʻlgan, yaʼni ha
qanday sha oi da ham oʻsha muammo yoki ishga aalluqli ba cha al e na i
a ian la dan eng oʻgʻ isi a maqsadga mu o igʻini anlay oladigan, ishni oʻgʻ i
ashkil e a biladigan, yaʼni eng kam kuch a aq sa lab ishni uddalay oladigan odam
boʻlishi lozim. Jamoa aʼzola i bilan sama ali ishlash uchun boshliq, eng a alo,
ula ning psixologiyasi a gu uh psixologiyasini yaxshi bilishi za u . Ingliz olimla i:
“Oʻzgala psixologiyasini bilish, ula us idan hukm onlikning yagona yoʻlidi ” deb
yozishgan [4].
Boshqa u uslubla i oʻ u ga boʻlinadi:
1. Pa sipa i lik boshqa u uslubi.
2. Demok a ik boshqa u uslubi.
3. Libe al boshqa u uslubi.
4. A o i a boshqa u uslubi.
Boshqa u uslubi na aqa boshliq balki boshliq qoʻlida ishlaydigan xodimla
xa ak e i, qobiliya i a xususiya la iga, shuningdek, ish olib bo ilayo gan sohaga xam
bogʻliq. Pa sipa i lik boshqa u uslubini qoʻllaydigan ahba shaxs haqida gapi sak, u
a alambo , oʻziga ishongan inson, yoshi ka a, maʼlumo da ajasi ham yuqo i,
xodimdagi ashabbus a in ilishni qad laydi, undan ijodiy yondashu a qad iya la ga
317
sodiqlikni ku adi. Demok a ik boshqa u uslubida jamoada doʻs ona munosaba la
i ojlanadi, ahba gu uh aolligi a a do i, asmiy izimda shaxsiy man aa la ham
naza da u ilib, muloqo yu i ishga keng yoʻl ochib be iladi. Libe al boshqa u
uslubida esa ahba jamoada no asmiy izimni i ojlan i adi a mu a aqiya ga
e ishishda asmiy, maʼmu iy shakldan koʻ a jamoaning no asmiy munosaba la ini
us un qoʻyadi. A o i a boshqa u uslubida gu uhda hokimlikka in ilish namoyon
boʻladi, mansabga uju qoʻyiladi. Boshliq u yoki bu uslubni qoʻlla ekan, jamoaning
maqsadga in ilishini aʼminlashi za u . Qoʻl os idagi xodimla ga xos boʻlgan
psixologik hisla la ham u yoki bu uslubni qoʻllashga asos ya a adi.
Boshliq jamoani boshqa ishda maqsadga e ishish sha oi ini ya a ishi, xodimla
hissiyo iga be a q boʻlmasligi yuqo i boshqa u maho a i belgisidi .
Lide kim?
Lide lik (inglizcha: leade — ye akchi, boshlo chi soʻzidan) — umumiy bi ishni
baja ishda boshqala ning yo dami a ha aka ini bi lash i u chi ij imoiy aʼsi ja ayoni.
[3]
Lide lik qobiliya iga hamma ham ega, ammo uni ha kim ham i ojlan i a
olmaydi. Lide likni, menga qolsa, 99% ha aka bilan oʻyobga chiqu chi qobiliya deb
a agan boʻla dim. Lide psixologiyada yaʼni gu uh ichidagi munosabala da oʻz shaxsiy
ik ida qa ʼiy u a oladigan, boshqala ni ham ishon i a biladigan xususiya ga ega
boʻladi.
Lide likni ushun i ishga ha aka qilgan bi qancha naza iyala ma jud boʻlib,
ula ga xa izma ik naza iya, aziya ga bogʻliqlik naza iyasi a sin e ik naza iyala
ki adi. Bi inchisi — “Lide lik si a la i naza iyasi” yoki xa izma ik naza iya mohiya i
shuki, hamma ham lide boʻla olmaydi, ay im shaxsla dagina shunday ye akchi si a la
ma jud boʻlib, ula shaxsning gu uhda lide boʻlishini aʼminlaydi. Tashabbusko lik,
muloqo ga ki isha olish, oʻziga ishonch, ez a oʻgʻ i qa o qabul qilish — mana
shunday lide lik si a la i sanaladi. Lekin bu naza iya yuqo idagi si a la qanday
namoyon boʻlib, qanday shakllanishini ushun i ib be a olmagan.
Lide likning aziya ga bogʻliqlik naza iyasi lide aziya ning mahsuli degan
gʻoyani ilga i su adi. Ha bi odamda lide lik si a la i bo , lekin ay im aziya la ay im
shaxsla ning oʻzla ini koʻ sa ishla i, lide boʻlishla i uchun qulay hisoblanadi.
Sin e ik naza iya esa lide ni gu uhiy munosaba la ning be osi a mahsuli deb
qa aydi. Lide ning oʻyobga chiqishida gu uhning bi lamchi oʻlini eʼ i o e adi.
Boshliq a lide a qi
1. Boshliqla boshliq ekanlikla ini hech ikkilamasdan ay a oladila , lide la esa
“men lide man” deb ja solishmaydi
2. Boshliq aqa “men” deydi, lide esa “biz”.
3. Aksa iya holla da, boshliqla manman boʻlishadi, lide la esa doʻs ona.
4. Boshliqla alab qiladi, lide la doim shunchaki soʻ ashadi.
5. Boshliqla qoʻlla ini bigiz qilib, oʻqdalib gapi ishadi, lide la qoʻlla ini sizga
u adi.
318
6. Boshliqla buy uq a zida ay adi: “Yu ”. Lide la esa deydiki: “Qani ke dik!”.
7. Boshliqla oʻz ik ining maʼqullanishini ku adi a alab qiladi, lide la esa
boshqala ni inglaydi, mulohazala ni inoba ga oladi .
8. Boshliqla baʼzan jahl us ida xodimla ni kamsi adila , lide la esa ha qanday
aziya da jamoani uhlan i a oladila .
9. Boshliq gu uh aʼzola idan maqsad yoʻlida oydalanadi, lide jamoa iy
maqsadla yoʻlida peshqadam.
10. Boshliqla bi a xa oyingiz uchun jazolashi mumkin, lide esa aynan oʻsha
nuqsoningiz us ida ishlaydi, yaxshi omoningizni qidi adi, ayyo laydi, i ojlan i adi.
11. Boshliqla huddi shou biznesdagila dek qichqi adila , lide la esa hamisha
muloyim. Lide la uhlan i ish sanʼa ini egallagan.
12. Boshliqla xodimla dan oʻzini us un koʻ adi, lide la esa xodimla iga xuddi
boshliqqa mu ojaa qilayo gandek eh iyo ko a oʻ a samimiy munosaba da boʻladi.
Xulosa shuki, boshliq, a alo, lide lik xususiya la ini shakllan i a bilishi, jamoa
gu uh psixologiyasidan kelib chiqib boshqa u uslubini anlashi yoxud oʻz oʻ ni bilan
pay i kelganda ba cha boshqa u uslubla ini qoʻllay bilishi da ko . Bi o ma o aba
“Dunyo boshligʻi” ibo asini eshi ganmisiz? Alba a, yoʻq! “Biznes lide i”, “Jamiya
lide i” – bula ajoyib un on. Demak, boshliq bu shunchaki boshliq. Lide lik
xususiya iga ega boshliq esa jamiya ni, bi o sohani oʻzga i ish, yaxshilash, yangilash
a mukammallash i ish kuchiga ega boʻlgan haqiqiy bunyodko di . Boshqa u da
lide likning mislsiz imkoniya la i bo . “Bi a ilmiy isbo -u dalilni qoʻlga ki i ish men
uchun o s sal ana iga hokimlilk qilishdan aʼlo oqdi ”, – degan ekan Demok i . Ilmiy
maʼlumo a dalilla ga koʻ a, lide jamoa aʼzola i psixologiyasiga oʻziga ishonch
uygʻusini singdi a oladigan shaxs ekan. Boshliq om maʼnoda ham asmiy, ham
no asmiy lide boʻla olgandagina maqsadla oʻyobining haqiqiy mazasini o a oladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. “To ish kuchi kali i” Jo.Vi ali “Da p ess” – 2018. 17-be .
2. “Umumiy psixologiya” D.Gʻ. Muhammedo a N.M. Mullaboye a A.I.Rasulo
Toshken -2017 Oʻz.MU 5210200 – psixologiya aʼlim yoʻnalishla i uchun da slik 222-
be .
3. uz.m.wikipedia.o g
4. “So sial psixologiya” V.Yu.Ax o o Sama qand SamDu nash i
2020. 213-be .
5. “Psixologiya a ixi” N.S. Joʻ aye D.A.Saliye a N.A.Sul ono a Toshken -
“Noshi ”-2019. 35-be .
6. “Oʻz-oʻziga ishonch hosil qilish a omma oldida soʻzlash sanʼa i” Deyl
Ka negi Toshken -“Yangi as a lodi” – 2021. 369-be .
