343
UZLUKSIZ TAʼLIM MUAMMOLARI: OʻQUVCHILAR VA TALABALAR
OʻRTASIDA BILIMGA QIZIQISHNING PASAYISHI
Quyliye a O zigul Rajabboye na,
O ien al uni e si e i ka a oʻqi u chisi,
quyliye ao [email protected]
Anno a siya. В статьях освещено содержание снижения интереса к знаниям
среди учащихся и студентов в системе непрерывного образования Республики
Узбекистан, а также его проблемные стороны в развитии общества.
Анализируются причины, признаки и пути устранения снижения интереса к
знаниям среди учащихся и студентов. Показаны проблемы, возникающие под
влиянием психологических, физических и школьно-педагогических факторов, и
даны практические рекомендации для родителей и учителей. В заключительной
части подчеркивается значение общения между учеником и учителем в создании
эффективной образовательной среды и высказываются мнения по повышению
результативности обучения. Данная статья направлена на повышение мотивации
учащихся в образовательном процессе, поддержку их личностного развития и
налаживание сотрудничества с родителями.
Ключевые слова: непрерывное образование, интерес, прогулы, факторы
влияния, признаки снижения интереса.
Аbs ac . The a icles highligh he issue o declining in e es in knowledge
among pupils and s uden s wi hin he con inuous educa ion sys em o he Republic o
Uzbekis an, as well as i s p oblema ic aspec s in he de elopmen o socie y. The
causes, signs, and possible solu ions o he decline in lea ning mo i a ion among
s uden s a e analyzed. P oblems a ising om psychological, physical, and school-
eache - ela ed ac o s a e iden i ied, and p ac ical ecommenda ions o pa en s and
eache s a e p o ided. In he conclusion, he impo ance o communica ion be ween
s uden s and eache s in c ea ing an e ec i e lea ning en i onmen is emphasized,
along wi h ideas o imp o ing he e iciency o educa ion. This a icle is aimed a
inc easing s uden sʼ mo i a ion in he educa ional p ocess, suppo ing hei pe sonal
de elopmen , and os e ing coope a ion wi h pa en s.
Keywo ds: con inuing educa ion, in e es , absen eeism, in luencing ac o s, signs
o in e es decline.
Bugungi kunda yu imizda aʼlim a a biyani i ojlan i ish uchun sha -
sha oi la , keng imkoniya la ya a ilgan. Xususan, da la bepul umumiy oʻ a aʼlim a
boshlangʻich p o essional aʼlim olishni ka ola laydi. Umumiy oʻ a aʼlim
majbu iydi . Mak abgacha aʼlim a a biya, umumiy oʻ a aʼlim da la nazo a idadi .
Taʼlim ashkilo la ida alohida aʼlim eh iyojla iga ega boʻlgan bolala uchun inklyuzi
aʼlim a a biya aʼminlanmoqda.
Uzluksiz aʼlim - oʻza o man iqiy izchillik asosida bogʻlangan hamda soddadan
mu akkabga qa ab i ojlanib bo u chi a bi bi ini aqozo e u chi bosqichla dan ibo a
yaxli aʼlim izimi. Oʻzbekis on Respublikasining aʼlim oʻgʻ isidagi qonuni,
344
Qonunchilik pala asi omonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan, Sena omonidan
2020-yil 7-a gus da maʼqullangan qa o ida ham alohida amoyil si a ida qayd e ilgan.
Uzluksiz aʼlim milliy modelning asosiy a kibiy
1
qismla idan bi i, Oʻzbekis on
Respublikasining ij imoiy-iq isodiy a aqqiyo ini aʼminlo chi, shaxs, jamiya a
da la ning iq isodiy, ij imoiy, ilmiy exnika iy a madaniy eh iyojla ini qondi u chi
us u o sohadi . Uzluksiz aʼlim ijodko , ij imoiy aol, maʼna iy boy shaxs shakllanishi
a yuqo i malakali aqoba ba dosh kad la ayyo lash uchun za u sha sha oi la
ya a adi. Uzluksiz aʼlim izimining aoliya olib bo ishi da la aʼlim s anda la i
asosida, u li da ajala dagi aʼlim das u la ining izchilligi asosida aʼminlanadi a
mak abgacha aʼlim, umumiy oʻ a aʼlim, oʻ a maxsus, kasb-huna aʼlimi, oliy aʼlim,
oliy oʻqu yu idan keyingi aʼlim, kad la malakasini oshi ish a ula ni qay a
ayyo lash, mak abdan ashqa i aʼlimni oʻz ichiga oladi.
Uzluksiz aʼlimning aoliya koʻ sa ish amoyilla i kuyidagila dan ibo a :
aʼlimning us u o ligi — uning i ojlanishining 1da ajali ahamiya ga ega ekanligi,
bilim, aʼlim a yuksak in ellek ning nu uzi; aʼlimning demok a lashu i — aʼlim a
a biya uslubla ini anlashda oʻqu yu la i mus aqilligining kengayishi, aʼlimni
boshqa ishning da la jamiya izimiga oʻ ilishi; aʼlimning insonpa a lashu i —
inson qobiliya la ining ochilishi a uning aʼlimga boʻlgan u li uman eh iyojla ining
qondi ilishi, milliy a umumbasha iy qad iya la us u o ligining aʼminlanishi, inson,
jamiya a a o muhi oʻza o munosaba la ining uygʻunlashu i; aʼlimning
ij imoiylashu i — aʼlim olu chila da es e ik boy dunyoqa ashni hosil qilish, ula da
yuksak maʼna iya , madaniya a ijodiy ik lashni shakllan i ish; aʼlimning milliy
yoʻnal i ilganligi — aʼlimning milliy a ix, xalq anʼanala i a u oda la i bilan uz iy
uygʻunligi, Oʻzbekis on xalqla ining madaniya ini saqlab qolish a boyi ish, aʼlimni
milliy a aqqiyo ning oʻ a muhim omili si a ida eʼ i o e ish, boshqa xalkqla ning a ixi
a madaniya ini hu ma lash; aʼlim a a biyaning uz iy boglikligi, bu ja ayonning qa
omonlama kamol opgan insonni shakllan i ishga yoʻnal i ilganligi; iq ido li yoshla ni
aniqlash, ula ga aʼlimning eng yuqo i da ajasida sha -sha oi la ya a ish.
Qiziqish — bu odamning bi o na saga yoki aoliya ga nisba an ichki eh iyoji,
moyilligi, eʼ ibo i a xohishini bildi adigan ushuncha [1]. (Shouma o , Gʻ. (2018).
K app, A. (2002). 12(4))
2
Qiziqishni a o -muhi ning yangi xususiya la idan kelib chiqadigan egishli
maʼlumo ni izlash uchun shaxsiy anlo bilan a si langan, yaxshi i ojlangan
indi idual ja ayon [2]. Psixologiyada qiziqish insonning oʻqishida, kasb anlashida a
ijodiy i ojida muhim ol oʻynaydi [3]. Chunki odam aqa oʻzini qiziq i gan aoliya da
chuqu oq a sama ali oq boʻlishi mumkin.
Muammoni hal qilishning ahamiya i omoni shundaki, mak abga boʻlgan qiziqishni
yoʻqo ish muammosini hal qilish juda muhim, chunki bu oʻqu chining ilmiy aoliya iga,
uhiy saloma ligiga a kelajak is iqbolla iga sezila li aʼsi koʻ sa ishi mumkin. Ula ,
shuningdek, ha aka qilish yoki chekinish kabi xa i-ha aka la ida oʻzga ishla ni
koʻ sa ishni boshlashla i mumkin. Bu salbiy na ijala uzoq mudda li oqiba la ga olib
1
h ps://lex.uz/docs/-6445145: O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi, 50-modda
2
Shouma o , G‘. (2018). Psixologiya asosla i. Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
K app, A. (2002). S uc u al and dynamic aspec s o in e es de elopmen : Theo e ical conside a ions om an on ogene ic
pe spec i e. Lea ning and Ins uc ion, 12(4)
345
kelishi mumkin, masalan, ula ning ma aba imkoniya la ini cheklash a hayo dagi salbiy
na ijala ga olib kelishi mumkin.
Mak abga boʻlgan qiziqishni yoʻqo ishning eng keng a qalgan sababla idan bi i- bu
ma zuga boʻlgan ahamiya a qiziqishning e ishmasligi [4]. Oʻqu chi yoki alabala
ushbu ma zu ula ning hayo i yoki kelajakdagi ma aba maqsadla i bilan qanday
bogʻliqligini koʻ masala , ula ma e ial bilan shugʻullanish uchun mo i a siya opishda
qiynalishi mumkin. Misol uchun, ma ema ikani yoq i maydigan alaba algeb a yoki
geome iyani oʻ ganishdagi qiyma ni koʻ ish uchun qiynalishi mumkin. Bu qiziqishning
e ishmasligi oʻqu ja ayonidan uzoqlashishga olib kelishi mumkin, bu esa oʻqu chining
bahola i a mo i a siyasining yomonlashishiga olib keladi [5].
Ushbu muammoni hal qilish uchun oʻqi u chila oʻqu chila ga ma e ialni oʻz
hayo la i bilan bogʻlashda yo dam be adigan aol aʼlim usulla idan oydalanishla i
mumkin. Bunga eal hayo iy misolla ni ki i ish yoki amaliy aoliya uchun imkoniya la
aqdim e ish ki adi. Oʻqi u chila , shuningdek, ushbu ma zuning kelajakdagi ma aba
is iqbolla i a haqiqiy dunyo bilan qanday bogʻliqligini ushun i ishga ha aka qilishla i
mumkin [6].
Talabala ning mak abga qiziqishi yoʻqolsa, bu ula ning ilmiy aoliya iga aʼsi
qilishi mumkin. Ula oʻqishdan oz kechishla i mumkin, bu hola da bahola ning
pasayishiga a da sga qa nashmaslikka olib keladi. Shuningdek, ula sin aoliya i a
opshi iqla ida ish i ok e ishni oʻx a ib qoʻyishi mumkin.Ish i ok e ishning bunday
ye ishmasligi ula ning maʼlumo ni saqlash qobiliya iga ham aʼsi qilishi mumkin, bu esa
akademik koʻ sa kichla ning yanada pasayishiga olib keladi.
Talabaning mak abga qiziqishi yoʻqolishi mumkin boʻlgan bi nech a belgila
ma jud. Eng koʻp uch aydigan belgila dan bi i bu-bahola ning pasayishi.Abssen eeism -
bu mak abga qiziqishni yoʻqo ishning yana bi keng a qalgan belgisi. Talabala da sla ni
oʻ kazib yubo ishi yoki umuman mak abni oʻ kazib yubo ishi mumkin, bu esa oʻ ganish
imkoniya la ini boy be ishiga olib keladi. Oʻqu chi yoki alabala ning da sla ga
qiziqmasligini quyidagi asosiy omilla da koʻ sa ish mumkin:
1. Ruhiy omilla .2. Jismoniy omilla 3. Mak ab - oʻqi u chi omilla i.....
Ruhiy omilla iga:
- Hissiy sababla , engdoshla gu uhining aʼsi i, egishli aʼlim das u la i yoʻqligi,
ashxis qoʻyilmagan oʻqu qobiliya la i a oʻqu chila ning oʻz das u ini ya a a
olmasligi sababli mu a aqiya sizlikka uch aydi [7].
Jismoniy omilla ga:
- jismoniy yoki aqliy nogi onla , shuningdek, maxsus aʼlimga muh oj boʻlganla
boʻlishliligi..
Mak ab - oʻqi u chi omiliga esa:
-Bahoni saqlab qolish izimining oʻqu chila mu a aqiya iga aʼsi i;
-Hissiy a ij imoiy muammola ni boshdan kechi ishi;
-Sin da bolaning xulq-a o idan kelib chiqib, oʻqi u chila oʻqu chi uchun
egishli aʼlim das u i boʻyicha oʻgʻ i qa o qabul qilmasligi;
Oʻqu chila a alabala oʻ asida bilimga qiziqishning pasayishini quyidagi
belgila o qali bilib olishimiz mumkin(
1
Schie ele, U. (1991)):
1
Schie ele, U. (1991). In e es , lea ning, and mo i a ion. Educa ional Psychologis , 26(3–4)
346
* Mak abda mu a aqiya sizlikka uch agan bolala koʻpincha oʻzla ining haqiqiy
qobiliya la idan pas baholaydi.Maqsad a qad iya la ning ye ishmasligi, kamsi ish
na ijasida yuzaga keladigan hissiy ja oha la , ye uk boʻlmagan munosaba la , ash ish
a bezo alik kabi aloma la ni namoyon qiladi.
* Ula oda da juda jim a yaxshi xulqli yoki sin da juda sho qinli a “ya amas”
boʻladila . Sin doshla i bilan bahslashadila a xukm onlikka moyil, uy azi asini
ayyo lashda bepa olik a loqayddi la .Da sda juda kam qa nashadila [8].
Oʻqu chila a alabala oʻ asida bilimga qiziqishning pasayishi boʻlgan
bolala ning o a-onala a us ozla iga quyidagi a siyala ni be ish mumkin:
1. Bolaning mak abdagi mu a aqiya sizligining asosiy sababla ini izlash a bola
bilan bi galikda yechim izlash ke ak.
2.Aga pas mu a aqiya ga sabab aqliy ye uklikning no mal chega ala da
kechikishi boʻlsa, sab li boʻlish a bolaning ah olini oʻgʻ i baholash muhimdi .
3.Mu a aqiya sizlik sha mandalik bilan ku ib olinadigan muhi da bola
qiyinchilikla ni yengishda qiynalishi mumkinligi sababli, bolaning mu a aqiya sizligi
oila ichidagi sha mandali hola emas, balki ha aka bilan yengib oʻ iladigan oʻsiq
si a ida qa alishi a bolaga buni anglashi ke ak.
4.O a-onala a zandla ini qanday boʻlsa, shunday koʻ ishni a qabul qilishni
oʻ ganishi ke ak.
5.Ijobiy xulq-a o ni agʻba lan i ish uchun muko o la be ilishi ke ak, ammo
baja ib boʻlmaydigan aʼdala dan qochish ke ak.
6.O a-onala a zandla ining ash ishini kuchay i adigan yondashu la dan
qochishla i a qiziqishla i, is eʼdodini yoʻnal i i a olishla i ke ak.
7.Oʻqi u chila ning kasbiy aj ibasi, aʼlim haqidagi ushunchala i, qoʻllayo gan
usul a uslubla i oʻgʻ i boʻlishi ke ak.
8.Oʻqi u chila uchun bolala ning i ojlanishini diqqa bilan kuza ib bo ish, o a-
onala bilan yaqindan hamko lik qilishi juda muhimdi [9].
XULOSA. Mu a aqiya li aʼlim muhi ini ya a ish koʻp jiha dan oʻqu chi a
oʻqi u chining sama ali muloqo iga bogʻliq. Talabaning indi idual xususiya la ini an
oladigan, sin da mu a aqiya ga e ishgan a mu a aqiya sizlikka uch aganida
yo dam be adigan oʻqi u chi na aqa akademik mu a aqiya iga, balki gu uhdagi
ob oʻsiga ham aʼsi qiladi. Xa sizlik uygʻusini his qilgan bola oʻzining ilmiy
mu a aqiya ini ham, sin dagi oʻqu uygʻunligini ham yaxshilaydi.
Adabiyo la oʻyxa i
1. h ps://lex.uz/docs/-6445145: Oʻzbekis on Respublikasi Kons i u siyasi, 50-
modda
2. Shouma o , Gʻ. (2018). Psixologiya asosla i. Toshken : Oʻzbekis on Milliy
ensiklopediyasi.
3. K app, A. (2002). S uc u al and dynamic aspec s o in e es de elopmen :
Theo e ical conside a ions om an on ogene ic pe spec i e. Lea ning and Ins uc ion,
12(4), 383–409.
4. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Sel -de e mina ion heo y and he
acili a ion o in insic mo i a ion, social de elopmen , and well-being. Ame ican
Psychologis , 55(1), 68–78.
347
5. Ainley, M. (2006). Connec ing wi h lea ning: Mo i a ion, a ec and cogni ion
in in e es p ocesses. Educa ional Psychology Re iew, 18(4), 391–405.
6. Hidi, S., & Renninge , K. A. (2006). The ou -phase model o in e es
de elopmen . Educa ional Psychologis , 41(2), 111–127.
7. Schie ele, U. (1991). In e es , lea ning, and mo i a ion. Educa ional
Psychologis , 26(3–4), 299–323.
8. Renninge , K. A., & Hidi, S. (2011). Re isi ing he concep ualiza ion,
measu emen , and gene a ion o in e es . Educa ional Psychologis , 46(3), 168–184.
9. Nu muhamedo a, M. (2020). Taʼlim ja ayonida mo i a siya a qiziqishning
oli. OʻzMU Ilmiy xaba la i, 2(89), 55–62.
10. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Sel -de e mina ion heo y: Basic
psychological needs in mo i a ion, de elopmen , and wellness. New Yo k: Guil o d
P ess.
