352
KRIMINAL XULQ-ATVOR PSIXOLOGIYASI
Umidjon Yusupo ,
O ien al uni e si e i oqi u chisi
Anno a siya: Ushbu esizda k iminal xulq a o psixologiyasi a uning paydo
boʻlish sababla i a unga qa shi ku ashishning yechimla i haqida ik la bayon e ilgan.
Kali soʻzla : Pol Topina , k iminogen, xulq-a o , indi udiallik, jinoya chilik,
da olash, e ik, huquqiy muammo, psixopa iya, an iso sial, Jon Uo son, Skinne , soʻ o ,
in e yu, Cheza e Bekka ia, Jinoya a jazo.
K iminologiya ("jinoya chilik ani", lo incha k imen - jinoya a boshqala .
yunon. aʼlim be ish)- jinoya chilikni, jinoya chining shaxsini, jinoya chilikning
sababla i a sha -sha oi la ini, uning oldini olish yoʻlla i a osi ala ini oʻ ganu chi
ij imoiy-huquqiy an. "K iminologiya" e mini ansuz an opologi Pol Topina
omonidan 1879-yilda ki i ilgan deb hisoblanadi, bundan oldin jinoya so siologiyasi
e mini ishla ilgan. 1885-yilda "K iminologiya" nomi bilan bi inchi ma a i aliyalik
olim Ra ayele Ga o aloning ki obi nash ye ildi. Bi oq, jinoiy ha i-ha aka la a unga
qa shi ku ash haqidagi ik la ni a algi manbala da, masalan, Cheza e Bekka ia
"Jinoya la a jazola haqida" asa ida opish mumkin. K iminologiyani
k iminologiyadan a qlash lozim.
K iminogen shaxs-bu yuqo i da ajadagi eh imollik bilan jinoiy xulq-a o ni
oldindan belgilaydigan, olingan, nisba an ba qa o salbiy shaxsiy xususiya la ning
aj almas majmuasiga ega boʻlgan shaxsdi .
K iminal xulq-a o , yoki jinoya sodi e ish xa i-ha aka i, shaxsla omonidan
ij imoiy meʼyo la a qonun-qoidala ga zid a ishda amalga oshi iladigan xa i-
ha aka la di . Bu xa i-ha aka la shaxsiy, ij imoiy, iq isodiy a boshqa omilla aʼsi i
os ida yuzaga kelishi mumkin. K iminal xulq-a o ning psixologik jiha la ini yanada
chuqu oq ahlil qilish uning sababla ini ushunishga yo dam be adi a jinoya chilikka
qa shi ku ashish cho a- adbi la ini ishlab chiqishda muhim ol oʻynaydi.
K iminal xulq-a o psixologiyasi bu jinoya chilik, jinoya chila ning psixologik
xususiya la i a ula ning ha aka la i sababla i a omilla ini oʻ ganish bilan
shugʻullanadigan psixologiya sohasi. Bu soha k iminologiya, huquqshunoslik, ij imoiy
psixologiya a psixia ik ahlilla bilan chamba chas bogʻliq.
K iminal xulq-a o psixologiyasi quyidagi asosiy yoʻnalishla ni oʻz ichiga oladi:
Jinoya chilikning sababla ini oʻ ganish: Jinoya chilikning psixologik
sababla i, indi idual a ij imoiy omilla ahlil qilinadi. Bu omilla o asida shaxsning
psixologik hola i, a biya, ij imoiy muhi a a ma ik aj ibala ki adi.
Jinoya chila ning shaxsiy xususiya la i: Jinoya chila ni psixologik p o illash,
ula ning shaxsiya ipla i, xulq-a o namunala ini oʻ ganish o qali amalga oshi iladi.
Bu jinoya chilikni oldini olish a jinoya la ni e go qilishda muhim ahamiya ga ega.
Reabili a siya a ein eg a siya: Jinoya chila ni qay a a biyalash, psixologik
yo dam koʻ sa ish a ula ni jamiya ga qay a ish usulla i oʻ ganiladi. Bu yoʻnalish
353
jinoya chilikni kamay i ishga qa a ilgan das u la ni ishlab chiqishda muhim ol
oʻynaydi.
Jinoya sodi e ish ja ayonidagi psixologik omilla : Jinoya chilikni sodi e ish
ja ayonida inson psixologiyasining qanday ol oʻynashi, jinoya chila ning
mo i a siyala i, eh i os a hissiy hola la i ahlil qilinadi.
Jinoya la ning oldini olish: K iminal xulq-a o psixologiyasi yo damida
jinoya la ning oldini olish boʻyicha s a egiyala ishlab chiqiladi. Bu ja ayonda
ij imoiy muhi ni yaxshilash, a biya iy das u la a psixologik yo dam koʻ sa ish
o qali jinoya chilik da ajasini kamay i ishga eʼ ibo qa a iladi.
Jinoya chilik boʻyicha adqiqo la : Tu li xil jinoya u la i (masalan,
zoʻ a onlik, moliya iy jinoya la , kibe jinoya la ) boʻyicha adqiqo la oʻ kaziladi. Bu
adqiqo la jinoya la ning umumiy xususiya la ini, ak o lanish sababla i a yangi
usulla ini oʻ ganishga yo dam be adi.
Jinoya sahnasi ahlili: Jinoya joyla ini psixologik ahlil qilish, bu ja ayonda
jinoya chining xa i-ha aka la ini ushunishga yo dam be adi. Jinoya joyidagi izla ,
qoldi ilgan dalilla a jinoya ni amalga oshi ish usulla i ahlil qilinadi.
P o iling: Jinoya chila ni psixologik p o ilini ya a ish, ula ning kelajakdagi xa i-
ha aka la ini p ognoz qilish uchun ishla iladi. Bu me od e go chila a poli siya uchun
jinoya chila ni opish a ushlashda muhim osi adi .
Da olash a e ape ik yondashu la : K iminal xulq-a o psixologiyasida
psixo e apiya a psixologik maslaha lashu la o qali jinoya chila ni da olash a
ula ning xulq-a o ini yaxshilashga eʼ ibo qa a iladi. Bu usulla jinoya chila ni qay a
a biyalash a ula ni jamiya ga qay a ish uchun muhimdi .
E ik a huquqiy muammola : K iminal xulq-a o psixologiyasi bilan
shugʻullanayo gan mu axassisla e ik a huquqiy muammola ni ham hisobga olishla i
ke ak. Masalan, jinoya chila bilan ishlashda max iylik, inson huquqla ini hu ma
qilish a p o essional masʼuliya muhimdi .
Bu yoʻnalishla k iminal xulq-a o psixologiyasining kompleks a koʻp qi ali
soha ekanligini koʻ sa adi. Jinoya chilikni ushunish a unga qa shi ku ashish uchun
bu sohada chuqu bilim a aj iba alab e iladi.
Bolala a oʻsmi la jinoya chiligi: Yosh jinoya chila ni oʻ ganish a ula ning
xulq-a o ini ahlil qilish bu sohada muhim yoʻnalishdi . Yoshla jinoya chiligining
sababla i, i ojlanish omilla i a bu muammoni hal qilish usulla i oʻ ganiladi. Bu
yoʻnalishdagi adqiqo la yoshla ni jinoya chilikdan saqlash a ula ga yo dam be ish
uchun muhim ahamiya ga ega.
Psixopa iya a an iso sial shaxsiya buzilishla i: Jinoya chila o asida
psixopa la a an iso sial shaxsiya buzilishla iga ega shaxsla koʻp uch aydi. Ushbu
shaxsiya buzilishla ini oʻ ganish jinoya chilikni ushunishda muhimdi . Bu
buzilishla ning simp omla i, sababla i a da olash usulla i oʻ ganiladi.
Jinoya ak o lanishining oldini olish: Jinoya chilikni bi ma a sodi e gan
shaxsla o asida ak o an jinoya sodi e ish eh imoli yuqo i boʻlishi mumkin. K iminal
xulq-a o psixologiyasi bu ja ayonni oldini olish uchun s a egiyala ishlab chiqadi.
Bu s a egiyala eabili a siya, aʼlim a ish bilan aʼminlash kabi cho a- adbi la ni oʻz
ichiga olishi mumkin.
354
Jab lanu chila psixologiyasi: Jinoya chilikka uch agan shaxsla ning
psixologik hola i, a ma a s ess bilan ku ashish usulla i oʻ ganiladi. Bu yoʻnalish
jab lanu chila ga yo dam be ish a ula ni qoʻllab-qu a lash boʻyicha das u la ni
ishlab chiqishda muhimdi .
Da la a jamiya bilan hamko lik: K iminal xulq-a o psixologla i da la
o ganla i, huquqni muho aza qilish ashkilo la i a ij imoiy xizma la bilan hamko lik
qilishla i ke ak. Bu hamko lik jinoya chilikka qa shi ku ashda sama ali s a egiyala
ishlab chiqishga yo dam be adi.
Jinoya chilik a omma iy axbo o osi ala i: Omma iy axbo o osi ala ining
jinoya chilikka aʼsi i ham muhim yoʻnalishdi . Media jinoya chilikni qanday yo i ishi,
bu xaba la ning jamiya ga aʼsi i a jinoya chilikni a gʻib qilish eh imoli oʻ ganiladi.
Xalqa o jinoya chilik: Xalqa o miqyosdagi jinoya chilik, ansmilliy jinoya la
a global jinoya chilik a moqla i oʻ ganiladi. Bu yoʻnalish xalqa o hamko lik a
huquqiy cho ala ni ishlab chiqishda muhimdi .
K iminal xulq-a o psixologiyasi jinoya chilikni chuqu ushunish a unga qa shi
sama ali ku ashish uchun muhim an sohasidi . Bu sohada ishlaydigan mu axassisla
na aqa jinoya chila ni ushunishga, balki jab lanu chila a keng jamiya
man aa la ini himoya qilishga ham qa a ilgan.
Xulq-a o psixologiyasi bu inson a hay onla ning xulq-a o ini oʻ ganadigan
psixologiya sohasi. Bu soha asosan xulq-a o ni oʻ ganish, ushunish a ahlil qilish
bilan shugʻullanadi. Xulq-a o psixologiyasida u li naza iyala , me odla a
yondashu la qoʻllaniladi. Quyida ushbu sohaning asosiy yoʻnalishla i haqida
maʼlumo be iladi:
Jon Uo son: Xulq-a o psixologiyasining asoschila idan bi i. Uo son inson a
hay onla ning xulq-a o ini aqa kuza iladigan ha aka la o qali oʻ ganish mumkin
deb hisoblagan.
B.F.Skinne : Ope an sha lashu naza iyasi mualli i. Skinne xulq-a o ning
muko o a jazoga boʻlgan eaksiyasini oʻ ganib, uning oʻzga ishini ahlil qilgan.
I an Pa lo : Pa lo klassik sha lashu naza iyasining asoschisi boʻlib, u i la
bilan aj iba oʻ kazib, qanday qilib ney al s imulla (masalan, qoʻngʻi oq o ozi)
sha lashu na ijasida sha li eaksiyala ni (masalan, upu ish) chaqi ishi mumkinligini
koʻ sa gan. Inson a hay onla ning xulq-a o ini abiiy muhi da yoki labo a o iyada
kuza ish. Bu me od xulq-a o ni be osi a kuza ib, uni yozib olish a ahlil qilishni oʻz
ichiga oladi.
Taj iba:Kon ollangan sha oi la da oʻ kaziladigan adqiqo la o qali xulq-
a o ga aʼsi qilu chi omilla ni oʻ ganish. Masalan, muko o a jazo izimla i o qali
xulq-a o ni oʻ ganish.
Soʻ o a in e yu: Soʻ o noma a in e yu o qali odamla ning xulq-a o i,
mo i a siyasi a his- uygʻula i haqida maʼlumo oʻplash. Bu me od odamla ning oʻz
his- uygʻula i a aj ibala i haqida gapi ishla iga imkon be adi.
Taʼlim:Xulq-a o psixologiyasi aʼlim izimida keng qoʻllaniladi. Masalan,
muko o a jazo izimla i o qali alabala ning oʻqishga boʻlgan mo i a siyasini
oshi ish.
355
Klinik psixologiya:Xulq-a o e apiyasi (CBT) psixologik muammola ni
da olashda keng qoʻllaniladi. Bu usulda bemo la ga ula ning noxush ik la i a xulq-
a o la ini aniqlash a ula ni oʻzga i ishga yo dam be iladi.
Ish joyida xulq-a o : Ish joyidagi xulq-a o ni ahlil qilish o qali
sama ado likni oshi ish a ish muhi ini yaxshilash. Bu usulda xodimla ning
mo i a siyasi a unumdo ligini oshi ish uchun u li s a egiyala ishlab chiqiladi.
Ma ke ing a eklama:Is eʼmolchila ning xulq-a o ini oʻ ganish o qali
ma ke ing s a egiyala ini ishlab chiqish. Bu usulda is eʼmolchila ning mahsulo a
xizma la ga boʻlgan qiziqishini oshi ish uchun u li ak ika a s a egiyala
qoʻllaniladi. Xulq-a o psixologiyasi inson a hay onla ning xulq-a o ini ushunish
a uni boshqa ish uchun koʻplab naza iyala a me odla ni oʻz ichiga oladi. Bu soha
psixologiya, aʼlim, ibbiyo , biznes a boshqa koʻplab sohala da muhim ol oʻynaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Yusup U., E mama xulqo a G. De ian -a o ning ij imoiy yo dami //
Zamona iy inno a sion adqiqo la , dolza b muammola a i ojlanish enden siyala i:
yechimla i a is iqbolla i. - 2022. - V. 1. - No 1. - B. 448-450.
2. Yusupo , Umidjon, and Mohinu Hasano a. "De ian xulq-a o ning
psixodinamik aspek la i." In e na ional Jou nal o scien i ic and Applied Resea ch 1.3
(2024): 218-221.
3. Yusupo U. Yoshla o asida s essga qa shi ku ashishning psixologik
s a egiyala i: h ps://doi. o g/10.5281/zenodo. 15795329 //Jou nal o In e na ional
science ne wo ks. – 2025. – Т. 1. – №. 5. – С. 449-451.
4. Yusupo , Umidjon, and Loba Mama qulo a. "Jamiya da ij imoiy no mala a
ula ning ahamiya i." In e na ional Jou nal o scien i ic and Applied Resea ch 1.3
(2024): 221-225.
5. Юсупов У., Абдуховидова Д. De ian xulq-a o ni shakllan i ishdagi
ij imoiy aʼsi la //Информатика и инженерные технологии. – 2023. – Т. 1. – №. 2.
– С. 582-587.
6. Umidjon, Y., and M. Xolida. "Yoshla o asidagi za a li oda la a ula ning
inson o ganizmiga aʼsi i." In e na ional Jou nal o Con empo a y Scien i ic and
Technical Resea ch (2023): 397-401.
7. Umidjon, Y., and E. Muna a . "Oʼsmi la da ag essi xulq-a o
shakllanishining ij imoiy-psixologik jiha la i." In e na ional Jou nal o Con empo a y
Scien i ic and Technical Resea ch (2023): 391-394.
