356
OʻQUV JARAYONIDA FASILITATSIYANI SHAKLLANTIRISHNING
KREATIV USULLARI
Quchqo o a Na giza Mamajono na,
Uzluksiz aʼlim pedagogikasi ka ed asi p o esso i,pedagogika anla i dok o i.
kuchka o [email protected]
Yoʻlchiye a Shaxloxon Obidjon qizi,
Fa gʻona da la uni e si e i ayanch dok o an i
yolchiye [email protected]
ORCID:0009-0003-3441-3145
Anno a siya. Ushbu maqolada Oʻzbekis on aʼlim izimida amalga oshi ilayo gan
keng qam o li isloho la a zamona iy mak abla da oʻqu ja ayonining shakllanishi
hamda i ojlanish yoʻnalishla i ilmiy a naza iy asosda yo i iladi. Boshlangʻich
aʼlimda k ea i yondashu ni jo iy e ish, aʼlimni ilgʻo pedagogik exnologiyala
asosida ashkil qilish, oʻqu chila ning e kin ik lash a mus aqil ishlash koʻnikmala ini
shakllan i ish ja ayonla i ahlil qilinadi. Shuningdek, yangi a lod da slikla ining
qiyosiy oʻ ganilishi, ula ning a zallik a kamchilikla i, aʼlim sama ado ligini
oshi ishdagi oʻ ni koʻ ib chiqiladi. Maqolada inglab ushunish, oʻqib anglash a
yozma nu q kompe ensiyala ini i ojlan i ish, asili a sion yondashu ning uzluksiz
aʼlim izimidagi ahamiya i hamda aʼlimni naza iy a amaliy jiha dan yanada
akomillash i ish imkoniya la i keng yo i ilgan. Mazku adqiqo kelgusida aʼlim
ja ayonini inno a sion yondashu la bilan boyi adi.
Kali soʻzla : Fasili a siya, es e ik a biya, “Ona ili soʻzla i” zamona iy aʼlim
“Biz- so u chi, biz-xa ido ”, aʼlim ja ayoni, ushun i ish, ushunish, oʻ ga ish,
oʻ ganish.
Abs ac . This a icle analyzes he la ge-scale e o ms ca ied ou in he educa ion
sys em o Uzbekis an and he de elopmen ends obse ed in mode n schools. I
examines he in oduc ion o c ea i e app oaches in p ima y educa ion, he
o ganiza ion o he lea ning p ocess on he basis o ad anced pedagogical echnologies,
and he de elopmen o s uden sʼ independen hinking and p oblem-sol ing skills. In
addi ion, a compa a i e s udy o he new gene a ion o ex books, hei s eng hs and
weaknesses, and hei ole in imp o ing lea ning e iciency is p esen ed. The a icle
also highligh s he o ma ion o compe encies such as lis ening comp ehension, eading
comp ehension, and w i en speech, he signi icance o he acili a ion app oach in he
sys em o con inuous educa ion, as well as heo e ical and p ac ical oppo uni ies o
u he imp o emen o eaching. This esea ch en iches he educa ional p ocess
wi h inno a i e app oaches in he u u e.
Keywo ds: Facili a ion, aes he ic educa ion, "Mo he ongue wo ds", mode n
educa ion "We a e he selle , we a e he buye ", educa ional p ocess, explana ion,
unde s anding, eaching, lea ning.
357
Taʼlim- a biya aoliya ining mazmuni, maqsad a azi ala i da la oʻ ishi bilan
kengayib bo ishi na ijasida uning shakl a usulla i xam akomillashib bo moqda.
Taʼlimni exnologiyalash i ish – bu keng koʻlamdagi mu axassisla ning naza iy a
amaliy oʻplamla ini adqiqo qilu chi a aʼminlo chi pedagogika anining yangi
yoʻnalishi hisoblanadi. Uning ilmiy imkoniya la i mamlaka imiz olimla ining ilmiy
ishla ida kundan-kunga o ib bo moqda. Pedagogik amaliyo da aʼlimning yangi
yoʻlla i a osi ala ini ez su a la da yoʻlga qoʻyish kuza ilmoqda. Shubhasiz bunda
aol aʼlimning ay im shakl a usulla i oʻ niga bi bu un oʻqi ish exnologiyala i kelishi
lozim. Taʼlim ja ayonini exnologik loyixalash i ish a ejalash i ishni aqa gina
exnologik bilim, malaka a koʻnikmaga ega boʻlgan pedagoggina qilishi mumkin.
Shu asosda aʼlim- a biya sohasida soʻnggi da da yangi pedagogik exnologiya
amal qila boshladi.
Fasili a siya ushunchasi esa bugungi i ojlanayo gan zamonnig ilgʻo
qa ashla ining maxsuli hisoblanadi.Fasili a siya aʼlim ja ayonini osonlash i u chi
soddalash i u chi ja ayonla dan bi i si a ida ushuniladi.
Oʻqu ja ayonini oʻ ganishning soddalash i ilgan a ibini quyidagicha
bosqichla da ushunish mumkin.:
— ushun i ish
— axbo o ning maʼno-mazmunini, undan oydalanish a ibini u li osi a a
usulla ni qoʻllab, ushun i u chining oʻzi ushungan da ajada boshqala ga ye ka-zish
aoliya idan ibo a ja ayon;
— ushunish — axbo o ning maʼnomazmunini id ok qilish, undan koʻ sa ilgan
a ibda mus aqil oydalana olish;
—oʻ ga ish — axbo o dan oydalanish a u li ha aka la ni baja ish
koʻnikmala ini oʻ ga u chining oʻzi oʻ gangan da ajada boshqala ning ak o lay
olishini u li osi a a usulla ni qoʻllab amalga oshi ish aoliya idan ibo a ja ayon;
—oʻ ganish — axbo o dan oydalanish a u li ha aka la ni koʻ sa ilgan a ibda
mus aqil baja ish koʻnikmala ini egallash;
—oʻzlash i ish — ushunish, oʻ ganish o qali axbo o ning maʼno-mazmuni,
undan oydalanish yoki ha aka la ni baja ish a ibi oʻgʻ isida bilim a koʻnikmala
hosil boʻlishi. Oʻzlash i ish sha li a ishda quyidagi uch a da ajaga aj a iladi:
“1) oʻ ga ilgan bilim, koʻnikmala ni oʻgʻ i ak o lash.
2) ula ni amaliy aoliya da qoʻllash; ula dan egishli maqsadla da oydalanish
imkoniya iga ega boʻlish;
3) ula ni ijodiy axlil qilish, qiyoslash, umumlash i ish, xulosala chiqa ish
asosida akomillash i ish aoliya ini amalga oshi ish imkoniya iga ega.”
1
Ushbu qoʻllaniladigan ja ayonla bilan bi ga k ea i yondashu asosida ish
yu i ilsa koʻzlangan na ijaga e ishish yoʻli yanada yaqinlashadi.
Masalan qilib boshlangʻich sin la da oʻ iladigan ma ema ika da sligidagi
iq isodiy bilimla ni i ojlan i ish uchun xizma qilu chi masalala opshi iqla ga
hayo iy munosaba la ,oila iy eh iyojla dan kelib chiqqan holda maʼlumo be ish a
1
Ochildiye a Mush a iy ” boshlang‘ich a’lim izimiga zamona iy yondashu la ” a’lim si a i -yangi o‘zbekis on
a aqqiyo ini yanada yuksal i ishning muhim omili. h ps://www.kokanduni.uz/uz
358
ula ni amalda qoʻllashni oʻ ga u chi “Biz- so u chi, biz-xa ido ” me odini qoʻllash
ham ka a sama a kel i adi.
Mashqla oʻqish, yozish, soʻzlash, ik lash, xisoblash, u li ha aka la baja ish,
qu ish-yasash, chizish, boʻyash, musiqa chalish, qoʻshiq ay ish, misol, masala, es la
yechish, kompyu e bilan ishlash, asbobla , s anokla , boshqa exnika osi ala i bilan
ishlash, jismoniy a spo mashqla i, ishchanlik oʻyinla i, musobaqa, koʻ ik, anlo a
boshqala dan ibo a . Mashgʻulo aq ining koʻp oq qismi mashqla baja ishga
sa lanishi alba a yaxshi na ijala be adi.
Boshlangʻich mak ab oʻqu chining umumiy aʼlim ja ayonidagi eng muhim
bosqichdi . Boshlangʻich sin oʻqi u chisining masʼuliya i doimo eksklyuzi boʻlgan.
Boshlangʻich mak abda olingan aʼlim keyingi aʼlim uchun asos, poyde o boʻlib
xizma qiladi. Boshlangʻich aʼlim boshlangʻich mak abning si a jiha idan yangi
shaxsga yoʻnal i ilgan i ojlanish modelini belgilaydi, u quyidagi asosiy maqsadla ga
e ishish uchun moʻljallangan:
oʻqu chi shaxsini i ojlan i ish, uning ijodiy qobiliya la i, oʻqishga qiziqish,
oʻ ganishga in ilish a qobiliya ni shakllan i ish;
maʼna iy-axloqiy a es e ik a biya;
u li adbi la ni amalga oshi ishda bilim, koʻnikma, aj iba izimini oʻzlash i ish;
bolala ning jismoniy a uhiy saloma ligini muho aza qilish a mus ahkamlash;
bolaning indi idualligini saqlash a qoʻllab-qu a lash.
Psixoling is ik adqiqo la dan maʼlumki, insonning il qobilya i 4 xil kogni i
malakaning oʻza o bogʻliqligida i ojlanadi: eshi ib ushunish, ik ni ogʻzaki bayon
qilish, oʻqib ushunish, ik ini yozma bayon qilish. Eshi ib ushunish a gapi ish
ogʻzaki nu q shakli bilan bogʻliq, oʻqib ushunish a yozish esa ilning yozma shakli
bilan, eshi ib ushunish a oʻqib ushunish psixologik omondan nu qni qabul qilish
ja ayoni, gapi ish a yozish esa nu q ja ayonidi .
K.D. Ushinskiyning ik icha, bolaga aʼlim a a biya be ishda ilning qimma i
das lab ij imoiy hodisaning chuqu xalqchilligi bilan, uning milliy xa ak e i bilan
belgilanadi. U “ ilda chuqu maʼnoli koʻpdan koʻp alsa iy ik la , chinakam na is his-
uygʻula , nihoya da oʻgʻ i, koʻ kam did, ik ni bi ye ga oʻplab, zoʻ diqqa bilan
qilingan mehna izla i, abia hodisala ini a ula dagi eng nozik ang-ba anglikla ni
gʻoya da ajada ziy aklik bilan his e ish, kuza u chanlik, zoʻ man iqiylik ... bo ”, deb
aʼ i laydi. K.D.Ushinskiy oʻzining “Ona ili soʻzla i” maqolasida bolani ona ili, ona
ilidagi soʻzla o qali a biyalash masalasini qoʻydi. Chunki xalqchillik das lab ona
ilida oʻz i odasini opadi. Bolaning shaxsiya i, bilimi, malakasi, maʼna iy qiyo asi ana
shu il aʼsi ida shakllanadi. Zamona iy boshlangʻich aʼlim uchun is iqbolli, us u o
yoʻnalishla dan bi i bu – oʻqu chila ning ye uk shaxs si a ida i ojlanishi hamda milliy
qad iya la uhida a biyalash asosidan ibo a di .
Xulosa oʻ nida shuni ay ishimiz mumkinki zamona iy aʼlim Oʻzbekis on
yoshla ini is ibolli kelajakka el adi. Taʼlim a biya – bu bizning kelajagimiz, hayo -
mamo masalasi. Shu bois, bu sohadagi isloho la ni kechik i ishga haqqimiz yoʻq.
Qanchalik mu akkab boʻlmasin, mak ab aʼlimida poyde o ni bugundan mus ahkam
qoʻyishimiz ke ak.
359
Adabiyo la ( e e ences)
1. Oʻzbekis on espublikasi P eziden i Sha ka Mi omono ich Mi ziyoye ning
Oʻqi u chila a mu abbiyla kuniga bagʻishlangan an anali ma osimdagi nu qi
h p://uza.uz/oz/documen s/zbekis on- espublikasi-p eziden i-sha ka mi ziyee ning-
i u -30-09-2020 (Speech by he P esiden o he Republic o Uzbekis an Sha ka
Mi omono ich Mi ziyoye a he solemn ce emony dedica ed o he Day o Teache s
and Men o s) ose o mo ali y. – Tashken : 2008. )
2. A.Hakimo “yoshla - a biyasi-jamiya dagi-muhim-masala.” Nomli
maqolasidan (A. Khakimo om his a icle “You h-educa ion-is-an-impo an -issue-
in-socie y.”)
3. Abu Ali ibn Sino “Tadbi i manzil” isola (Abu Ali ibn Sino “Tadbi i Manzil”
ea ise)
4. Musae . M “Oʻqi u chining maqomi kons i u siyada ka ola lanadi” Ma i a
gaze asi 2023-yil 26-ap el. № 17(9446). b-11. ( Musae . M “The s a us o a eache is
gua an eed in he cons i u ion” Ma i a newspape , Ap il 26, 2023. № 17 (9446). b-
11.)
5. Kulchaye a D. Boshlangʻich sin la da “Ta biya” anini oʻqi ishning ilmiy-
me odik asosla i // Academic esea ch in educa ional sciences. 2021. №11
(Kulchaye a D. Scien i ic and me hodological ounda ions o eaching he subjec
“Educa ion” in p ima y g ades // Academic esea ch in educa ional sciences. 2021. No.
11)
6. Olimo .Sh.SH “Maʼna iy-axloqiy a biya asosla i” (Monog a iya) Т.:“Fan
a exnologiya”.(Olimo .Sh.SH “Fundamen als o spi i ual and mo al educa ion”
(Monog aphy) T.: “Science and echnology”.)
7. Саврасова, А.И. Оценка образовательных результатов в условиях
модернизации образования. : учеб.-метод. пособие / Федер. агентство по
образованию, Мурм. гос. пед. ун-т ; А. И. Саврасова. - Мурманск: МГПУ, 2008.
- 168 с.
8. Quchqo o a N.M, O aye a.S.S, Amangaldiye aA.R “PEDAGOGIK
MAHORAT” “Bookmany p in ”nash iyo i, № 537233 2024-yil 11-ma .
(Kuchqo o a N.M, O aye a.S.S, Amangaldiye aA.R “PEDAGOGICAL SKILLS”
“Bookmany p in ” publishing house, No. 537233 Ma ch 11, 2024.)
9. Yoʻlchiye a Sh.O.“THE CONCEPT OF FACILITATION AND ITS
SIGNIFICANCE IN PRIMARY CLASSES” “Sciens and inno a ion”,2024-yil 5-
son, № MG-2024-05-7267, 168-171 be . (Yoʻlchiye a Sh.O. “THE CONCEPT OF
FACILITATION AND ITS SIGNIFICANCE IN PRIMARY CLASSES”
“Sciences and inno a ion”, 2024, No. 5, No. MG-2024-05-7267, pp. 168-171.)
10. Djumano J.X., Mi yusupo Z.Z. Kompyu e a moqla i: Oʻqu
qoʻllanma, Muhammad Al-Xo azmiy nom. TATU. - T. : Aloqachi, 2020.
