367
INKLYUZIV TAʼLIMDA TAHSIL OLAYOTGAN ALOHIDA TAʼLIM
EHTIYOJLARI BOʻLGAN OʻQUVCHILARNING KOMMUNIKATIV
KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISHDA QOʻLLANILADIGAN
SAMARALI METODLAR
Toyi o a Madina,
A.A loniy nomidagi pedagogik maho a
milliy ins i u i mus aqil adqiqo chisi
Anno a siya. Mazku maqolada inklyuzi aʼlim muhi ida ahsil olayo gan
alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan (ATEB) oʻqu chila ning kommunika i
koʻnikmala ini shakllan i ish a i ojlan i ish masalala i ahlil qilinadi. Kommunika i
kompe ensiyani i ojlan i ishda qoʻllaniladigan me odla ning naza iy asosla i, amaliy
yondashu la i hamda sama ali usulla i yo i iladi. Shuningdek, me odla ni qoʻllash
ja ayonida pedagogning oli, aʼlim muhi ining moslash i ilishi a oʻqu chila ning
indi idual xususiya la ini inoba ga olish masalala i muhokama qilinadi.
Tayanch kali soʻzla . inklyuzi aʼlim, alohida aʼlim eh iyojla i, kommunika i
koʻnikmala , me odla , ij imoiylashu , hamko lik.
Abs ac . This a icle analyzes he issues o de eloping and enhancing he
communica i e skills o s uden s wi h special educa ional needs (SEN) s udying in an
inclusi e educa ional en i onmen . I discusses he heo e ical ounda ions, p ac ical
app oaches, and e ec i e me hods used o de elop communica i e compe ence. The
a icle also examines he eache ʼs ole in he applica ion o hese me hods, he
adap a ion o he educa ional en i onmen , and he conside a ion o s uden sʼ
indi idual cha ac e is ics.
Keywo ds: inclusi e educa ion, special educa ional needs, communica i e skills,
me hods, socializa ion, collabo a ion.
Globallashu sha oi ida aʼlim izimi oldida u gan dolza b azi ala dan bi i —
ba cha oʻqu chila ning, jumladan, alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan (ATEB)
bolala ning ham si a li aʼlim olishla ini aʼminlashdi . Inklyuzi aʼlim — bu
imkoniya i cheklangan bolala bilan sogʻlom engdoshla ini bi galikda oʻqi ishga
qa a ilgan yondashu boʻlib, unda asosiy eʼ ibo bolala ning ij imoiylashu i, shaxsiy
i ojlanishi hamda kommunika i koʻnikmala ini shakllan i ishga qa a iladi.
Kommunika i koʻnikmala oʻqu chila ning jamiya ga moslashu i, oʻz ik ini
i oda e ishi, suhba qu ishi a muloqo madaniya ini egallashida muhim omil
hisoblanadi. Shu sababli, alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan oʻqu chila bilan ishlashda
maxsus me odla dan oydalanish pedagogla zimmasiga ka a masʼuliya yuklaydi.
Alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan oʻqu chila da kommunika i koʻnikmala ni
i ojlan i ishning ahamiya i. Alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan oʻqu chila , oda da,
nu qiy i ojlanishda, ij imoiy muloqo da, oʻz ik ini aniq i oda e ishda yoki
inglo chini ushunishda qiyinchilikla ga duch keladila . Bunday oʻqu chila uchun
kommunika i kompe ensiyani shakllan i ish, aʼlim ja ayonida aol ish i ok e ish,
368
sin doshla a pedagogla bilan sama ali muloqo qilish, ij imoiy moslashu , kelajakda
kasbiy aoliya ga ayyo lanish imkoniya la ini kengay i adi.
Shu boisdan, kommunika i koʻnikmala ni i ojlan i ishga qa a ilgan me odla
inklyuzi aʼlimning aj almas qismi hisoblanadi.
Inklyuzi aʼlim sha oi ida oʻqu chila ning kommunika i koʻnikmala ni
i ojlan i ishda quyidagi me odla ni qoʻllansh sama ali hisoblanadi.
Dialogik me od. Dialog asosida ashkil e ilgan mashgʻulo la da oʻqu chi oddiy
sa ol-ja obla dan boshlab, mu akkab muloqo shaklla igacha oʻzlash i adi.
Pedagogla sa olla ni soddalash i ishi, koʻmakchi soʻzla dan oydalanishi lozim. Bu
me od oʻqu chila da nu qiy aollikni oshi adi.
Rolli oʻyinla (d ama iza siya). Rolli oʻyinla o qali oʻqu chila u li ij imoiy
aziya la da oʻzini u ish, soʻzlashish a muloqo qilishni mashq qiladila . Masalan:
“Doʻkonda xa id qilish”, “Ku ubxonada suhba ”, “Shi oko qabulida” kabi aziya li
oʻyinla . Bu usul ij imoiy muloqo koʻnikmala ini mus ahkamlaydi.
Jamoa iy ishlash me odi. Kichik gu uhla da baja iladigan opshi iqla — plaka
chizish, loyiha ya a ish, sheʼ oʻqish, suhba la ashkil qilish — oʻqu chila ni
hamko likka undaydi. Gu uh ichidagi muloqo kommunika i kompe ensiyaning
i ojlanishiga zamin ya a adi.
Vizual a mul imediya osi ala idan oydalanish. Alohida aʼlim eh iyojla i
boʻlgan oʻqu chila uchun koʻ gazmali ma e ialla — asmla , pik og ammala ,
ideola juda sama ali hisoblanadi. Bu osi ala o qali ula soʻzla ni aniq oq ushunadi
a oʻz ik ini i oda qilishda yo damchi osi ala dan oydalanadi.
“Sa ol-ja ob” a “In e yu” me odla i. Oʻqu chila ju likda yoki gu uhda
suhba ashkil e ish o qali sa ol be ish a ja ob qay a ishni oʻ ganadila . Bu usul
muloqo madaniya ini, suhba qu ishda na ba ku ish, ik ni qisqa a aniq i odalash
koʻnikmala ini shakllan i adi.
Musiqa a i mik mashgʻulo la . Nu qiy aoliya ida qiyinchilikla i boʻlgan bolala
uchun qoʻshiq ay ish, sheʼ oʻqish, i mik oʻyinla ham sama ali. Bunda bolala
o ushla ni aniq ala uz qilish, in ona siyani ushunish a his qilishni oʻ ganadila .
Me odla ni qoʻllashda pedagogning oli muhim a ahamiya lidi . Pedagog
kommunika i me odla ni qoʻllashda oʻqu chila ning indi idual i ojlanish
xususiya la ini hisobga olish, oʻqu muhi ini qoʻllab-qu a lo chi, ijobiy psixologik
muhi ya a ish, agʻba lan i ish a mo i a siya be ish, nu qiy aoliya ni sodda
jumlala dan mu akkabga qa ab bosqichma-bosqich i ojlan i ishga alohida eʼ ibo
qa a ishi za u :
Pedagogik kuza ishla shuni koʻ sa adiki, inklyuzi sin la da kommunika i
me odla dan izimli oydalanilganda, alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan oʻqu chila da
nu qiy aollik oshadi, ula ning ij imoiylashu i yengillashadi, oʻz-oʻzini i oda e ish
qobiliya i i ojlanadi, sin jamoasida ole an lik a hamko lik muhi i shakllanadi.
Xulosa qilib ay ganda, inklyuzi aʼlimda alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan
oʻqu chila ning kommunika i koʻnikmala ini i ojlan i ish ula ning aʼlim ja ayonida
mu a aqiya qozonishla i, jamiya ga moslashu la i a kelajakda mus aqil hayo ga
ayyo lanishla i uchun za u di . Dialogik me od, olli oʻyinla , gu uhli ishlash, izual
osi ala dan oydalanish, sa ol-ja obla a musiqiy- i mik mashgʻulo la eng sama ali
me odla si asiga ki adi.
369
Pedagogla ning me odla ni oʻgʻ i anlashi, moslash i ilgan muhi ya a ishi a ha
bi oʻqu chining indi idual xususiya ini hisobga olishi kommunika i kompe ensiyani
sama ali i ojlan i ishga olib keladi. Shu a iqa, inklyuzi aʼlim na aqa bilim be ish,
balki jamiya da muloqo ga ki isha oladigan, oʻz ik ini e kin i oda e adigan shaxsni
shakllan i ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2021-yil 13-ok ab dagi
“Alohida aʼlim eh iyojla i boʻlgan bolala ga aʼlim be ishga oid no ma i -huquqiy
hujja la ni asdiqlash oʻgʻ isida” gi 638-son qa o i.
2. Vygo skiy L.S. “Pedagogik psixologiya.” – Mosk a: Pedagogika, 1991.
3. UNESCO. (2020). Inclusion and Educa ion: All means all. Global Educa ion
Moni o ing Repo . Pa is: UNESCO Publishing.
4. D.Naza o a. Zai eshi u chi bolala ni inklyuzi aʼlimga jalb e ish jiha la i/
“Himoyaga muh oj gu uhdagi bolala a ula ning oilala iga majmua iy yo damning
sama ali modeli-ula ning jamiya ga ij imoiylashu ini aʼminlash omili si a ida”
ma zusida Respublika ilmiy-amaliy kon e ensiya/Sama qand. 2020
5. D.Naza o a. Inklyuzi aʼlim ja ayonida qoʻllanilu chi me odla a si i /
Zamona iy uzluksiz aʼlim si a ini oshi ish: inno a siya a is iqbolla ” ma zusida
Xalqa o ilmiy-amaliy kon e ensiya/TDPU2020
6. Axmedo a D., Joʻ ae a M. Inklyuzi aʼlim me odikasi. – Toshken : Fan a
exnologiya, 2021.
