374
ONGLI VATANPARVARLIK KOMPONENTLARINI TALABA-QIZLARDA
RIVOJLANTIRISH ZARURIYATI
Xayda o a Raʻno An a o na,
TDShU ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Mazku maqolada alaba-qizla da ongli a anpa a likni
shakllan i ish masalasi ij imoiy-pedagogik nuq ai naza dan ahlil qilinadi. Ongli
a anpa a lik oddiy hissiyo emas, balki shaxsning uqa olik ongini, milliy a
umuminsoniy qad iya la ga munosaba ini belgilo chi mu akkab enomen si a ida
yo i iladi. Tadqiqo da uning a kibiy uzilmasi mazmunan sha hlanadi. Shuningdek,
ushbu komponen la ni i ojlan i ish omilla i koʻ sa ib be iladi.
Kali soʻzla : ongli a anpa a lik, alaba-qizla , mo i a sion komponen ,
kogni i komponen , aksiologik komponen , xulqiy-amaliy komponen , anqidiy
ik lash, loyiha asosida aʼlim, so skills, oila a mahalla.
Abs ac .This a icle analyzes he issue o de eloping conscious pa io ism
among emale s uden s om a socio-pedagogical pe spec i e. Conscious pa io ism is
p esen ed no me ely as an emo ional eeling, bu as a complex phenomenon ha
de ines an indi idualʼs ci ic consciousness, as well as hei a i ude owa ds na ional
and uni e sal alues. The s udy concep ually examines i s s uc u al componen s and
explains hei essence. In addi ion, he a icle iden i ies he main ac o s con ibu ing
o he de elopmen o hese componen s.
Keywo ds: conscious pa io ism, emale s uden s, mo i a ional componen ,
cogni i e componen , axiological componen , beha io al-p ac ical componen , c i ical
hinking, p ojec -based lea ning, so skills, amily and communi y.
Bugungi globallashu a aqamli axbo o oqimla i sha oi ida yosh a lodning
maʼna iy-axloqiy qiyo asini shakllan i ish masalasi alohida dolza blik kasb e moqda.
Xususan, sha q illa i ilologiyasi yoʻnalishida ahsil olayo gan alaba-qizla na aqa il
a adabiyo bilimla ini egallaydi, balki u li xalqla ning a ixi, madaniya i a
qad iya la i bilan be osi a anishadi. Bu esa ula da milliy oʻzlik a uqa olik
pozi siyasini mus ahkamlash, ongli a anpa a lik azila la ini i ojlan i ish
za u iya ini kuchay i adi.
Ongli a anpa a lik oddiy emo sional hissiyo emas, balki shaxsning ij imoiy
hayo da ongli anlo i, uqa olik bu chi a qad iya li yoʻnalishla ini oʻzida
mujassamlash i gan mu akkab enomen si a ida alqin e iladi. Uning a kibida
mo i a sion, kogni i , qad iya li a amaliy komponen la uygʻun holda namoyon
boʻladi. Shu bois, alaba-qizla da ushbu komponen la ni i ojlan i ish - ula ning
in ellek ual salohiya ini, ij imoiy aolligini a milliy gʻu u ini shakllan i ishning
muhim pedagogik sha i hisoblanadi.
Mazku maqolada alaba-qizla da ongli a anpa a lik komponen la ini
i ojlan i ish za u iya i ij imoiy-pedagogik omilla nuq ai naza idan asoslanadi hamda
zamona iy aʼlim ja ayonida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan naza iy a amaliy
yondashu la yo i iladi.
375
Ongli a anpa a lik ushunchasi pedagogika, psixologiya a so siologiyada
shaxsning uqa olik bu chi, milliy qad iya la ga munosaba i a ij imoiy aoliya idagi
ongli anlo la ini i odalo chi mu akkab enomen si a ida alqin qilinadi. Bu
yondashu da a anpa a lik aqa hissiy kechinma emas, balki mo i a sion, kogni i ,
qad iya li a amaliy komponen la ning in eg a siyasi o qali shaxs ongida
shakllanadigan izimli si a di .
Sha q mu a akki la i me osida ongli a anpa a likning naza iy ildizla i aniq
koʻ inadi. Abu Nas Fo obiy “Fozil odamla shah i” asa ida jamiya a o onligini
bilimli a axloqan ba kamol uqa o aoliya i bilan bogʻlab, maʼna iy-axloqiy a biyani
da la a aqqiyo ining sha i si a ida aʼkidlagan. Ibn Sino oʻzining “Ki ob ush-shi o”
asa ida aʼlim a a biyaning shaxs i ojidagi oʻ nini asoslab, maʼ i a li a lodni milliy
gʻu u a maʼna iy mus ahkamlikning ayanchi si a ida koʻ sa adi. Alishe Na oiy
asa la ida esa il a adabiyo ga eʼ ibo , milliy oʻzlikni anglash a madaniy me osga
hu ma o qali a anpa a lik qad iya la i shakllan i iladi.
Oʻzbek jadidchilik ha aka i namoyandala i ham yoshla , ayniqsa ayolla ni sa odli
qilish o qali milliy uygʻonish a maʼna iy mus ahkamlash gʻoyasini ilga i su gan.
Ula ning aʼlim a a biya haqidagi qa ashla i bugungi kunda ham ongli
a anpa a likni i ojlan i ish me odologiyasi uchun muhim naza iy asos boʻlib
xizma qiladi
Zamona iy yondashu la da esa ongli a anpa a likni shakllan i ish anqidiy
ik lash bilan uz iy bogʻliq ekani aʼkidlanadi. Tanqidiy ik lash ja ayonida alabala
ij imoiy-siyosiy hodisala ga xolis baho be ishni, milliy qad iya la ni boshqa
madaniya la kon eks ida anglashni, oʻz pozi siyasini ongli a ishda asoslashni
oʻ ganadi. Xayda o a R.A. adqiqo ida qayd e ilganidek, pedagogika a psixologiya
anla i o qali alaba-qizla da anqidiy ik lashni i ojlan i ish a anpa a likni
chuqu lash i u chi omil si a ida qa aladi
Bundan ashqa i, zamona iy pedagogik exnologiyala - loyiha asosida aʼlim,
in e aol me odla a ij imoiy aoliya ga yoʻnal i ilgan opshi iqla alaba-qizla da
ongli a anpa a likni i ojlan i ishning sama ali yoʻlla i si a ida eʼ i o
e ilmoqda.Chunki mazku me odla alabala da mus aqil ik lash, jamoa iy ishlash,
masʼuliya li qa o qabul qilish kabi uqa olik kompe ensiyala ini kuchay i adi.
Ongli a anpa a lik mazmunini yanada chuqu oq anglash uchun uning a kibiy
uzilmasini koʻ ib chiqish za u . Tadqiqo la shuni koʻ sa adiki, ongli a anpa a lik
quyidagi asosiy komponen la dan ibo a :
➢ Mo i a sion komponen - ongli a anpa a likning eng muhim poyde o i - bu
shaxsning ichki mo i la i a qad iya li yoʻnalishla i bilan bogʻliq jiha la idi . Va anga
muhabba , idoyilik, masʼuliya hissi shaxsning uqa olik pozi siyasini belgilab be adi.
Bu komponen da alaba-qizla oʻz shaxsiy in ilishla ini jamiya oldidagi bu ch bilan
uygʻunlash i adi. Masalan, Va an a naqi uchun in ilish na aqa shaxsiy o zu, balki
ij imoiy masʼuliya si a ida qabul qilinadi. Shu bois mo i asion komponen ongli
a anpa a likning emo sional-dinamik kuchini aʼminlaydi.
➢ Kogni i componen - kogni i komponen bilim a in ellek ual salohiya
bilan bogʻliq boʻlib, alabala ning milliy a ix, madaniya , qonunchilik a zamona iy
ij imoiy ja ayonla dan xaba do boʻlishini oʻz ichiga oladi. Talaba-qizla da milliy
qad iya la ni chuqu oʻ ganish, huquqiy a mediamadaniya ni i ojlan i ish ongli
376
a anpa a likni mus ahkamlaydi. Shu o qali ula na aqa milliy me osni qad laydi,
balki uni zamona iy global ja ayonla kon eks ida anglashga oʻ ganadi.
➢ Aksiologik (qad iya la ga oid) komponen - bu komponen shaxsning
qad iya la izimi o qali namoyon boʻladi. Milliy a umuminsoniy qad iya la ning
uygʻunligi alabala da adola , inson huquqla iga hu ma , inchlikse a lik a madaniy
me osni as ash kabi azila la ni mus ahkamlaydi. Shu sababli aksiologik komponen
ongli a anpa a likning maʼna iy-axloqiy asosini belgilaydi. Talabala da “mening
Va animga sadoqa im, shu bilan bi ga insoniya ga hu ma im” degan qa ash
shakllanadi.
➢ Xulqiy-amaliy komponen - ongli a anpa a lik aqa naza iya yoki his-
uygʻuda emas, balki konk e amaliy aoliya da koʻ inishi ke ak. Talabala ning
koʻngilli aoliya da ish i oki, u li ij imoiy loyihala da qa nashishi, jamoa ishla i o qali
aollashu i bu komponen ning asosi hisoblanadi. Shuningdek, uqa olik masʼuliya i,
ekologik ashabbusla , mahalla a aʼlim muassasala idagi amaliy ish i ok ongli
a anpa a likni kundalik hayo iy aj ibaga aylan i adi.
Shu oʻ inda alohida aʼkidlash joizki, ongli a anpa a lik shunchaki abiiy
a ishda shakllanib qolmaydi. Uning mazmun-mohiya ini oʻlaqonli oʻyobga
chiqa ish uchun ij imoiy-pedagogik sha -sha oi la a maʼlum omilla za u boʻladi.
Mazku omilla shaxsning oila iy muhi dan o ib, aʼlim izimi a keng jamoa chilik
hayo igacha boʻlgan u li bosqichla da aoliya ini belgilab be adi. Shu bois quyida
ongli a anpa a likni i ojlan i ishda asosiy omilla si a ida oila a mahalla, mak ab
hamda oliy aʼlim muassasala i, shuningdek zamona iy pedagogik yondashu la ning
oli koʻ ib chiqiladi.
Oila - shaxsda milliy qad iya la ni singdi ishning das labki a eng muhim ij imoiy
muhi i hisoblanadi. O a-onala a zandla da Va anga muhabba , hu ma a sadoqa ni
bolalikdan shakllan i adi. Mahalla esa oʻzining ij imoiy-emo sional unksiyala i o qali
yoshla ni jamiya hayo iga aol qoʻshadi. Jadidchilik ha aka ida ham aynan ayolla a
qizla ning sa odxonligi jamiya ni yangilash a milliy uygʻonishning za u iy sha i
si a ida koʻ ilgan edi. Shu bois oila a mahalla uygʻunligida shakllangan uqa olik
masʼuliya i ongli a anpa a likning poyde o ini ashkil e adi.
Bi oq oila a mahallada boshlangan bu ja ayon mak ab a oliy aʼlim izimi o qali
izchil da om e i ilmasa, a anpa a lik azila la i ye a licha mus ahkamlanmaydi. Shu
nuq ai naza dan, aʼlim muassasala i keyingi hal qilu chi boʻgʻin si a ida alohida
ahamiya kasb e adi.
Mak ab da ida milliy qad iya la ga oid das labki asa u la shakllanadi, oliy
aʼlim muassasala ida esa bu ja ayon in ellek ual a amaliy asosla da chuqu lashadi.
Oʻzbekis onda xo ijiy, xususan sha q illa ini oʻ ganayo gan alaba-qizla boshqa
madaniya la bilan be osi a anishish ja ayonida oʻz milliy qad iya la ini chuqu oq
anglaydi a mus ahkamlaydi. Uni e si e hayo i na aqa bilim olish ja ayoni, balki
ij imoiy loyihala da ish i ok, madaniy adbi la , ilmiy izlanishla o qali ongli
a anpa a likni i ojlan i ishga keng imkoniya ya a adi.
Shunday qilib, aʼlim muassasala i na aqa bilim be u chi, balki ongli
a anpa a likni shakllan i u chi ij imoiy-pedagogik maydon si a ida namoyon
boʻladi. Bu ja ayon sama ado ligi esa zamona iy pedagogik yondashu la - loyiha
asosida aʼlim, anqidiy ik lash a so skills in eg a siyasiga be osi a bogʻliqdi .
377
Zamona iy pedagogik exnologiyala ongli a anpa a likni i ojlan i ishda
sama ali osi a hisoblanadi. Masalan, loyiha asosida aʼlim (P ojec -Based Lea ning)
alabala ni eal muammola ni hal qilishga jalb e adi, ijodko lik a ij imoiy aollikni
oshi adi. Tanqidiy ik lash esa alabala ga madaniy, ij imoiy a siyosiy ja ayonla ni
ongli ahlil qilish imkonini be adi hamda a anpa a likni shunchaki hissiy qabul qilish
emas, balki ilmiy-naza iy asosda id ok e ish koʻnikmasini shakllan i adi. Shu bilan
bi ga, kommunika i koʻnikmala , jamoada ishlash, ye akchilik a muammoni hal
qilish kabi so skills alabala ning ij imoiy aol uqa ola si a ida shakllanishini
aʼminlaydi.
Demak, oila a mahallada boshlangan qad iya la aʼlim izimida
mus ahkamlanib, zamona iy pedagogik exnologiyala yo damida amaliyo ga a biq
e ilgandagina ongli a anpa a lik oʻlaqonli shakllanishi mumkin.
Xulosa qilib ay adigan boʻlsak, ongli a anpa a lik shaxsda oddiy hissiyo
da ajasidan chiqib, uqa olik ongini, milliy qad iya la ga sodiqligini a ij imoiy
aolligini belgilo chi kompleks si a ida namoyon boʻladi. Uning mo i a sion, kogni i ,
aksiologik a xulqiy-amaliy komponen la i oʻza o in eg a siyada alaba-qizla ning
in ellek ual salohiya ini oshi adi, milliy gʻu u a uqa olik masʼuliya ini
mus ahkamlaydi.
Shuningdek, mazku komponen la ning sama ali shakllanishi abiiy a ishda
emas, balki maqsadli pedagogik ja ayon o qali yuzaga chiqishi mumkin. Oila a
mahalla qad iya la ni singdi ishning das labki muhi ini aʼminlasa, mak ab a oliy
aʼlim izimi ula ga naza iy a amaliy asos be adi, zamona iy pedagogik
exnologiyala esa yoshla ning ij imoiy aolligi a mus aqil ik lashini kuchay i adi.
Demak, ongli a anpa a likni i ojlan i ish koʻp omilli, bosqichma-bosqich a izchil
ja ayon si a ida qa alishi za u .
Xulosadan kelib chiqib, quyidagi a siyala ni be ish mumkin:
1. Oila a mahalla bilan hamko likni kuchay i ish - yoshla ning maʼna iy-axloqiy
a biyasida o a-onala a mahalla ye akchila ining ish i okini izimli yoʻlга qoʻyish,
ula uchun maxsus maʼna iy-maʼ i iy das u la ishlab chiqish.
2. Taʼlim muassasala ida ongli a anpa a likni shakllan i ishga qa a ilgan
in eg a siyalashgan yondashu la ni keng jo iy e ish – a ix, adabiyo , huquq a ij imoiy
anla ni loyiha iy opshi iqla , anqidiy ik lash mashqla i bilan uygʻunlash i ish.
3. Zamona iy pedagogik exnologiyala dan izimli oydalanish - P ojec -Based
Lea ning, so skills mashgʻulo la i a in e aol me odla ni mun azam a biq e ish
o qali alabala da uqa olik masʼuliya i a ij imoiy aollikni i ojlan i ish.
Adabiyo la oʻyxa i:
1. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. – Тошкент: Янги аср авлоди,
2017. – 320 б.
2. Беруний А. Танланган асарлар. II т. Ҳиндистон / А.Расулов,
Ю.Ҳакимжонов, Г. Жалолов тарж. – Тошкент: Фан, 1965. – 538 б.
3. Cla k, R.C., Maye , R.E. E-Lea ning and he Science o Ins uc ion. – New
Je sey: Wiley, 2016. – P. 101–120.
378
4. Хайдарова Р.А. Влияние критического мышления на развитие
патриотизма // In e Educa ion & Global S udy, ilmiy naza iy a me odik ju nal. –
2024, № 3(2). – B. 142–150.
5. Xayda o a R.A., Filologiya yoʻnalishi alaba-qizla ining a anpa a ligini
i ojlan i ishda loyiha aʼlim exnologiyasidan sama ali oydalanish // Oʻzbekis on
olimla ining ilmiy-amaliy adqiqo la i. - 2025, № 1, B. 188–193.
6. Khayda o a R. P ojec -Based Educa ional Technology as a Me hod o
De eloping Social Ac i i y o S uden s // In e sec ions o Fai h and Cul u e: Ame ican
Jou nal o Religious and Cul u al S udies. – 2025. – Vol. 3, Issue 3. – P. 44–47.
7. Xayda o a R.A. Filologiya aʼlim yoʻnalishidagi alaba-qizla da ongli
a anpa a likni i ojlan i ishda loyiha iy aoliya ga ayangan me odik yondashu //
Qoʻqon da la pedagogika ins i u i ilmiy xaba la i. – 2025, № 7(С). – В.644-651.
8. Xayda o a R.A.Tanqidiy ik lash a jadidchilik me osi asosida alaba-
qizla da a anpa a lik azila la ini shakllan i ish // “Yangi Oʻzbekis on ba po e ishda
jadidla gʻoyala ining oʻ ni” espublika ilmiy-amaliy anjumani ma e ialla i. –
Toshken , 2025. – B. 97–101.
