389
PEDAGOGIK TAʼLIM JARAYONINI TASHKIL QILISHDA KREATIV
YONDASHUVNING AHAMIYATI
Gʻulomo a Adiba Nozimjon qizi,
O ien al uni e si e i Pedagogika akul e i
Pedagogika psixologiya yoʻnalishi alabasi
Ilmiy ahba : Egambe diye a Fa ida Ok amo na
Anno a siya: Maqolada pedagogik aʼlim ja ayonida k ea i yondashu ning
naza iy asosla i, uning aʼlim si a iga aʼsi i hamda oʻqi u chi a oʻqu chila
aoliya ida u gan oʻ ni yo i ilgan. Oʻzbekis onda k ea i pedagogika i ojlanishining
asosiy yoʻnalishla i, in e aol a inno a sion me odla ning qoʻllanishi, ula ning da s
ja ayonidagi bosqichla ga a biqi keng yo i iladigan. Shuningdek, xo ijiy
mamlaka la ning k ea i yondashu aj ibala i ahlil qilinib, Oʻzbekis on aʼlim izimi
uchun muhim xulosala be ilgan.
Kali soʻz a ibo ala : K ea i lik, inno a sion aʼlim, in e aol me odla ,
pedagogik exnologiya, STEAM- aʼlim, mus aqil ik lash.
Abs ac : The a icle explo es he heo e ical ounda ions o a c ea i e app oach
in he pedagogical educa ion p ocess, i s impac on he quali y o educa ion, and i s
ole in he ac i i ies o eache s and s uden s. I p o ides a comp ehensi e analysis o
he main di ec ions o he de elopmen o c ea i e pedagogy in Uzbekis an, he use
o in e ac i e and inno a i e me hods, and hei applica ion a a ious s ages o he
lea ning p ocess. The expe iences o o eign coun ies in implemen ing c ea i e
app oaches a e also examined, and impo an conclusions a e d awn o he
imp o emen o Uzbekis anʼs educa ion sys em.
Keywo ds: c ea i i y, inno a i e educa ion, in e ac i e me hods, pedagogical
echnology, STEAM educa ion, independen hinking.
Bugungi kunda aʼlim izimining bosh maqsadi – jamiya ga aqa bilimli emas,
balki mus aqil ik laydigan, ijodko a ashabbusko yoshla ni ye ish i ishdi . Bunga
e ishishda k ea i pedagogika muhim oʻ in u adi. K ea i yondashu , bu yangicha
ik lash, muammola ga nooda iy qa ash a aʼlim ja ayonini sama ali ashkil e ishning
zamona iy me odidi . Oʻzbekis onda aʼlim sohasida olib bo ilayo gan isloho la da
k ea i pedagogika alohida eʼ ibo qa a ilayo gan yoʻnalishla dan bi idi . Chunki
zamona iy iq isodiyo a ij imoiy hayo sha oi ida k ea i a akku ga ega insonla gina
aqoba ba dosh boʻla oladi.
K ea i pedagogikaning mohiya i a ahamiya i. K ea i pedagogika anʼana iy
aʼlimdan a qli a ishda oʻqu chi shaxsiga yoʻnal i ilgan boʻlib, uning qiziqishla i,
qobiliya i a ashabbusini qoʻllab-qu a lashni koʻzda u adi. Uning ahamiya la iga
oʻx aladigan boʻlsak. Bilimla ning pux a oʻzlash i ilishi oʻqu chi aqa yod olmaydi,
balki bilimni amaliy aziya la da qoʻllashni oʻ ganadi. Mus aqil iki la , oʻz
qa ashla iga ega , yangi gʻoyala ga boy boʻlagan
390
kelajak a lodni shakillan i ladi. K ea i pedagogikada oʻqu chila bilimni aqa
yodlash bilan cheklanib qolmaydi, balki uni hayo iy aziya la da qoʻllashni ham
oʻ ganadila . Masalan, ma ema ik o mulani eslab qolish emas, balki uni kundalik
hayo dagi muammola ni hal qilishda ishla a olish muhim sanaladi. Bu ja ayon:
ma zula ni chuqu ushunishga, bilimla ni mus ahkam xo i ada saqlashga, ke akli
pay da qoʻllay olish koʻnikmasini shakllan i ishga yo dam be adi.
Ijodko likni i ojlan i ish – oʻqu chi yangicha gʻoyala ya a ishga undaladi.
K ea i aʼlim oʻqu chini ayyo bilimni oʻzlash i ishga emas, balki yangi gʻoyala
ya a ishga undaydi. Bu esa oʻqu chining ijodiy a akku ini aollash i adi. Tu li
opshi iqla ga nooda iy yechim opish, yangi loyihala , modella yoki ijodiy ishla
ya a ish, oʻz qiziqishla iga mos aoliya yoʻnalishla ini sinab koʻ ish. Na ijada,
oʻqu chi aqa bilim olu chi emas, balki yangilik ya a u chi shaxsga aylanadi.
Mus aqil ik lashni shakllan i ish – oʻqu chila oʻz qa ashini asoslash a himoya
qilishga oda lanadi. K ea i pedagogika oʻqu chila ni oʻz ik ini mus aqil
shakllan i ishga, uni asoslash a himoya qilishga oʻ ga adi. Bu esa: ahliliy ik lashni
i ojlan i adi oʻz qa ashiga ega boʻlishga, e kin mulohaza yu i ishga yo dam be adi,
u li aziya la da mus aqil qa o qabul qilishga ayyo laydi Shu o qali oʻqu chi
kelajakda na aqa bilimli, balki oʻz pozi siyasini mus aqil himoya qila oladigan shaxs
si a ida shakllanadi.
Shaxsiy aollik – da s ja ayoni qiziqa li a mo i a sion boʻlilishini amillaydi.
K ea i aʼlim ja ayonida da sla aqa oʻqi u chining maʼ uzasi bilan cheklanmaydi,
balki oʻqu chining aol ish i okini aqozo e adi. Bu esa: oʻqu chining qiziqishini
oshi adi, ashabbusko likni kuchay i adi, da s ja ayonini qiziqa li, in e aol a sama ali
qiladi. Na ijada, oʻqu chi oʻzini da sning aol ish i okchisi si a ida his qiladi a oʻz
bilimini amalda qoʻllashga in iladi.
K ea i me odla ning qoʻllanilishi
1. In e aol me odla
Aqliy hujum – yangi ma zu yoki muammoni hal qilishda qoʻllaniladi. 6–11-
sin la da sama ali. Da sning ki ish bosqichida ma zu yuzasidan imkon qada koʻp
gʻoya yigʻiladi.
Klas e – ushunchala oʻ asidagi bogʻliqlikni koʻ sa ishda qoʻllaniladi. 5–9-
sin la da, asosan ma zuni mus ahkamlash bosqichida ishla iladi.
Deba – yuqo i sin la da (9–11-sin la ) dolza b masalala boʻyicha bahs yu i ish
o qali anqidiy ik lashni shakllan i adi.
Rol oʻynash – boshlangʻich sin la da ham, yuqo i sin la da ham ma zuga mos
hayo iy aziya la ni sahnalash i ish o qali oʻqu chila ning qiziqishini oshi adi.
2. Raqamli exnologiyala .
Elek on da slikla , in e ak i aqdimo la , onlayn es izimla i aʼlim ja ayonida
qoʻllanilib, izual ma e ialla yo damida oʻqu chila da ma zu yanada chuqu oq
oʻzlash i iladi. Masalan, boshlangʻich sin la da anima sion da slikla , oliy sin la da
labo a o iya simulya siyala i sama ado ligi yuqo i.
3. STEAM- aʼlim
STEAM (Science, Technology, Enginee ing, A , Ma hema ics) uslubi
oʻqu chila ni anla a o bogʻlanishda k ea i ik lashga oʻ ga adi. Masalan, ma ema ika
391
da sida geome ik shaklla dan oydalangan holda sanʼa asa la i, loyhala ya a ish. Bu
usul 7–11-sin la uchun mos boʻlib, loyiha ishla i bosqichida qoʻllaniladi.
4. Keys-s adi (muammoli aziya la ahlili)
Oʻqu chila oldiga eal hayo iy aziya qoʻyiladi a uni hal qilish yoʻlla i
izlanadi. Bu usul yuqo i sin la da da sning mus ahkamlash a yakunlo chi bosqichida
sama ali.
K ea i yondashu ning oʻqi u chi uchun za u a i.
Oʻz pedagogik maho a ini oshi adi. K ea i yondashu oʻqi u chidan yangicha
me odla , oʻyinla , loyiha asosidagi opshi iqla , muammoli aziya la dan
oydalanishni alab qiladi. Bu esa uning pedagogik maho a ini yanada boyi adi a
zamon alabla iga moslash i adi. Ma ema ika oʻqi u chisi mu akkab masalala ni oddiy
o mulala bilan emas, balki eal hayo dagi hisob-ki obla o qali ushun i sa, masalan,
“oila iy budje ni hisoblash” opshi igʻi o qali, oʻqu chila ma zuni qiziqish bilan
oʻzlash i adila . Da s ja ayonini jonlan i adi. K ea i yondashu yo damida da sla
qu uq maʼ uza shaklida emas, jonli muloqo , bahs-munoza a, ijodiy opshi iqla o qali
oʻ kaziladi. Bu esa da sning sama ado ligini oshi adi. Adabiyo da sida asa ma nini
shunchaki ahlil qilish oʻ niga, oʻqu chila ga “asa qah amoni in e yu be di” a zida
olik ayyo lash opshi ilsa, oʻqu chila oʻzla i ob azga ki ib, ja ayonni jonlan i adila .
Oʻqu chila ni aollikka undaydi. K ea i me odla oʻqu chini passi inglo chidan
aol ish i okchiga aylan i adi. Oʻqu chi sa ol be adi, yechim izlaydi, oʻz ik ini
bildi adi. Biologiya da sida oʻqi u chi “aga siz olim boʻlsangiz, inson gene ikasi
boʻyicha qanday aj iba oʻ kaza edingiz?” degan sa ol be sa, oʻqu chila oʻz
gʻoyala ini aol akli qilishadi. Shaxsiy inno a sion salohiya ini i ojlan i adi. K ea i
yondashu ni qoʻllash ja ayonida oʻqi u chi ham yangi exnologiyala , pedagogik
me odla a in e aol usulla ni sinab koʻ ish o qali oʻz ijodko ligini i ojlan i adi.
Oʻqi u chida k ea i likni shakllan i ish uchun. Ilmiy-ijodiy aoliya ga jalb e ish.
Oʻqi u chining ilmiy maqolala yozishi, adqiqo la da qa nashishi, yangi me odikala
ishlab chiqishi uning a akku ini kengay i adi a k ea i likni i ojlan i adi. Ta ix
oʻqi u chisi “Oʻzbekis onda qadimiy shaha la aʼlimiy me osi” ma zusida ilmiy
adqiqo olib bo ib, uni da sla da qoʻllasa, oʻqu chila a ixni yangicha qa ashda
oʻ ganadila . Malaka oshi ish ku sla ida k ea i me odla dan oydalanish, Maxsus
ening a ku sla oʻqi u chiga k ea i me odla bilan anishish, ula ni da s ja ayoniga
moslash i ish imkonini be adi. Oʻqi u chi “STEAM yondashu i” boʻyicha ku sda
qa nashib, ma ema ika, exnologiya a sanʼa ni bi lash i gan holda loyiha asosida da s
oʻ sa, bu da s na aqa oʻqu chila ni, balki oʻqi u chining oʻzini ham yangilik
ya a ishga uhlan i adi.
Xo ij mamlaka la ida k ea i aʼlim ja ayonini ashkil qilishning da s
sama ado ligini oshi ishga aʼsi i.
1.Finlyandiya – loyiha a amaliy mashgʻulo la ga asoslangan k ea i lik. Amaliy
misol: Biologiya da sida oʻqu chila aqa gina ki obdagi maʼlumo la ni oʻqib
chiqmaydi, balki oʻzla i kichik adqiqo loyihala ini baja adila . Masalan, mahalliy
oʻ mon yoki bogʻda up oq namunala i oʻplanib, undagi o ganizmla oʻ ganiladi.
Keyin na ijala sin da aqdimo qilinadi. Oʻqu chila ilmiy izlanish, kuza ish a ahlil
qilish koʻnikmala iga ega boʻladila , aqa naza iy emas, balki amaliy aj ibadan ham
oydalanadila .
392
2. Singapu – “K ea i a anqidiy a akku ” das u i. Ma ema ika da sida masala
aqa anʼana iy o mulala bilan emas, balki hayo iy aziya la o qali yechiladi.
Masalan, “Bi adbi uchun 200 kishi kelishi ku ilmoqda, aga s ul na xi 15 dolla
boʻlsa a chegi ma qoʻllansa, qanday op imal na xda koʻp oq oyda olish mumkin?”
kabi sa olla be iladi. Oʻqu chila na aqa hisob-ki ob qiladi, balki iq isodiy ik lashni,
op imal yechim opishni oʻ ganadi. Bu yondashu ula ga xalqa o PISA es la ida
yuqo i na ija koʻ sa ishga yo dam be moqda.
3. Janubiy Ko eya – STEAM- aʼlim . Oʻqu chila “Sma uy” loyihasini
ya a ishadi. Ula izikada – elek oki a senso la ning ishlashini oʻ ganadi.
4. AQSh – “Design Thinking” (dizayn a akku i) Amaliy misol: Da s ja ayonida
oʻqu chila ga “Shaha anspo muammosini hal qilish” opshi igʻi be iladi. Ula
quyidagi bosqichla ni baja adila : Muammoni ushunish uchun shaha aholisi bilan
suhba oʻ kazib, asosiy qiyinchilikla ni aniqlash. Tahlil qilish o qali eng koʻp
uch aydigan muammo – a obusla ning kechikishi ekanligini belgilash. Yechim
ya a ish: mobil ilo a o qali a obus kelish aq i haqida aniq maʼlumo be u chi gʻoya
ishlab chiqish. P o o ip yasash: oddiy mobil in e eysni chizib chiqish. Oʻqu chila eal
hayo iy muammola ga inno a sion yechim opish, jamoada ishlash a ijodko likni
i ojlan i ishadi.
Xulosa. Pedagogik aʼlim ja ayonida k ea i yondashu oʻqi u chi a oʻqu chi
oʻ asidagi hamko likni kuchay i adi, da sla ni sama ali a qiziqa li qiladi,
shuningdek, yoshla ni kelajakda mus aqil ik laydigan, ijodko shaxs si a ida
shakllan i ishga xizma qiladi. Oʻzbekis onda jo iy e ilayo gan in e aol me odla ,
aqamli exnologiyala a STEAM- aʼlim bu bo adagi muhim qadamdi . Xo ijiy
aj ibala esa koʻ sa adiki, k ea i pedagogika aʼlim si a ini oshi ishning eng muhim
omilla idan bi idi . Yuqo idagi xo ijiy aj ibala dan kelib chiqqan holda da s
ja ayonini ha bi qismini pux a oʻylab chiqqan holda k ea i , inna a sion gʻoyala
asosida ashkillash i ishimiz ke ak.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining aʼlim izimini i ojlan i ishga oid
qa o a a monla i.
2. Yoʻldoshe J. “Pedagogik exnologiyala a in e aol me odla ” – Toshken ,
2020.
3. Qodi o N. “K ea i pedagogika asosla i” – Sama qand, 2021.
4. Gʻulomo a D. “Inno a sion aʼlim exnologiyala i” – Toshken , 2022.
5. Xalq aʼlimi azi ligi me odik qoʻllanmala i.
6. Robinson K. “C ea i e Schools: Re olu ionizing Educa ion” – London, 2015.
