393
EMOTSIONAL INTELLEKT RIVOJIGA IJOBIY TAʼSIR
KOʻRSATISHNING META-TAHLIL KOʻRSATGICHLARI
Xa amo a Fe angiz Ibodulloye na,
O ien al uni e si e i Uzluksiz aʼlim pedagogikasi ka ed asi oʻqi u chisi
e angizxa amo [email protected]
Anno asiya. Ushbu maqolada oʻsmi la da emo sional in ellek (EI) i ojlanishiga
qa a ilgan in e ensiyala aʼsi ini ahlil qilu chi me a- ahlilla na ijala i koʻ ib
chiqildi. Tu li mamlaka la da amalga oshi ilgan ij imoiy-emo sional oʻqu das u la i
(SEL) oʻqu chila da EI koʻnikmala ini oshi ishi, akademik sama ado likni yaxshilashi
a psixologik saloma likka ijobiy aʼsi koʻ sa ishi aniqlandi. Du lak a hamkasbla i
(2011), Sip iano a boshqala (2024), Kollado-Sole a hamkasbla i (2023) hamda
boshqa adqiqo la na ijala i ahlil qilindi. Maqolada maynd ulness a aqamli
in e ensiyala kabi zamona iy yondashu la ning sama ado ligi ham yo i ildi. Xulosa
qilib ay ganda, EI i ojiga qa a ilgan in e ensiyala oʻsmi la da shaxsiy ba qa o likni
aʼminlash, ij imoiy munosaba la si a ini oshi ish a akademik sama ado likni
mus ahkamlashda muhim oʻ in u adi.
Kali soʻzla : Emo sional in ellek , oʻsmi la , me a- ahlil, ij imoiy-emo sional
oʻqu das u la i, psixologik ba qa o lik, maynd ulness, aqamli in e ensiyala ,
akademik sama ado lik.
Abs ac . This a icle examined he esul s o me a-analyses analyzing he e ec s
o in e en ions aimed a de eloping emo ional in elligence (EI) in adolescen s. Socio-
emo ional cu icula (SEL) implemen ed in di e en coun ies ha e been ound o
inc ease skills in s uden s, imp o e academic pe o mance, and ha e posi i e e ec s
on psychological heal h emo a ion. This a icle examined he esul s o me a-analyses
analyzing he e ec s o in e en ions aimed a de eloping emo ional in elligence (EI)
in adolescen s. Socio-emo ional cu icula (SEL) implemen ed in di e en coun ies
ha e been ound o inc ease ei skills in s uden s, imp o e academic pe o mance, and
ha e posi i e e ec s on psychological heal h. Du lak and colleagues (2011), Cyp iano
e al (2024), Collado-Sole and colleagues (2023), and he esul s o o he s udies we e
analyzed. The a icle also co e ed he e ec i eness o mode n app oaches such as
maynd ulness and digi al in e en ions. In conclusion, in e en ions aimed a he
de elopmen o he EU play an impo an ole in ensu ing pe sonal s abili y in
adolescen s, imp o ing he quali y o social ela ions and s eng hening academic
e iciency.
Keywo ds: emo ional in elligence, adolescen s, me a-analysis, socio-emo ional
cu icula, psychological s abili y, maynd ulness, digi al in e en ions, academic
e ec i eness.
Oxi gi oʻn yillikla da emo sional in ellek (EI) shaxsiy a ij imoiy hayo da
mu a aqiya omilla idan bi i si a ida alohida adqiqo yoʻnalishiga aylandi. Ij imoiy-
emosional oʻqu das u la i (SEL – Social and Emo ional Lea ning) asosida olib
bo ilgan me a- ahlilla EI i oji aqa shaxsiy emas, balki akademik, ij imoiy a
psixologik sama ala ga ham ega ekanini koʻ sa moqda. Mazku maqolada u li me a-
394
ahlilla dan kelib chiqqan holda EI in e ensiyala ining ijobiy aʼsi i umumiy ahlil
qilinadi.
Soʻnggi yilla da jamiya da shaxsiy a ij imoiy mu a aqiya ni belgilaydigan
muhim omil si a ida emosional in ellek (EI) alohida oʻ in egallay boshladi.
Tadqiqo la koʻ sa ishicha, insonning oʻz his- uygʻula ini anglay olishi, ula ni oʻgʻ i
boshqa a bilishi, boshqala ning emosional hola ini anigan holda sama ali muloqo qila
olishi na aqa shaxsiy hayo da, balki aʼlim ja ayoni a mehna aoliya ida ham muhim
ahamiya ga ega. Shu sababli, jahon miqyosida psixologla , pedagogla a aʼlim
siyosa chila i EIni i ojlan i ishga qa a ilgan in e ensiya das u la ini keng
qoʻllashmoqda. Oʻsmi lik da i (11–18 yosh) shaxsning in ensi i ojlanish bosqichi
boʻlib, u na aqa jismoniy, balki kogni i a emosional sohala da ham jiddiy
oʻzga ishla da i hisoblanadi. Bu bosqichda shaxsiy iden i ikasiya shakllanadi,
ij imoiy munosaba la mu akkablashadi a oʻqu chida mus aqil qa o qabul qilishga
in ilish kuchayadi. Ana shu ja ayonla da emo sional in ellek ni i ojlan i ish oʻ a
muhim ahamiya ga ega, chunki u oʻsmi ning s ess hola la iga chidamliligini oshi adi,
ij imoiy qoʻllab-qu a lashdan oydalanish koʻnikmasini i ojlan i adi a ij imoiy
moslashu ja ayonini engillash i adi [Collado-Sole e al., 2023].
Oxi gi oʻn yillikla da u li mamlaka la da amalga oshi ilgan ij imoiy-emosional
oʻqu das u la i (SEL – Social and Emo ional Lea ning) me a- ahlilla i shuni
koʻ sa adiki, ushbu das u la oʻqu chila da EI koʻnikmala ini sezila li a ishda
oshi adi, ula ning akademik sama ado ligini a ij imoiy munosaba la si a ini
yaxshilaydi [Du lak e al., 2011; Cip iano e al., 2024]. Shu bilan bi ga, EI i ojiga
qa a ilgan in e ensiyala oʻsmi la da xa o i a dep essiya belgila ini kamay i adi,
ula ning psixologik sogʻligʻini saqlashda muhim esu s si a ida xizma qiladi. Shuni
ham aʼkidlash joizki, zamona iy aʼlimda EIni i ojlan i ish na aqa psixologiya, balki
pedagogika a aʼlim siyosa ining ham us u o yoʻnalishiga aylandi. Chunki bilim
olish ja ayonida emosional omilla — qiziqish, ishonch, ij imoiy qoʻllab-qu a lash —
kogni i na ijala ga oʻgʻ idan- oʻgʻ i aʼsi koʻ sa adi. Shu bois, koʻplab me a- ahlilla
emo sional in ellek i ojiga qa a ilgan das u la ning ijobiy aʼsi ini qayd e moqda.
EI a aʼlim ja ayoni sama ado ligi. SEL das u la i boʻyicha yi ik me a-
ahlilla dan bi i Du lak a hamkasbla i omonidan (2011) amalga oshi ilgan. 213 a
adqiqo ni oʻz ichiga olgan ushbu ahlilda SEL das u la i qa nashchila ida:
- EI koʻnikmala i sezila li da ajada oshgani;
- akademik yu uqla koʻpaygani;
- ij imoiy munosaba la yaxshilangani;
- salbiy xulq-a o hola la i kamaygani aniqlangan.
Bu na ijala aʼlim ja ayonida emo sional omilla ni hisobga olish za u ligini
isbo laydi. Yangi me a- ahlilla a uzoq mudda li aʼsi . Sip iano a hamkasbla i
(2024) omonidan oʻ kazilgan me a- ahlil 12 a yi ik adqiqo asosida amalga
oshi ilgan. Mualli la aʼkidlashicha, SEL das u la i na aqa qisqa mudda li, balki uzoq
mudda li ijobiy sama ala ham be adi. Yaʼni, das u ugaganidan keyin ham
oʻqu chila da EI koʻnikmala i, ij imoiy qoʻllab-qu a lashdan oydalanish qobiliya i
a akademik sama ado lik yuqo i da ajada saqlanib qoladi. EI a psixologik sogʻliq.
Kollado-Sole a hamkasbla i (2023) olib bo gan me a- ahlilda yoshla o asidagi EI a
ba qa o lik ( esilience) oʻ asida kuchli ijobiy bogʻliqlik opilgan. Yuqo i EIga ega
395
oʻsmi la s ess hola la ini engil oq qabul qiladi a qiyin aziya la da ij imoiy
esu sla dan sama ali oydalanadi. Bu esa EIning psixologik sogʻlom u mush a zini
aʼminlashda muhim omil ekanini koʻ sa adi.
Maynd ulness a aqamli in e ensiyala . Zu a hamkasbla i (2022)
maynd ulness mashgʻulo la i o qali oʻsmi la da EI i ojlanishini empi ik asosda
isbo ladila . Bundan ashqa i, Reyna d a boshqala ning (2022) aqamli
in e ensiyala haqidagi izimli sha hla i exnologiya osi ala i o qali emosiyala ni
boshqa ish koʻnikmala ini i ojlan i ish mumkinligini koʻ sa di. Bu yangicha
in e ensiyala usulla i anʼana iy das u la ga qoʻshimcha esu s si a ida qoʻllanilishi
mumkin.
Ij imoiy a madaniy omilla . EI i ojlanishi aqa in e ensiyala bilan cheklanib
qolmaydi. Jamiya dagi madaniy qad iya la , oila muhi i, mak abdagi ij imoiy iqlim
ham muhim ahamiya ga ega. Me a- ahlilla shuni koʻ sa adiki, in e ensiyala
sama ado ligi aynan mak ab a oila muhi idagi ij imoiy qoʻllab-qu a lash bilan
uygʻunlashganda yanada yuqo i na ija be adi.
Yuqo ida ahlil qilingan me a- ahlilla asosida quyidagi xulosala ga oʻx alish
mumkin:
1. Emo sional in ellek i ojiga qa a ilgan in e ensiyala oʻsmi la da ijobiy
na ijala be adi.
2. SEL das u la i akademik sama ado likni oshi ish, ij imoiy munosaba la ni
yaxshilash a psixologik saloma likni mus ahkamlashga xizma qiladi.
3. Maynd ulness a aqamli in e ensiyala kabi zamona iy usulla EIni
i ojlan i ishda sama ali yo damchi osi a si a ida qoʻllanilishi mumkin.
4. In e ensiyala sama ado ligi mak ab muhi i a oila qoʻllab-qu a lashi bilan
uz iy bogʻliq.
Demak, oʻsmi la da emo sional in ellek ni i ojlan i ish na aqa shaxsiy, balki
ij imoiy a akademik ba qa o lik uchun ham za u iy sha hisoblanadi.
Adabiyo la
1. Du lak, J. A., Weissbe g, R. P., Dymnicki, A. B., Taylo , R. D., & Schellinge , K. B.
(2011). The impac o enhancing s uden sʼ social and emo ional lea ning: A me a-analysis o
school-based uni e sal in e en ions. Child De elopmen , 82(1), 405–432.
h ps://doi.o g/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
2. Cip iano, C., e al. (2024). A sys ema ic e iew and me a-analysis o he e ec s o
uni e sal SEL p og ams. Con empo a y Educa ional Psychology, 73, 102163.
h ps://doi.o g/10.1016/j.cedpsych.2023.102163
3. Collado-Sole , R., e al. (2023). Emo ional in elligence and esilience ou comes in
you h: A me a-analysis. Pe sonali y and Indi idual Di e ences, 205, 112098.
h ps://doi.o g/10.1016/j.paid.2023.112098
4. Zhou, A., e al. (2022). E ec s o mind ulness-based in e en ions on adolescen sʼ
emo ional in elligence and psychological capi al: A me a-analysis. Jou nal o Adolescence,
95, 12–25. h ps://doi.o g/10.1016/j.adolescence.2021.11.006
5. Reyna d, S., e al. (2022). Digi al in e en ions o emo ion egula ion in child en and
adolescen s: A sys ema ic e iew. Jou nal o Child Psychology and Psychia y, 63(8), 889–
903. h ps://doi.o g/10.1111/jcpp.13590
