419
CHET TILLARINI O’QITISHDA MULTIMEDIA VA
AUDIOVIZUALIZATSIYANING O’RNI
G‘o u o a Meh iniso Muqimo na,
O ien al Uni e si e i “Tilla -2” ka ed asi o’qi u chisi
Anno a ion. This a icle explo es he ole o mul imedia and audio isual me hods
in o eign language educa ion. I a gues ha in eg a ing sound, image, and con ex
inc eases lea ne mo i a ion and communica i e compe ence compa ed o ex book-
only app oaches. Th ee ecosys ems a e examined: online pla o ms such as Duolingo,
Babbel, and Mem ise using mic olea ning and gami ica ion YouTube pedagogy wi h
cap ions, ansc ip s, and guided iewing asks and Vi ual Reali y (VR) scena ios ha
educe anxie y and enhance luency. The pape sugges s class oom in eg a ion h ough
sequencing, lea ne p oduc ion, and ub ic-based eedback, while also add essing
challenges like VR access, cap ion eliance, and ensu ing inclusi i y h ough digi al
hygiene and accessibili y.
Keywo ds: mul imedia in o eign language eaching, audio isual me hods,
communica i e compe ence, YouTube pedagogy, VR o language lea ning,
mic olea ning, gami ica ion.
Anno a siya. Ushbu maqola che illa ini o’qi ishda mul imedia a audio izual
me odla ning o’ nini o’ ganadi. Unda o ush, as i a kon eks ni uyg’unlash i ish,
aqa da slikka asoslangan yondashu la ga nisba an, o’qu chila mo i a siyasi a
kommunika i kompe ensiyasini oshi ishi a’kidlanadi. Uch a eko izim ahlil qilinadi:
mik o-o’ ganish a gami ika siyadan oydalanadigan Duolingo, Babbel a Mem ise
kabi onlayn pla o mala , sub i la , ansk ip la a boshqa iladigan omosha
opshi iqla i bilan YouTube pedagogikasi hamda ash ishla ni kamay i ib, a onlikni
oshi u chi Vi ual Reallik (VR) ssena iyla i. Maqolada shuningdek, da s ja ayonida
bosqichma-bosqich in eg a siya, o’qu chi p oduk siyasi a ub ikala asosida baholash
akli e iladi. Shu bilan bi ga, VR dan oydalanish imkoniya i, sub i la ga o iqcha
ayanish kabi muammola a inklyuzi likni a’minlash cho asi si a ida aqamli
gigiyena hamda qulaylikla ga oid masalala ham yo i iladi.
Kali so’zla : che ilini o’qi ishda mul imedia, audio izual usulla ,
kommunika i qobiliya , YouTube pedagogikasi, il o’ ganish uchun VR,
mik oo’ ganish, o‘yinlash i ish.
Hozi gi globallashu da ida che illa ni sama ali o’ ga ish uchun yangi me odla
alab e iladi. An’ana iy da slik a g amma ika mashqla iga asoslangan yondashu la
o’qu chi mo i a siyasini doimiy ushlab u olmaydi. Shu sababli mul imedia a
audio izual osi ala ni a’lim ja ayoniga ki i ish ka a ahamiya kasb e moqda. Media
ushunchasi keng bo’lib, yozma (ki ob, gaze a), o ozli ( adio, audio yozu ) a as i iy
( asm, ideo) osi ala ni o’z ichiga oladi. Mul imedia esa ma n, o oz a as i ni
bi lash i ib, o’qu chiga in e ak i o’ ganish imkonini be adi. XX as ning ikkinchi
ya midan boshlab audio izual me od shakllanib, che illa ini eshi ish, ko’ ish a eal
420
aziya la o qali o’ ga ishni maqsad qildi. Til aqa qoidala yig’indisi emas, balki i ik
muloqo osi asidi . Uning mohiya i in ona siya, mimika, imo-isho a a kon eks
o qali namoyon bo’ladi. Shuning uchun audio izual me od o’qu chiga na aqa ma n,
balki o ush a as i o qali ham bilim be adi.
Audial osi ala il o’ ganishda muhim, chunki il eng a alo o ush hodisasidi .
Audio yozu la , adio, qo’shiqla a podkas la u li ala uz a in ona siyala ni
eshi i adi, inglab ushunish a o’g’ i ala uzni i ojlan i adi. Vizual osi ala –
asmla , plaka la , g a ikala , in og a ikala – ma zuni ez oq id ok e ish a eslab
qolishni osonlash i adi. Masalan, “Oziq-o qa ” ma zusida me a-sabza o asmla i
sama ali bo’ladi. Videoma e ialla esa eng kuchli osi a bo’lib, ilm yoki la hala
o qali na aqa so’z, balki madaniya a ij imoiy aziya la ni ham o’ ga adi.
Onlayn pla o mala audio izual ma’lumo ni mik o-da sla ko’ inishida aqdim
e ib, che ilini sama ali o’ ga adi. Duolingo boshlang’ich a o’ a bosqich uchun
leksika-g amma ika asosini ez qu adi, inglash a o’qishni mus ahkamlaydi. Babbel
dialogik aziya la a kundalik ibo ala ni mashq qildi adi, modul oxi ida ole-play
imkonini be adi. O’qi u chi da sni mus aqil mashqla bilan uyg’unlash i ishi za u :
audio-dik an la inglab ushunish a yozma ko’nikmani kuchay i adi, lug’a
klas e lash so’z boyligini izimlash i adi, shadowing ala uz a in ona siyani
mus ahkamlaydi. YouTube esa au en ik nu qni aqdim e ib, u li o ma la o qali eal
muloqo muhi ini ya a adi. Sub i a ansk ip la eshi ish-o’qishni in eg a siyalaydi,
ideo uzunligi esa 2–20 daqiqa o alig’ida moslashu chan anlanadi.
Videoni anlashda bi nech a mezonla ga e’ ibo be iladi: da aja mosligi, leksik
zichlik, audio si a i, mimika a ges la ning ko’ inishi hamda sub i ishonchliligi.
Masalan, A2–B1 da ajada sekin nu qli, ko’p izual ayanchli ideola maqsadga
mu o iq, ha 2–3 daqiqada 6–10 a yangi so’zdan oshmasligi lozim. O’qi ishda
YouTube ideola i uch bosqichda qo’llanadi: omoshadan oldin — sa la ha asosida
axmin a igge -luga , omosha aq ida — global a selek i eshi u , s op- ame
ahlil, omoshadan so’ng esa ik almashu a mashqla .
Tomoshadan keyin dic ogloss usuli qo’llanib, qisqa pa cha ikki ma a inglanadi
a gu uhda qay a iklanadi. Role-play mashqla i ijodko lik a nu qiy aollikni oshi adi,
o’qu chila ideo aziya ini sin da ij o e adi. Yakunda mic o-essay yoziladi, masalan:
“Men bo’lsam nima qila dim?” YouTube o ma la i xilma-xil: explaine -kanalla
g amma ikani izual me a o a o qali, log a in e yula eal ma zula ni, sho s ezko
ibo ala ni, s o y elling esa hikoyala o qali lug’a ni o’ ga adi. Muammola – chalg’ish,
sub i ga ayanish, madaniy a o u la . Yechimla – omosha o’yxa i, eklamasiz
ejim, “delayed sub i les” a cul u al no es. Baholash uchun lis ening log, sel - a ing
a oylik log qo’llaniladi. Shu a zda pla o ma mashqla i a YouTube uyg’unligi
inglab ushunish, lug’a boyligi, ala uz a madaniy kompe ensiyani i ojlan i adi.
Che ilini sama ali o’ ganishda o’qi u chila an’ana iy usulla bilan bi ga
zamona iy aqamli pla o mala a audio izual esu sla dan oydalanishga
in ilmoqdala . Bunday uyg’unlik o’qu chining il ko’nikmala ini ez oq shakllan i adi,
xo i ada chuqu oq saqlashni a’minlaydi a bilimla ni eal aziya la da qo’llash
imkonini kengay i adi. So’nggi yilla da bu ja ayonga Vi ual Reallik (VR)
exnologiyasi ham qo’shilib, o’qu chila ga yanada ealis ik, in e ak i a hissiy
jiha dan boy aj ibani aqdim e moqda. VR il o’ ganishni sin dan ashqa idagi
421
aziya la ga maksimal da ajada yaqinlash i adi: oydalanu chi 360° izual sahnada
o ush manbala ini joy, maso a a on sho qinla i bilan bi ga id ok qiladi. Bu esa
kon eks li o’ ganishni kuchay i ib, muloqo ga psixologik ayyo ga lik ya a adi.
Masalan, VRda ka e sahnasida buyu ma be ayo gan o’qu chi o’zini eal aziya da his
qilib, nu qini muhi ga mos a ishda yo’nal i ishga majbu bo’ladi.
VR o qali u li hayo iy ssena iyla mashq qilinadi: ka e yoki es o anda buyu ma
be ish, okzal yoki ae opo da yo’l-yo’ iq so’ ash, do’konda na x a chegi ma haqida
ma’lumo olish, uni e si e da ku ubxona qoidala i bilan anishish yoki kasbiy
aziya la da suhba a aqdimo o’ kazish. Bu mashqla ling is ik bilim bilan bi ga
madaniy a ij imoiy jiha la ni ham qam ab oladi. VRning kuchli omonla i o asida
emo sional haqiqiylik muhim o’ in u adi, chunki o’qu chila xa o qilishdan kam oq
qo’ qib, nu qni e kin oq boshlaydila . Tana xo i asi ham shakllanadi: o’qu chi eshi ish
bilan bi ga ko’ ish a ha aka o qali ilni id ok qiladi. Imme si audio esa maso a a
on sho qinla i os ida so‘zla ni aj a ishni o’ ga adi, bu esa eal hayo iy sha oi da
oydali bo‘ladi.
Bi oq VRning ay im cheklo la i ma jud. Uskunala qimma bo‘lishi mumkin,
buning yechimi si a ida umumiy labo a o iyala yoki a zon ca dboa d headse la dan
oydalanish akli e iladi. Kibe kasallikni kamay i ish uchun qisqa sessiyala a
“ elepo ” na iga siyasi qo‘llaniladi. Pedagogik kon en ye ishmasligi muammosiga
qa shi o‘qi u chila o‘z ssena iyla ini yozishi a 360° ideola dan oydalanishi
mumkin.
Baholash ja ayonida chek-lis la sama ali: salomlashish, buyu ma be ish, qay a
so‘ ash a xay lashish kabi elemen la 0 –2 ball bilan baholanadi. Shuningdek, VRdan
keyingi e- elling mashqla i a onlik a in ona siyani aniqlashda yo dam be adi, o‘zini
baholash esa o‘qu chiga zai omonla ini ko‘ sa adi. Ha alik da s ejala ida VR
boshqa esu sla bilan uyg’unlash i iladi pla o mala da yangi ibo ala o‘ ganish,
YouTube olikla ini omosha qilish, lug‘a klas e lash a shadowing mashqla i, VR
ssena iyla i hamda eal-play mashqla i o qali yakuniy in eg a siya a’minlanadi.
Mus aqil o‘qu chila uchun esa qisqa kunlik pla o ma mashqla i, mun azam YouTube
omoshala i, ha alik VR aj ibasi a o‘z logini yozish a siya qilinadi.
O‘qi u chila uchun me odik a siyala quyidagila :
- “ma’no → o ma” amoyili asosida a al aziya , keyin g amma ik o ma
be iladi;
- o iqcha yuklama oldini olish uchun ideo 6–8 daqiqa, lug‘a 8–12 bi lik a VR
5–7 daqiqa bilan cheklanadi;
- ha blokda inglash, ko‘ ish a gapi ish elemen la i bo‘lishi sha . Xa ola ni
“issiqda” o‘x a masdan, keyin “ eedback sandwich” usulida uza ish maqsadga
mu o iq. Shuningdek, qiyinchilik g adasiyasi da ajaga qa ab oshi iladi: A2 da izual
ayanch, B1 da qisqa dialogla , B2 da imp o iza siya, C1 da mu akkab munoza ala .
Raqamli gigiyena a inklyuzi lik ham muhim. Da sla da eklamasiz ejim, aq
cheklo i, ishonchli manbala anlanishi lozim. Pas in e ne sha oi ida o layn yuklab
olish yoki audio-only a ian la aqdim e ilishi ke ak. Baholashda ub ikala qo’llanib,
inglab ushunish, ala uz, a onlik a in e ak i lik mezonla i hisobga olinadi. Tayyo
blok ssena iyla esa o‘qi u chila ning ishini yengillash i adi.
422
Umuman, pla o mala , YouTube a VRni uyg‘un qo’llash che ilini sama ali
o‘ ga adi. Pla o ma leksika a g amma ikani be adi, YouTube au en ik nu q a
madaniya ni aqdim e adi, VR esa xa siz “ eal aziya ”da qo’llash imkonini ya a adi.
P oduksiya a eedback bosqichla i o qali o‘qu chila nu qiy kompe ensiya, ala uz
a madaniy ko‘nikmala ni i ojlan i adila .
Audio izual me odla - onlayn pla o mala , YouTube a VR - che ilini o ush,
as i a kon eks o qali eal muloqo ga yaqinlash i adi. Pla o mala leksika-
g amma ika asosini ez qu adi, YouTube au en ik nu q a madaniy ko‘nikmala ni
aqdim e adi, VR esa 360° muhi da psixologik o‘siqla ni kamay i adi a jaso a ni
oshi adi. Shu bilan bi ga, pla o mala da p agma ika ye a licha yo i ilmasligi,
YouTube da chalg‘ish a sub i la ga ayanish, VRda esa uskuna a kon en
muammola i ma jud. Bula ni bosqichma-bosqich yuklama, aniq azi ala a ub ikali
baholash o qali yumsha ish mumkin. Eng sama ali yechim — ula ni
in eg a siyalashgan ha alik ejada qo‘llashdi . Na ijada a’lim mul imodal,
mo i a sion a o‘lchanadigan bo‘ladi, o‘qu chila inglab ushunish, ala uz, lug‘a a
in e ak i lik bo‘yicha mun azam i ojlanadila .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ab aham U. (2012). Audi i e Medien im F emdsp achenun e ich . F ank u
am Main: Pe e Lang Ve lag. – 215 be .
2. Ba am M. (2010). Lea ne Mo i a ion and Real-wo ld Tasks. London: Ox o d
Uni e si y P ess. – 178 be .
3. Bea y K. (2003). Teaching and Resea ching Compu e -Assis ed Language
Lea ning. Ha low: Pea son Educa ion Limi ed. – 242 be .
4. Buckingham D. (2003). Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and
Con empo a y Cul u e. Camb idge: Poli y P ess. – 260 be .
5. Da ies G., O o S., Rüscho , B. (2013). CALL—Pas , P esen and Fu u e.
S u ga : Kle Ve lag. – 195 be .
