165
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA SURXON VOHASI FRONT
ORTIDAGI XIZMATLAR
Nazi o a Nilu a
Deno Tadbi ko lik a boshqa u akul e i
13 T23 gu uh 3-ku s alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733175
Anno a siya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon u ushi yilla ida Su xonda yo iloya ining on
o idagi xizma la i a u ushning iloya ga ye kazgan og‘i oqiba la ini ha omonlama yo i ishga
bag‘ishlangan. Maqolada u ush da ida iloya ning qishloq xo‘jaligi, sanoa , anspo , sog‘liqni
saqlash, a’lim sohala idagi idoko ona mehna i, shuningdek, e akua siya qilingan aholini qabul
qilishdagi oli ahli qilinadi. Viloya ning u ushga qa shi ku ashdagi hissasi aqamla a ak la asosida
ochib be ilgan bo‘lib, pax a a oziq-o qa ye ish i ishning oshishi, yangi sanoa ko xonala ining
ba po e ilishi, gospi al a bolala uyla ining aoliya i aks e i ilgan. Shu bilan bi ga, u ushning iloya
demog a iyasiga, iq isodiyo iga, ij imoiy sohasiga qilgan salbiy a’si la i chuqu o‘ ganilgan.
Maqolada Dila om Yakubo a, Ho iz Ab u, Ibn A abshoh a boshqa olimla ning asa la idagi
ma’lumo la asosida iloya ning u ush yilla dagi aziya i ahli qilinadi. U ushdan keyingi da da
iloya ni qay a qu ish a i ojlan i ish yo‘lidagi cho a- adbi la haqida qimma li ma’lumo la
kel i ilgan.
Kali so‘zla : Ikkinchi jahon u ushi, Su xonda yo iloya i, on o idagi xizma la , u ush oqiba la i,
demog a ik yo‘qo ishla , iq isodiy za a la , e akua siya, gospi al, bolala uyla i, qishloq xo‘jaligi,
sanoa ko xonala i, mehna on i, idoko ona mehna , u ushdan keyingi iklanish
U ushning das labki kunla ida Su xonda yoda 45 mingga yaqin e kakla on ga chaqi ildi.
Ula ning o' niga qishloq xo'jaligi a sanoa da ayolla , yoshla a keksala ishga ki di. 1942-yilga
kelib iloya dagi mehna esu sla ining 67 oizini ayolla ashkil qila di. Te miz shah ida ashkil
e ilgan ha biy gospi al kompleksida ha oy 500-600 na a ya ado aska da olandi. Shi oko la
ye ishmasligi sababli, iloya da 2 yillik ezlash i ilgan ibbiyo ku sla i ashkil e ildi a 450 na a
hamshi a ayyo landi. Viloya da oziq-o qa esu sla ini ejashga qa a ilgan cho a- adbi la amalga
oshi ildi. Non ishlab chiqa ishda pax a poyasidan un qo'shish, sabza o la ni qu i ish exnologiyala i
jo iy e ildi. 1943-yilga kelib iloya da 12 a qu i ish sexi ishga ushi ildi. Sanoa ko xonala ida ishlab
chiqa ishni di e si ika siya qilish ja ayoni boshlandi. Te mizdagi emon -mexanika za odida
minomyo la a pulemyo la a'mi lash yo'lga qo'yildi. Oylik a'mi lash qu a i 150-200 bi likni
ashkil e a di.
Qishloq xo'jaligida yangi uslubla jo iy e ildi. Pax a ye ish i ishda ko'ka mado i si a ida jo'xo i,
a iq a lobiya ekish yo'lga qo'yildi. 1944-yilga kelib iloya da 12,000 gek a maydonda almashlab
ekish izimi jo iy e ildi.
Viloya da ene giya muammosini hal qilish maqsadida 3 a yangi gid oelek s ansiya qu ildi.
Te miz shah ida dizel gene a o la yo damida qo'shimcha ene giya
1
manbai ya a ildi. Kunlik elek
ene giyasi ishlab chiqa ish 1941-yilga nisba an 3 ba a a oshdi.
T anspo in a uzilmasi sezila li da ajada yaxshilandi. Te miz-Boysun-Qa shi emi yo'l
liniyasiga qo'shimcha 45 km yo'l qo'shildi. Viloya ichida 120 km yangi a omobil yo'lla i qu ildi.
Ta'lim sohasida yangi ashkil e ilgan mak abla da 350 na a yangi o'qi u chi ishga qabul qilindi.
1.
1
Su xonda yo iloya da la a xi i - Fond 25, o‘yxa 1, ish 128-135
2. O‘zbekis on Respublikasi Mudo aa azi ligi a xi i - Fond 45, o‘yxa 2, ish 234
166
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
U ush da ida iloya da 1,200 na a bolaga sa od o' ga ildi. Maxsus mak ab-yo oqxonala da 800
na a ye im bola a biyalandi.
Madaniy-ma' i iy ishla doi asida on aska la iga 25,000 dona issiq kiyim-kechak, 40,000
dona paypoq a 15,000 dona ibbiy do i-da mon yubo ildi. Viloya aholisi omonidan 1,200 dona qo'l
soa i a 800 dona g ammo on yig'ib e ildi. 1944-yilga kelib iloya da u ushdan aziya chekkan
bolala uchun 5 a maxsus in e na mak ab ochildi. Bu mak abla da 750 na a bola a'lim- a biya oldi.
Viloya aholisi omonidan bolala uchun 5,000 dona da slik a 8,000 dona da a yig'ildi.
Su xo'jaligida yangi kanalla qu ish ishla i olib bo ildi. 1942-1944-yilla da iloya da 45 km
uzunlikda yangi a iqla qazildi. Sug'o iladigan ye la maydoni 12,000 gek a ga oshi ildi. Viloya da
oziq-o qa mahsulo la ini saqlash uchun 8 a yangi ombo qu ildi. Umumiy sig'imi 5,000 onnani
ashkil e gan bu ombo la iloya ning oziq-o qa xa sizligini a'minladi. U ushning so'nggi yilida
iloya da 3 a yangi kasalxona ochildi. 150 a yangi kasalxona o' ni ashkil e ildi. Viloya
a ma se ika sanoa ida 12 u li xil do i-da mon ishlab chiqa ish yo'lga qo'yildi. 1945-yil yan a
oyiga kelib iloya da u ushdan qay gan 8,000 na a ha biy xizma chi uchun maxsus qay a uyush i ish
das u i amalga oshi ildi. Ula ning 75 oizi qishloq xo'jaligi a sanoa sohala ida ish bilan a'minlandi.
Viloya ning u ushdagi umumiy hissasi 2.5 millia d ubldan o iq mablag'ni ashkil e di. Bu
ko' sa kich ejalash i ilganidan 40 oiz yuqo i edi. U ush da ida iloya da 25 a yangi ko xona a
120 a yangi ishlab chiqa ish sexla i ishga ushi ildi.
U ush Su xonda yo iloya iga chuqu a og'i ja oha la ye kazdi, ula ning a'si i u ushdan
keyin ham uzoq yilla da om e di.
Viloya dan on ga jo'na ilgan 45 ming kishining 28 ming na a i u ush maydonla ida halok
bo'ldi yoki beda ak yo'qoldi. Bu iloya ning u ushdan oldingi e kak aholisining 35 oizini ashkil
e a di. 12 ming na a i ja oha lanib a malakasizlanib qay di, ula ning ko'pchiligi mehna qobiliya ini
bu unlay yo'qo di.
Ha uch oiladan bi iga halok bo'lgan o'ng'ich o'g'il haqida qayg'uli xaba ye ib keldi. 5 mingdan
o iq bola ye im qoldi, ula ning aksa iya i bolala uyla iga joylash i ildi. U ushdan keyingi bi inchi
yilla da iloya da ayolla soni e kakla nikiga nisba an 2 ba a a ko'p bo'lib qoldi.
Qishloq xo'jaligi exnikasining 70 oizi on ga jo'na ilgan yoki ay on bo'lgan. T ak o la a
kombaynla soni 1941-yilga nisba an 4 ba a a kamaydi. Cho a molla ining 60 oiziga yaqini u ush
eh iyojla i uchun sa a ba qilindi.
U ushdan qay gan ja oha langan aska la soni 8 ming kishini ashkil e di, ula ning 3 ming na a i
nogi onlik gu uhiga ki di. Viloya da ibbiy yo dam ko' sa ish si a i keskin yomonlashdi, chunki 40
oiz shi oko la on ga ke gan edi.
Aholi o asida dep essiya a uhiy kasallikla ko'paydi. Ha besh oiladan bi i u ush shikas la iga
duch keldi. Bolala o asida o'sish nuqsonla i a ozuqadan qolish hola la i kuza ildi. Tu a -joy
qu ilishi deya li o'x ab qoldi. U ush yilla ida aqa 200 a yangi uy qu ildi, bu esa aholi o'sishiga
ja ob be a olmadi. Oziq-o qa angisligi u ayli 1942-1943-yilla da ocha chilik hola la i o'y be di.
Mak abla da o'qi u chila soni 60 oizga kamaydi. 120 a mak ab binola i ha biy eh iyojla uchun
musoda a qilindi. O'qu das u la i qisqa i ildi, o'qu yili 7 oygacha qisqa i ildi. Sug'o ish izimining
40 oizi a'mi lanmagan holda qoldi. Pax a ye ish i ish 1945-yilga kelib u ushdan oldingi da ajasining
a igi 30 oiziga ye di. Ekin maydonla ining 25 oizi oydalanilmay qoldi.
Madaniy yo'qo ishla : Viloya madaniy muassasala ining 70 oizi yopildi yoki ha biy
maqsadla uchun oydalanildi. Ku ubxona ondla ining 80 mingga yaqin ki obi yo'qoladi. Tea a
madaniya uyla i aoliya i o'x a ildi. Tashlandiq qishloq xo'jaligi ye la ida e oziya ja ayonla i
kuchaydi. O' monla a da ax zo la ning 30 oizi yoqilg'i si a ida kesilib ke di. Sug'o ish izimining
167
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ayniqsa kambag'al umanla da ay on bo'lishi qu g'oqchilik xa ini kel i ib chiqa di. Uzoq mudda li
oqiba la : U ushdan keyingi 10 yil da omida iloya aholisining soni 15 oizga kamaydi. Iq isodiyo
u ushdan oldingi da ajasiga aqa 1955-yilda ye di. Ayolla boshchiligidagi oilala soni 40 oizga
oshdi, bu an'ana iy oila uzumiga jiddiy za a ye kazdi. O'lim da ajasi 1945-yilga kelib u ushdan
oldingi ko' sa kichdan 2 ba a a oshdi. Bolala o'limi 40 oizga ko'paydi. Oziq-o qa
ye ishmo chiligi u ayli aholining immuni e izimi zai lashdi. Bu ja oha la u ushdan keyin ham
uzoq yilla da omida iloya ning i ojlanishiga o'sqinlik qildi a bi nech a a lodning aqdi iga
salbiy a'si ko' sa di.
Ikkinchi jahon u ushi yilla i Su xonda yo iloya i a ixida chuqu iz qoldi gan muhim da
bo'ldi. U ushning og'i sha o ila iga qa amay, iloya aholisi o'zining ba cha imkoniya la ini on
g'alabasi uchun qu bon qildi.
Demog a ik jiha dan iloya 28 mingga yaqin uqa osini yo'qo di, bu u ushdan keyingi da da
ij imoiy uzumga jiddiy a'si ko' sa di. Ha uch oiladan bi i yaqin insonini yo'qo ib, og'i psixologik
za ba oldi. Ayolla a yoshla ning mehna on idagi oli sezila li da ajada oshdi. Iq isodiy sohada
iloya muhim yu uqla ga e ishdi. Qishloq xo'jaligi mahsulo la ining hajmi 2,5 ba a a oshdi, 45
yangi kolxoz a 12 so xoz ashkil e ildi. Sanoa ko xonala i soni 12 aga ye di, ula on uchun
muhim mahsulo la ishlab chiqa di. Sog'liqni saqlash sohasida 6 a gospi al a 8 a bolala uyi aoliya
ko' sa di. 12 mingga yaqin aska da olandi, 3,200 na a bola a biyalandi. Bu iloya ning
insonpa a lik an'anala ini namoyon e di.
Ta'lim a madaniya sohasida 45 yangi mak ab ochildi, 12 mingga yaqin bola a'lim oldi.
Madaniy ins i u la on aska la iga uhiy yo dam ko' sa ishda muhim ol o'ynadi. T anspo
in a uzilmasi i ojlandi - 450 a ha biy eshelon o' kazildi, 2 million onna yuk ashildi. Bu
iloya ning logis ika ma kazi si a idagi ahamiya ini ko' sa di. U ushdan keyingi da da iloya qiyin
aziya ga qa amanda, ezda iklanishni boshladi. 1945-yilga kelib asosiy iq isodiy ko' sa kichla
u ushdan oldingi da ajaga yaqinlashdi.
Su xonda yo iloya ining u ush yilla dagi idoko ona mehna i na aqa on g'alabasiga hissa
qo'shdi, balki iloya ning keyingi i ojlanishi uchun mus ahkam poyde o ya a di. Bu da iloya
a ixida jaso a , bi damlik a a anpa a likning yo qin namunasi si a ida qoladi.
2
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Su xonda yo iloya da la a xi i - Fond 25, o‘yxa 1, ish 128-135
2. O‘zbekis on Respublikasi Mudo aa azi ligi a xi i - Fond 45, o‘yxa 2, ish 234
ILMIY ASARLAR VA TADQIQOTLAR
3. Yakubo a, D. "Su xonda yo: a ixiy saboqla " - Toshken : O‘zbekis on milliy
ensiklopediyasi, 2010. - 245 be .
4. Yakubo a, D. "Ikkinchi jahon u ushi yilla i: Su xonda yo a ixidan la hala " - Te miz:
Su xonda yo nash iyo i, 2005. - 167 be .
5. To‘ aqulo , X. "U ush yilla i O‘zbekis onda" - Toshken : Sha q nash iyo i, 1995. - 312 be .
6. Abdullaye , R. "F on o idagi O‘zbekis on" - Toshken : Fan nash iyo i, 2000. - 189 be .
MAQOLALAR VA JURNALLAR
4.
2
Yakubo a, D. "Su xonda yo: a ixiy saboqla " - Toshken : O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi, 2010. - 245 be .
5. Yakubo a, D. "Ikkinchi jahon u ushi yilla i: Su xonda yo a ixidan la hala " - Te miz: Su xonda yo nash iyo i,
2005. - 167 be .
6. To‘ aqulo , X. "U ush yilla i O‘zbekis onda" - Toshken : Sha q nash iyo i, 1995. - 312 be .
168
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
7. Qodi o , M. "1941-1945: Su xonda yo on o ida" // O‘zbekis on a ixi ju nali, 2010, №3,
45-52-be la .
8. Sobi o a, N. "U ush bolala i: Su xonda yo aj ibasi" // Ij imoiy adqiqo la ju nali, 2015, №2,
78-84-be la .
9. Ka imo a, S. "U ush yilla ida O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi" // Ag a a ix ju nali, 2008, №4,
23-29-be la .
STATISTIK MA'LUMOTLAR
10. O‘zbekis on SSR Ma kaziy s a is ika boshqa masi. "1941-1945-yilla O‘zbekis on SSR
s a is ikasi" - Toshken : S a is ika nash iyo i, 1946.
11. Su xonda yo iloya s a is ika boshqa masi. "Su xonda yo iloya i a ixiy s a is ikasi" -
Te miz: 1985.
XOTIRA KITOBLARI VA HIKOYALAR
12. Rashido , S. "U ush yodnomasi" - Toshken : O‘qi u chi nash iyo i, 1990. - 156 be .
13. Tu suno a, M. "Onamning u ush kundalikla i" - Te miz: Su xonda yo nash iyo i, 2002. - 98
be .
14. DISSERTATSIYALAR
15. Olimo , J. "Ikkinchi jahon u ushi yilla i O‘zbekis onning janubiy iloya la ida" - Toshken :
O‘zFA Ta ix ins i u i, 2010. - 210 be .
