169
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
AMIR TEMURNING DAVLAT BOSHQARUVIDAGI ISLOHOTLARI VA
MA’MURIY BOSHQARUV TIZIMI
O‘ ozda la o Samanda Alishe o ich
samanda o [email p o ec ed]
Jumaye Himoyiddin shuh a oʻgʻli
[email p o ec ed]
Sa a o Bobomu od Bozo oʻgʻli
bobomu odsa a o [email protected]
Deno adbi ko lik apedagogika ins i u i
Ta ix yo‘nalishi alabala i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733355
Anno a siya: Ami Temu a emu iyla zamoni da la chilik siyosa i, boshqa u izimini
ko’ ib chiqmoqchi ekanmiz, da la , da la chilik mohiya ida muayyan bi makon a jamiya da
ma jud u li imkoniya la ni shu ye lik xalq man aa i yo’lida yuzaga chiqa u chi ashkilo chilik
yo ganini esla ib o’ ish g’oya da muhimdi . Ze o, da la asosla i, da la chilik ha bi jamiya a xalq
boshiga bi ma a bi ilgan bo’ladi. Ushbu maqolada buyuk sa ka da Ami Temu da la boshqa u i
a isloho la i, shuningdek, hukm onlik amaliyo la i haqida ma’lumo la ga ega bo’lasiz.
Kali so‘z: de onbegi, Ray, Seis on, Shox uh, qozi, ye i a kon, sipoh, ma’mu iy boshqa u .
Аннотация. Рассматривая государственную политику и систему управления времен
Амира Темура и Тимуридов, крайне важно отметить, что сущность государства и
государственности заключается в организации, создающей разнообразные возможности в
определённом пространстве и обществе на благо местного населения. Ведь основы
государства и государственности пишутся единожды для каждого общества и народа. В этой
статье вы получите информацию о государственном управлении и реформах великого
полководца Амира Темура, а также о практике правления.
Ключевые слова: девонбеги, Рэй, Сейстон, Шахрух, кази, семь архонтов, сипо,
административное управление.
Abs ac . As we a e going o conside he s a e policy and go e nance sys em o he ime o
Ami Temu and he Timu ids, i is ex emely impo an o men ion ha he essence o he s a e and
s a ehood is he o ganiza ion ha c ea es a ious oppo uni ies in a ce ain space and socie y o he
bene i o he local people. A e all, he ounda ions o he s a e, s a ehood a e w i en once o each
socie y and people. In his a icle, you will ge in o ma ion abou he s a e adminis a ion and e o ms
o he g ea commande Ami Temu , as well as abou he p ac ices o ule.
Keywo ds: de onbegi, Ray, Seis on, Shah ukh, qazi, se en a chons, sipoh, adminis a i e
managemen .
O‘zbek da la chiligi miloddan a algi 1-mingyillikning bi inchi ya midan o’z a ixini boshlab
o Ami Temu da la imiz epasiga kelgunga qada deya li 2100 yillik a aqqiyo yo’lini bosib
o’ gandi. Bu ulkan da ichida da la imiz boshqa u iga u li sulolala (bugungi ilda ay ganda siyosiy
pa iyala )kelib ke di. Ula ning aoliya i u li zamonla da, u li obyek i -subyek i sha -sha oi la da
u licha kechdi. Biz mazku masalaga u g’u be ayo ganimizning bi necha sababi bo .
Bi inchidan, biz Ami Temu da la i, Temu iyla da la i kabi keng a qalgan ushunchala ga
qa shimiz. Ze o, da la chilik asosla i yagona bo’ladi. Demak, Ami Temu da la i emas, o’zbek
da la chiligining Ami Temu boshqa gan bosqichi deyilsa ha a a lama haqiqa ga mos ushadi.
Ikkinchidan, Ami Temu da la i ushunchasi da la -chiligimizning ham ungacha bo’lgan, ham
undan keyingi a aqqiyo yo’lini uzib qo’yadi(bu ik boshqa sulola iy da la la ga ham egishli,
alba a). Bu o’z o’ nida, bi omondan, a ixni sox alash i sa, ikkinchi omondan, da la chiligimiz
170
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
a ixidagi bosqichiy ja ayonla , masalan, yana o’sha Ami Temu da i mohiya ini anglashni
qiyinlash i adi. Ze o, ha o so ilmiy nuq ai naza dan olganda ham mushohada ja ayonda
kuza ilgandagina o’liqlanadi, xulosa uchun imkon ya a adi.
1
Uchinchidan,biz o’zbek da la chiligi mohiya i a imkoniya la i haqida qanchalik so’zlamaylik,
aga uning amaliy i odasining gu ohi (bugungi kun nuq ai naza idan esa qu u chisi)bo’lmas
ekanmiz, gap-gapligicha qola e adi. Shu ma‘nodaAmi Temu da i da la chiligimizning mohiya i
a imkoniya la i ko’lamini amalda yuzaga chiqa ib be ganligi bilan ham g’oya da muhimdi . Ami
Temu sal ana i da la uzilishining qonun-qoidala i jiha idan Musulmon Sha qida hukm su gan
da la la dan deya li a q qilmasada, boshqa u izimla i Tu kis on a Mo a ounnah
da la chiligining as iy an‘anala i, a h e ilgan mamlaka la ning madaniy a‘si i asosida bi qa o
yangi a ib-qoidala bilan akomillash i ildi.
2
Sal ana ning ma kaziy ma‘mu iya ini bosh azi —de onbegi boshliq ye i azi dan ibo a
a koni da la boshqa gan .
Ula dan bi inchisi-mamlaka a a‘iya ishla i bo’yicha azi iloya a umanla dan
o’planadigan hosil, soliq-o’lponla hamda mamlaka dagi obodonchilik ishla i bilan shug’ullangan.
Ikkinchisi- azi i sipoh, ya‘ni ha biy ishla bo’yicha azi aska la maoshi, oziq-o qa a qu ol-
ya og’la i a‘mino i bilan mashg’ul bo’lgan.
Uchinchisi- ijo a azi i sa doga la ning mol-mulkla idan olinadigan zako a boj,
cho achilikdan yig’iladigan da omad, egasiz qolgan mol-mulkni asa u e ish, me os a
me osxo’ la bilan bog’liq masalala ni hal e ish kabi ishla ni baja gan.
3
To’ inchisi-sal ana ishla ini-yu i u chi azi , ya‘ni moliya ishla i azi i da la xazinasidan
sa e iladigan xa aja la , umuman sal ana ki im-chiqimla ini boshqa gan. Ana shu o’ azi dan
ashqa i, chega a iloya la i a obe‘ mamlaka la ishla ini nazo a qilib u ish uchun maxsus uch na a
azi ayin e ilgan, ula mazku iloya a mamlaka la dan da la xazinasiga kelib ushadigan
da omadla ni nazo a qilish a ula ga bog’liq moliya iy masalala bilan mashg’ul bo’lgan.O’z
na ba ida, ula sal ana ning bosh nazo a hay‘a i - «xolisa»ni ashkil e ishgan.
Mazku ye i azi de onbegiga bo’ysungan a da la ning muhim moliya iy ishla ini u bilan
bamaslaha olib bo ishgan. Yozma manbala dan ma‘lum bo’lishicha, Ami Temu a Temu iyla
hukm onlik qilgan da da sal ana de onxonasida Ami Do ud, Jaloliddin Fe uzshoh, G’iyosiddin
Shoh Malik, Alouddin Alika Ko’kaldosh a Alishe Na oiydek dono a adbi ko de onbegila bu
oliy mansabda aoliya ko’ sa ganla , mamlaka obodonligi yo’lida ko’p xay li ishla qilganla . Shu
bilan bi ga de onxona huzu ida a zbegi, sad i a‘zam, shayxul islom a ahdos qozisi kabi la ozimla
jo iy e ilgan edi.
Mamlaka ma‘mu iy jiha dan ulus, iloya a umanla ga bo’linib, ula ni, hokim, noib a
umanboshila boshqa ishgan. Ula ning aksa iya i ha biy mansabdo ami la dan ibo a edi. Ha bi
shaha a iloya da o’z hokimi, moliya de oni, qozisi, mu iysi, mu a allisi a muh asibi(moliyaga
ekshi u chi)bo’lgan. Lashka la uchun maxsus qozi ayin e ilgan. Shuningdek ha bi shaha a
qishloqda ku ol, ya‘ni komendan ayinlanib, unga shaha a qal‘a is ehkomla ini a‘mi lash a
shaha mudo aasi azi ala i yuklangan. Shubhasiz, mahalliy ma‘mu la , o’z na ba ida, sal ana ning
1
O’zbekis on a ixi. Oliy o’qu yu la ining a ix akul e i alabala i uchun da slik / Mas‘ul muha i A.S.Sagdullaye . I
qism. – Toshken , Donishmand ziyosi. 2021. - 624 b.
2
Esho B.J. O’zbekis on da la chiligi a ixi. (o’qu qo’llanma). – Toshken : Ma‘ i a , 2009.
3
O’zbekis onning yangi a ixi / Tuzu chila : M.Jo’ aye , R.Nu illin, S.Kamolo a bosh. 2 ki ob. Toshken ,
Sha q. 2000. 688-be
171
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
oliy de oni-a koni da la ga bo’ysunishgan. Shunisi e‘ ibo ga loyiqqi, ulus noibligi yoki iloya
hokimligiga aksa iya shahzodala yoki xizma ko’ sa gan sa ka da-yu da la ma‘mu la i
ayinlangan.
4
Chunki Ami Temu mamlaka ni, xususan a h e ilgan iloya a hududla ni o’g’illa i,
nabi ala i a xizma ko’ sa gan ami la iga suyu g’ol a zida in‘om qilib, ula o qali boshqa a di.
Ami Temu o’limidan bi oz a al Mo a ounnah dan ashqa i, o’z asa u idagi ba cha iloya a
mamlaka la ni a zandla i o asida bunday aqsimlaydi: Oza boyjon, Shom, Rumni, Is ambul a
Mis ni –Mi zo Uma ibn Mi onshohga, Fo s a I oqni-Pi Muhammad ibn Uma shayxga, Xu oson,
Mozanda on, Ray a Seis onni-Shoh ux Mi zoga, «Sul on Mahmud G’azna iy mulkini» Kobul a
Qandaho dan Shimoliy Hindis ongacha Sindda yosi ha zasi bilan bi ga-Pi Muhammad Jahongi ga,
Toshken , Say am, O’ o a Ashpa adan oXi oychega asigacha-Ulug’bekka, Fa g’ona, Ta ozdan o
Xo’ angacha, ya‘ni Sha qiy Tu kis onning janubi-g’a bini-Ib ohim Sul onga be adi. Ga chi bula
Ma kaziy hukuma ga i oa e sada, muayyan da ajada mus aqillikka ega edi. Mulk hukmdo la ining
alohida da la de onxonasi, qo’shini bo’lib, ula ning Ma kaziy hukuma ga obeligi xi ojning bi
qismini Sama qandga yubo ib u ish a oliy hukmdo ha biy yu ishla ida o’z qo’shini bilan
qa nashish yoki alab qilingan aska ni yubo ib u ishdan ibo a edi. Suyu g’ol-Ami Temu da la i
ashkil e ilishi a a asida jo iy qilinib, u «iq a‘»-bi bo’lak ye be ish a zida ma‘lum uman yoki
iloya ni hukuma yo lig’i bilan oliy hukmdo a lodla i a xizma ko’ sa gan yuqo i abaqa
zodagonla iga in‘om e ilgan. Ba‘zan suyu g’ol ye la i oliy hukuma ning a moni bilan a loddan
a lodga me os qoldi ilgan.
5
Masalan, Ami Temu ning o’ng’ich o’g’li Jahongi a o idan so’ng unga
egishli Balx iloya iga Kobul, G’azna a Qandaho ni qo’shib, ma humning o’g’li Pi Muhammadga
be ildi. Shuningdek, Uma shayxning o’g’li Rus amga Is ahon, Mi onshohning o’g’li Abu Bak ga
Bag’dod suyu g’ol qilinadi. Shu a zda Mo a ounnah dan ashqa i, mamlaka bi qancha bo’lakla ga
bo’linib ke adi. Viloya hokimla i-shahzodala o’z asa u idagi mulkla da iloji bo icha doimo
mus aqil hukm onlik qilishga in ila edi. Ma kaziy hukuma esa aziya jiddiylashgan pay la dagina
ula ning ichki ishla iga a alasha di. Shubhasiz, suyu g’ol asosida qu ilgan mulk a ibining g’oya da
kuchayishi oqiba da ay im iloya la ma qei ma‘lum da ajada oshishiga olib kelgan a ichki nizola ni
kel i ib chiqa gan. Ami Temu hayo lik chog’idayoq mamlaka ning uzoq o’lkala idagina emas, ha o
uning ma kaziy iloya la ida ham nizo a u ushla bo’lib u gan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. O’zbekis on a ixi. Oliy o’qu yu la ining a ix akul e i alabala i uchun da slik / Mas‘ul
muha i A.S.Sagdullaye . I qism. – Toshken , Donishmand ziyosi. 2021. - 624 b.
2. O’zbekis onning yangi a ixi / Tuzu chila : H.Sodiqo , R.Shamsi dino , P.Ra shano a bosh.
1-ki ob. Toshken , Sha q. 2000. 464-be
3. O’zbekis onning yangi a ixi / Tuzu chila : M.Jo’ aye , R.Nu illin, S.Kamolo a bosh. 2 ki ob.
Toshken , Sha q. 2000. 688-be
4. Esho B.J. O’zbekis on da la chiligi a ixi. (o’qu qo’llanma). – Toshken : Ma‘ i a , 2009.
5. R eladze E.V., Saido A.X., Abdullae Ye.V. Qadimgi O’zbekis on si iliza siyasi: da la chilik
a huquq a ixidan la hala . - T., 2001
6. Ziyoe H. Buyuk Ami Temu sal ana i a uning aqdi i. - Toshken : Ma‘na iya , 2008. — 136 b.
4
O’zbekis on a ixi. Oliy o’qu yu la ining a ix akul e i alabala i uchun da slik / Mas‘ul muha i A.S.Sagdullaye . I
qism. – Toshken , Donishmand ziyosi. 2021. - 624 b.
5
Esho B.J. O’zbekis on da la chiligi a ixi. (o’qu qo’llanma). – Toshken : Ma‘ i a , 2009.
