172
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SO‘NGGI XORAZMSHOHLAR (USTUNLIK VA XATOLARI)
To‘ aye O‘lmasbek Sa a ali o‘gli
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
E-mail: @ba a iyamyunxen00gmail.com
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733395
Anno a siya: Qadimda bizning o’lkamizda juda ko’plab xalqla , yi ik da la la ma jud
bo’lgan. Va ula na aqa O’zbekis on, balki bu un Jahon ilm aniga, da la chiligiga madaniy,
siyosiy yuksalishiga hama ma’lum da ajada hissa qo;shib kelishgan. Shula dan bi i
“Xo azmshohla ” da la i bo’lib, u (1077-1231) yilla da bizning o’lkamizda aoliya yu i gan.
Quyida bu da la ning aoliya i, inqi oz saabla i a Mo’g’ulla is ilosi haqida so’z yu i iladi..
Kali so’zla : Xo azmshoh, Jaloliddin, Mo’g’ul, Alouddin, is ilo, bosqin, sa do-so iq, Gu ganj,
O’ o , qamal, Chingizxon, Elchi, mudo a.
KIRISH: Da la ning ashkil opgan sanasi hamon munoza ali hisoblanadi. Sal ana ni
boshqa gan sulolaga das lab Gʻa chis on hukmdo la ining u kiy quli, keyinchalik Saljuqiyla
xizma idagi mamluk boʻlgan Anush egin (Gʻa achoy nomi bilan ham anilgan) asos solgan. Bi oq,
Xo azmning qoʻshni da la la dan mus aqilligini aʼminlagan shaxs Anush egnning nabi asi Alouddin
O siz (1127—1156 yilla da hukm onlik qilgan) boʻlgan.
Xo azmshohla impe iyasi aq oʻ ishi bilan Fo s a o idagi hududla da eng qud a li da la ga
aylandi. U Saljuqiyla a Gʻu iyla impe iyala ini magʻlub e ib, ha o Abbosiyla xali aligiga ahdid
sola boshlagan. Taxminla ga koʻ a, impe iya 3,6 million k ad a kilome dan 4, 2 million k ad a
kilome gacha boʻlgan maydonni egallagan Oʻzidan oldingi Saljuqiyla impe iyasiga oʻxshash a zda
ashkil e ilgan bu da la ni asosan qipchoq u kla idan ibo a ulkan o liq qoʻshin himoya qilgan.
Xo azmshoh El A son da idan (1156—1172) boshlab, Anush eginiyla Mo a ounnah a
Xu osonning ba cha hududla ida das lab Saljuqiyla a Qo axi oyla ning assalla i si a ida,
keyinchalik esa mus aqil hukmdo la si a ida XIII as da Chingizxonning Xo azmga moʻgʻul
bosqinigacha hukm onlik qilgan. XII as oxi i – XIII as boshla iga kelib, Xo azmshohla da la i
musulmon Sha qining eng yi ik a qud a li da la bi lashmasiga aylandi. Bu da la oʻz ichiga
ma kazi a poy ax i Gu ganj (Koʻhna U ganch) boʻlgan Tu kmanis onning bu un hududini,
shuningdek, hozi gi Oʻzbekis onning ba cha ye la ini, zamona iy Qozogʻis on, A gʻonis on,
Tojikis on a Qi gʻizis on, E on, I oq, Oza bayjon hamda Su iya hududla ining bi qismini (jami
axminan 4,2 million k ad a kilome ) qam ab olgan edi.
hukmdo i Chingizxon boshchiligida Xo azmshohla da la iga bos i ib ki ib, a igi ikki yil ichida uni
oʻliq zab e ishga e ishdila . Moʻgʻulla impe iyadagi ma jud zai likla i a ichki nizola dan
oydalanib, eng boy shaha la ni qamal qildila hamda alon- a oj qildila . Ula mamlaka aholisini
insoniya a ixidagi eng qonli u ushla dan bi ida sha qa sizla cha qilichdan oʻ kazdila . XI as a XII
as ning bi inchi ya mida Xo azm saljuqiyla da la i (Gʻazna iyla da la i xa obala ida XI as da
ashkil opgan) a kibiga ki gan. Xo azmning XI as dagi yuksalishi u kiyla sulolasiga mansub
xo azmshohla siyosa i bilan uz iy bogʻliq. Mazku sulolaga saljuq
ami ining ash do i Anush egin asos solgan. Sul on hammomchila i mahkamasining sa do i boʻlgan
Anush egin Ga choi Malikshoh (1072-1092 yy.) sa oyida yuksak ma abaga e ishgan. U ahba lik
qilgan mahkama zimmasiga Xo azmni boshqa ish ham yuklangan. 1077-yilda Malikshoh Anush egin
Ga choini Xo azmga noib e ib ayinlaydi a Xo azmda Anush eginla sulolasi hukm onligi
boshlanadi. Anush eginla u kiyla sulolasidan boʻlib, oʻsha pay da, Osiyoda hukm onlik qilgan uch
buyuk sulola: Anush eginla , Saljuqiyla a Gʻazna iyla bi negizdan kelib chiqqan. 1097-yilda
Anush egin a o e gach, Xo azm noibi e ib Ekinji ibn Qo acha ayinlanadi. Bi oq u oʻsha yili
noiblikdan che la ilib, uning oʻ niga Anush eginning oʻgʻli Qu biddin Muhammad (1097-1127 yy.)
173
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qoʻyiladi. Ga chi, u „Xo azmshoh“ un onini iklab, shu nom bilan ulugʻlansa ham Saljuqiyla ning
sadoqa li noibi boʻlib qoldi. Qay a iklangan xo amshoh mansabiga sazo o boʻlgan Anush egin
nabi asi O siz Xo azm mus aqilligi yoʻlida as oydil ha aka qilgan. Xo azmshoh O siz (1127-1156
yy.) saljuq sul oni Sanja ga qa shi mu a aqiya li ku ash olib bo gan. U mugʻombi diploma a
qa ʼiy sa ka da boʻlib, mus aqil ashqi siyosa yu i adi. Chunonchi, u oʻz hukmdo i Sanja ning
uxsa isiz qipchoqla a u kmanla ga qa shi u ush boshlaydi. 12-as ning boshida Oʻ a Osiyoni
sha q omondan yangi is ilochila – qo axi oyla bosib oladila . Sul on Sanja oʻzining yaqin
qa indoshi boʻlgan sama qandlik qo axoniyla xoni Mahmudga yo damga keladi. Qo axi oyla ga
qa shi Sama qand yaqinida boʻlib oʻ gan jang Sanja ning oʻla magʻlubiya i bilan yakunlanadi.
Xo azmshoh O siz Sanja ning magʻlubiya idan us alik bilan oydalanib 1141-yili Ma ni ishgʻol
e adi, 1142-yili esa Nishopu ga yaqinlashadi. 1156-yili O siz a o e adi a uning
oʻgʻli Ela slon (1156-1172 yy.) xo azmiyla da la ini mus ahkamlashni da om e i ib, Dixis on, Tus,
Niso, Nishopu , Bis om, So a, a Mashhadni sa hadla iga qoʻshib oladi 1168-yilid El A slon
qoʻshinla i I oq Saljuqiyla i Sul oni A slonshoh qoʻshinla ini yengadi a Ray hujumdo i Inonchixon
Qaz in a Zanjon shaha la ini egallab Ray Qaz in a Zanjon shaha la ida Abul a h El A slon
Xo azmshoxga bogʻliqligini bildi ib nomiga hu ba oʻqi adi bi oq 1169-yilda Inonchixon zaha lanib
oʻldi ilgach Sul on A slonshoh Zanjon Qaz in a Ray shaha la ini qay a ib oladi. Ela slon oʻziga
o is e ib oʻgʻli Sul onshoh Mahmudni (1172-1193) ayinlaydi, bi oq oʻngʻich
oʻgʻli Takash ukasining hokimya ini an olmay, unga qa shi ku ash boshlaydi. Na ijada oju- ax
uchun ku ash boshlanadi, bu ku ash 21 yil da om e ib, unda Takash gʻolib keladi. Uning oʻgʻli
Tekesh (1172-1200 yy.) 1187-yili Nishopu ni, 1192-yili esa Ma ni bosib oladi. 1194-yili gʻa biy
saljuqla sul oni Tugʻ ul III ibn A slonshohni qaqsha qich magʻlubiya ga uch a ib, E onnni Fo s
Ki monni oʻliq egallaydi a I oqu-Ajamni ye la ini bi qismini ham egallab oladi. 1195-yili Tekesh
abbosiy xali a qoʻshinini o -mo qilib, I oqga bos i ib ki adi.
Oʻz mamlaka i hududla ini ikki ka a kengay i gan a qud a li da la ba po e gan xo azmshoh
Tekeshni Xo azmning eng is eʼdodli hukmdo i deb eʼ i o e ish mumkin. Uning siyosa i
kamchilikla idan bi i qipchoq ha biy a is ok a iyasiga koʻ sa ilgan homiylik boʻlgan. Qipchoqla
Tekesh a iqasi xay iohligidan oydalanib da la ishla iga koʻp oq aʼsi koʻ sa ishga in ilgan. Tu kiy
„qoʻmondonla “ning da la ishla iga oʻzboshimcha a alashu i keyinchalik Tekesh oʻgʻli Muhammad
zamonida Xo azm da la ining pa chalanishiga sabab boʻlgan. Alo uddin Muhammad (1200-1220)
da ida mamlaka hududi yanada kengadi. 1210-yilda Mo a ounnah ni Qo axi oyla dan o ib oladi.
Uning da ida mamlaka qanchalik gullab-yashnamasin, mamlaka ich-ichidan yemi ilib bo gan.
Xa o, sul on sa oyida ham ichki nizola a j olib, ula ning boshida Tu kon Xo un a qipchoqla
u gan. Sul on sa oyidagi bunday nizola dan oydalangan moʻgʻulla 1219-1221-yilla da
mamlaka ning asosiy qismini bosib oladila . Xo azmshoh Jaloliddin Mangube di (1220-1231 yy.) 11
yil da omida Hindis on, E on a Oza bayjon hududla ida moʻgʻulla ga qa shi ma dona o ku ash
olib bo adi. 1231-yil a gus da Jaloliddin Mangube di Oza bayjonda halok boʻlgach, 154-yil
hukm onlik qilgan Anush eginla sulolasining hukm onlik da i ugaydi.
Keyinchalik Xo azmshohla da la i Saljuqiyla a Gʻu iyla da la la ini magʻlub e ib, Fo s
up oqla idagi eng qud a li hamda ulkan sa hadla ga ega da la ga aylandi. Ha oki Abbosiyla
xali aligiga ham xa sola boshladila . Manbala ga koʻ a, 13-as boshla ida Xo azmshohla da la i
Islom olamidagi eng qud a li da la hisoblangan. Hisob-ki obla ga koʻ a, da la hududi 4.2 million
k ad a kilome dan o 4.5 million k ad a kilome e gacha choʻzilgan boʻlib, mazku ulkan sa had
da la ning a ixdagi buyuk impe iya si a ida shakllanishiga imkon be gan. Saljuqiyla dan andoza olib
174
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
shakllangan bu da la asosan Oguz a Bijanak u kla idan a kib opgan ulkan ha biy boʻlinma
omonidan ido a e ilgan.
Moʻgʻulla da la i (moʻgʻulcha: Монголын эзэнт гүрэн; moʻgʻulcha: Их Монгол улс, Yeke
Mongɣol ulus — „Buyuk moʻgʻulla da la i“) — XIII as 1-ya mida Chingizxon a
uning o isla ining is ilola i na ijasida ujudga kelgan a Sha qiy Ye opadan Yaponiya
dengizigacha a No go oddan Janubi-Sha qiy Osiyogacha a Ko eya gacha boʻlgan hududni oʻz
ichiga olgan jahon a ixidagi eng yi ik da la .
Oʻzining gullab-yashnagan da ida u Oʻ a Osiyo, Janubiy Sibi , Sha qiy Ye opa, Yaqin
Sha q, Xi oy hamda Tibe ning keng hududla ini oʻz ichiga olgan.
XIII as ning ikkinchi ya mida impe iyaning yemi ilishi boshlandi a 1266-yilda ba ham opadi,
ha bi ulus xonla ining ha bi i (impe iyaning oʻzini boshqa gan Xubilaydan ashqa i) oʻzini
mus aqil deb eʼlon qilib, chingiziyla boshchiligidagi alohida ulusla xonla i bi -bi ini mus aqil deb
an oldi. Buyuk Moʻgʻulis onning eng yi ik boʻlakla i Yuan impe iyasi, Joʻji ulusi (Ol in Oʻ da),
Hulokuiyla da la i (Elxoniyla ) a Chigʻa oy ulusi edi. Yuan impe a o un onini qabul qilgan (1271)
a poy ax ni Xonbaliq (hozi gi Pekin)ga oʻ kazgan Buyuk Xon Xubilay ba cha ulusla us idan
hukm onlik qilishni daʼ o qildi. XIV as boshla iga kelib impe iyaning asmiy bi ligi amalda
mus aqil da la la kon ede a siyasi shaklida iklandi.
1368-yilda Yuan impe iyasi ba ham opdi a shu bilan Moʻgʻul impe iyasi a ix sahnasidan
ke di.Kus idan gʻalaba qozongan Temujin (Chingizxon) oʻz xalqiga — qoʻshinla ga bosh boʻldi.
1203-1204-yilla qishida bi qa o isloho la na ijasida Moʻgʻulla da la iga asos solindi. 1206-yil
baho da Moʻgʻulis ondagi u li oi a qabilala sa do la ining qu ul oyida Temuchin xon e ib
ayinlangan a unga „Chingizxon“ („Ulugʻ xon“) deb nom be ilgan, ashkil e ilgan da la „Yeke
mongʻol ulus“ deb a algan. Chingizxon hokimiya ni mus ahkamlash yoʻlida bi qancha isloho la
oʻ kazgan. Jumladan:
• Eng muhim isloho minglik, yuzlik a oʻnlikla ga boʻlingan a miyani qay a ashkil e ish bilan
bogʻliq edi. Shunday qilib, nazo a a in izom yaxshilandi, eng muhimi, qoʻshinla ni ashkil e ishning
umumiy amoyilla yoʻq qilindi. Endi ma aba koʻ a ilishi u ugʻ a is ok a iyasiga yaqinlik bilan emas,
balki shaxsiy qobiliya a xonga sodiqlik bilan belgilanadi;
• Maxsus ko pus — keshiklik uzildi, xonning oʻziga xos shaxsiy qoʻ iqchisi ikki qismga
boʻlingan: u gʻaud — kunduzgi qoʻ iqchila a keb eul — ungi qoʻ iqchila (mos a ishda 70 a 80
kishidan ibo a boʻlgan);
• Bundan ashqa i, minglab bahodi la dan ibo a eli a bi ligi — ha biy xizma la i uchun ushbu ax iy
un onni olgan eng yaxshi jangchila ashkil e ildi.
Shuningdek ming oilani bi maʼmu iy bi likka boʻlishga asoslangan a ha biy us be ilgan
yangi maʼmu iy uzum jo iy e ilgan. Unga koʻ a, Chingizxonga obe boʻlganla jami 95 a „ming
oila“ bi ligiga boʻlib chiqilgan a bula ning ha bi iga u ush da ida Chingizxonga sadoqa bilan
xizma koʻ sa gan kishila boshliq qilib ayinlangan. Lekin amalda ay im minglikla bi necha ming
oiladan ibo a ham boʻlgan. Minglikla ni ashkil e ishda imkon bo icha bi oi adagi qa dosh
a lodla ni a qabilala ni bi -bi idan aj a maslikka eʼ ibo be ilgan. Mazku „ming oila“la , oʻz
na ba ida, gʻa biy „oʻng qano “ a sha qiy „soʻl qano “, ma kaziy a ogʻlikla kabi 4 qismga
boʻlingan. Ha bi ming oila yuzlikka a oʻnlikka boʻlingan. Aholini oʻyxa ga olish ishla i amalga
oshi ilgan. 15 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan e kakla ha biy xizma ga ya oqli deb opilgan.
Qoʻshinda qa iq a ib oʻ na ilgan, qonunbuza la uchun qa iq jazo, qonun us u o ligini himoya
qilganla ga esa hu ma bildi ilib, muko o belgilangan. Sa do yoʻlla i, a alambo Buyuk ipak
175
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yoʻlining xa sizligini aʼminlab, undan oʻla oydalanishga eʼ ibo be ilgan. Bu adbi la Chingizxon
hokimiya ini mus ahkamlashda ijobiy sama a be gan.
Chingizxon moʻgʻulla dan koʻp sonli yaxshi qu ollangan, qa iq in izomga asoslangan a
uyushgan qoʻshin uzadi. XIII as mualli i Ju ayniyning yozishicha, osoyish alik da ida
cho achilik bilan mashgʻul boʻlgan ba cha moʻgʻul aholisi muqo aba (ha biy yu ish) eʼlon qilinishi
bilan ezda oʻn, yuz, ming, oʻn ming jangchi — uman boʻlinmala idan ibo a mun azam qoʻshinga
aylan i ila di. Ha bi jangchi ha biy yu ish aq ida oʻziga za u boʻladigan qu ol-ya ogʻ, u li
anjomla a o -ulo la ini oldindan ayyo lab qoʻyishga majbu boʻlgan. Qoʻshin yuzboshi,
mingboshi, umanboshila omonidan boshqa ilgan. Tuman boʻlinmala iga, oda da, shahzodala
qoʻmondonlik qilgan. Asosiy qoʻshindan ashqa i, Chingizxon ix iyo ida ha biy zodagonla dan
uzilgan maxsus g a diya („keshik“) ham ashkil e iladi. Bu g a diya aqa a qulodsa sodi
boʻladigan xa -xa a ga qa shi ashlana di. Da la maʼmu iya ini ma kazlash i ish maqsadida
Chingizxon Qo aqu um qalʼasini oʻz impe iyasining poy ax iga aylan i adi. Xa -sa odga mu laqo ega
boʻlmagan, madaniya i nihoya da uban moʻgʻulla da la boshqa u ishla ida uygʻu la dan hamda
musulmon sa doga la idan oydalandila . Chingizxon a noʻyonla ining maslaha chila i, mi zola i
a baʼzi bi mulk maʼmu la i, asosan, uygʻu la dan boʻlgan. Masalan, Sha qiy uygʻu la xoni Idiqu
(Saoda bek) xonning yaqin doʻs i a maslaha chisi edi. Tasha un ismli uygʻu esa da la muh do i
la ozimini hamda shahzodala ni xa sa odga oʻ ga u chi us od azi asini baja gan. Chingizxon
a qoq janga i moʻgʻul u ugʻla ini bi lash i gach, ajo uzko lik siyosa ini yu gizdi (Moʻgʻulla
is ilosi). Zab e ilgan oʻlka a iloya la ni Chingizxon 1224-yilda oʻgʻilla i a nabi ala iga aqsimlab
be di. Janubiy Sibi , Dash i Qipchoq, Volga boʻyi, Xo azm a Da bandgacha boʻlgan oʻlka
Chingizxonning oʻngʻich oʻgʻli Joʻjixonga (uning a o idan keyin esa, nabi asi Bo uga me os
boʻlgan) opshi ildi, Sha qiy Tu kis on, Ye isu a Mo a ounnah ga uning 2-oʻgʻli Chigʻa oy ega
boʻldi. Chingizxon oʻz a ani Moʻgʻulis onni, shuningdek, Xi oyni 3-oʻgʻli a
o isi Oʻq oyxonga be di. Kenja oʻgʻli Tulixonga esa Xu oson, E on a Hindis on egdi. Shunday
qilib, moʻgʻulla bosib olingan iloya la ni ulusla ga aqsimlab boshqa ishga ki ishadi.
Chingizxonning nabi asi Munke hukm onligi da ida (1251—59) Moʻgʻulla da la i
a kibiga Moʻgʻulis on, Shimoliy Xi oy, Ko eya, angu la ning Si-Sya podsholigi, Ma kaziy a Oʻ a
Osiyo, Zaka kazye, E on, A gʻonis on a Rus ye la ining aksa iya i ki gan. Bi oq, Moʻgʻulla
da la ida ichki bi lik yoʻq edi, u u li illa da soʻzlashu chi koʻplab xalqla ni zoʻ lik bilan
bi lash i gan edi, bu xalqla u li ij imoiy-iq isodiy a madaniy a aqqiyo bosqichida boʻlib, ula ning
koʻpchiligi a aqqiyo da ajasiga koʻ a moʻgʻulla dan ancha us un edila . Munke oʻlimidan soʻng
Moʻgʻulla da la i pa chalanib ke a boshlagan. Undan das lab Bo uxon (1236—1255-yilla
hukm onlik qilgan) a Huloku (1256—1265-yilla hukm onlik qilgan) ulusla i aj alib chiqib,
moʻgʻulla sulolasi hukm onligi os ida mus aqil da la la uzganla (Ol in Oʻ da, Hulokuiyla
da la i). Bu da la la Moʻgʻulla da la i ishla iga a alashmaganla a oʻz na ba ida, boshqala ning
ham ula ning ishla iga a alashishiga yoʻl qoʻymaganla . Munkening oʻ niga ax ga chiqqan ukasi
Xubilay (1260—1294-yilla hukm onlik qilgan) da ida moʻgʻulla Xi oyning bu un hududini bosib
olishgan. Xubilay a uning o isla i sal ana i Yuan deb a ala boshlagan. 1368-yil Xi oydagi xalq
qoʻzgʻoloni na ijasida moʻgʻulla u ye dan qu ilganla . Kuliko o jangidan soʻng moʻgʻulla ning
Rusdagi hukm onligiga da z ke gan. XIV as ning 2-ya mida E on, Zaka kazye a Oʻ a Osiyoda
moʻgʻulla hukm onligi uga ilgan. XIV as ning soʻnggi cho agida Moʻgʻulla da la i ba ham opgan.
XV as da Esenxon (1440—55 yilla da xonlik qilgan) a Dayanxon (1479—1543-yilla da xonlik
qilgan) kabi hukmdo la bi lashib Moʻgʻulla da la ini iklashga ha aka qildila . Ammo bu ha aka la
na ija be madi. Dayanxonning oʻlimidan keyin mamlaka Janubiy Mongoliya a Shimoliy
176
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Mongoliyaga boʻlinib ke di. Shimoliy Mongoliya ham, oʻz na ba ida, Gʻa biy a Sha qiy qismla ga
aj aldi. 16-as da Mongoliyaning 3 qismida jami 200 hokimlik (knyazlik) ma jud edi.
Bu ulkan mamlaka ni mo’g’ulla is ilo qilishining bi qancha sababla i bo edi.Xo azmshohla
da la ining inqi oziga mo'g'ulla is ilosidan oldin yuzaga kelgan ichki ij imoiy-siyosiy, iq isodiy a
ha biy-s a egik omilla sabab bo'lgan. Asosiy sababla o asida hukmdo la ning cheksiz hokimiya ga
in ilishi, ma kazdan qochma kuchla ning kuchayishi, sal ana u ushla i, iq isodiy anazzul,
mo'g'ulla ning ha biy-siyosiy kuchayishi a diploma iyaning buzilishi ki i iladi.
Ichki sababla
• Siyosiy beqa o lik: Da la ichida ma kazlashgan hokimiya ning kuchsizlanishi a ami likla
o' asidagi ziddiya la .
• Hukmdo la ning o'zga ishi: Qisqa aq ichida bi necha hukmdo ning o'zga ishi siyosiy
ba qa o likni pasay i gan.
• Saljuqiy-Saljuqiy u ushla i: Da la ichida ax uchun ku ashla a ichki u ushla .
Iq isodiy sababla
• Iq isodiy anazzul: Qu g'oqchilik a soliq yukining oshishi.
• Sa do yo'lla ining buzilishi: Qo a dengiz a Kaspiy dengizi o' asidagi sa do yo'lla ining
buzilishi.
Mo'g'ulla bilan bog'liq sababla
• Cheklangan diploma ik munosaba la : Mo'g'ulla ning Elchixonasi o'ldi ilishi.
• Mo'g'ulla ning ha biy kuchayishi: Ma kaziy Osiyoda mo'g'ulla ning ha biy a siyosiy
kuchayishi.
• Ma kaziy Osiyoni bi lash i ish: Mo'g'ulla Ma kaziy Osiyoni bi lash i ib, o'z hududla ini
kengay i ib kelayo gan edila .
Ha biy-s a egik sababla
• Cheklangan ha biy ayyo ga lik: Mo'g'ulla ning ha biy kuchiga ayyo ga lik ko' a olmaslik.
• Kuchsiz ha biy-s a egik s a egiya: Da la ning s a egik kuchsizligi.
• Cheklangan ha biy s a egik s a egiya: Da la ning s a egik kuchsizligi.
Umuman olganda, Xo azmshohla da la i inqi ozi a mo'g'ulla is ilosiga olib kelgan omilla
ichki siyosiy beqa o lik, iq isodiy anazzul, ij imoiy-siyosiy ziddiya la a mo'g'ulla ning ha biy-
siyosiy kuchayishi bilan bog'liq bo'lgan.
Oʻ o oqeasi a undan keyin Chingizxon elchisi Ibn Ka oj Bugʻ oning
oʻldi ilishi, Mo a ounnah ga Chingizxonning bos i ib ki ishi uchun bahona boʻldi. Bu yu ishda
Chingizxon das lab Sha qiy Tu kis on a Ye isu ni zab e di. Chingizxonning Mo a ounnah ga
bosqini a aldan pux a ayyo ga lik koʻ ib ejalash i ilgan edi. Chingizxon Gʻa bga ha biy yu ishini
boshlamasdanoq oʻz dushmanining kuch-qud a i a u ushga ayyo ga ligi oʻgʻ isida sa doga la
o qali oʻplagan maʼlumo la ini sinchiklab oʻ ganib, Xo azmshohla da la inmng ichki ah olidan
oʻla oqi edi. Xo azmshohla da la i koʻp sonli u kiy qoʻshin a yaxshi qu ollangan koʻngillila
lashka i hamda ye a li oziq-o qa zaxi asiga ega edi. A suski, Muhammad Xo azmshoh bilan
sa ka dala oʻ asida ma jud ix ilo la a al boshdanoq bunday us unlikdan oydalanishga imkon
be madi. Kengashda ik la boʻlinib ke di. Xo azmning mashhu aqihi, mu iy Shahobiddin Xi aqiy
ba cha qoʻshin (400 ming aska )ni Si da yo boʻyiga oʻplab, uzoq yoʻl sa a ida oliqib kelayo gan
moʻgʻulla ni qa shi olish, dushmanga hali oʻzini oʻnglab olmasidan u ib, bo kuch bilan ka a jangda
oʻsa dan za ba be ish oʻgʻ isida bi danbi oʻgʻ i ik bayon qiladi. Bi oq Muhammad
Xo azmshohga bunday ik maʼqul boʻlmaydi. Chunki, u oʻzining oliy lashka boshila idan boʻlgan
qipchoq lashka boshila ga amoman ishonchsizlik bilan qa a edi. Shuning uchun ham u ka a
177
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qoʻshinni bi joyga oʻplashdan a ula u sa dan oydalanib uni ax dan agʻda ib ashlashla idan
qoʻ qa edi. Aska iy kuchini qalʼa a is ehkomla ga boʻlib yubo ib, ay im shaha la ni moʻgʻulla ga
qa shi qoʻyish bilan dushmanga za ba be moqchi boʻldi. Xo azmshoh moʻgʻulla ning asosiy za basi
Mo a ounnah ning Za a shon odiysiga qa a ilsa ke ak degan ik bilan Sama qand a Buxo o
shaha la ini mus ahkamlashni buyu di. Sama qandning ashqi de o ini qay a qu ish maqsadida
shaha aholisidan ha o bi yil ichida 3-ma a xi oj ham yigʻib olinadi. Ba cha koʻ ilgan
cho a adbi la ga qa amasdan xo azmshox. hujumga ayyo emas edi. 1219-yilning kuzida
Chingizxon xo azmshoh sal ana iga qa shi yu ish boshladi. Jami aska i 200 mingga yaqin boʻlgan
moʻgʻulla ga uygʻu xoni Idiqu a Olmaliq hukmdo i Sigʻnoq eginla ham oʻzla ining ha biy
kuchla i bilan qoʻshilgan edi. Chingizxon Oʻ o shah i yaqinida, Mo a ounnah a Xo azmni qisqa
mudda ichida zab e ish uchun qoʻshinini 4 qismga boʻladi. Uning bi qismini oʻgʻilla i Chigʻa oy
a Oʻq oy boshchiligida Oʻ o ni qamal qilish a uni egallash uchun qoldi di. Ikkinchi qismga Joʻji
boshliq e ilib, Si da yo e agi omon yubo iladi a unga Sigʻnoq, Oʻzgan, Ba chinligʻken , Jand,
Yangiken a boshqa shaha la ni bosib olishni buyu adi.
5 ming kishilik uchinchi qoʻshinni Oloq noʻyon hamda Suke u-che bi qoʻmondonligida
Banoka a Xoʻjand shaha la i omon yubo adi. Chingizxonning oʻzi asosiy kuchla i bilan Qizilqum
o qali Buxo o omon lashka o adi. Inolchiq ahba ligida oʻ o likla shaha ni mudo aa qilib 5 oy
da omida oʻz qoʻlla ida ushlab u adila . Nihoya moʻgʻulla shaha ni egallashga mu a aq boʻladi.
Aholini shaha dan ashqa iga haydab chiqa adila a qa l e adila , shaha ni esa alaydila . Shu asnoda
Buxo oga yoʻnalgan Chingizxonning asosiy kuchla i yoʻlda Za nuq a Nu qalʼala ini ishgʻol
qiladila . 1220-yil e alda Chingizxon Buxo oga ye ib bo adi (qa ang Buxo o mudo aasi).
Moʻgʻulla Buxo oni ay on qilgandan keyin Sama qandga yoʻl oldi. Chingizxon Buxo odan haydab
kel i gan asi la dan ashqa i oʻgʻilla i Chigʻa oy a Oʻq oyla ning Oʻ o dan olib kelgan bandila ini
ham Sama qand qamaliga sa a ba e adi (qa ang Sama qand mudo aasi), Muhammad xo azmshoh
Subu oy bahodi a Jebe noʻyon bosh boʻlgan moʻgʻul qoʻshinining aʼqibidan qochib, Kaspiy
dengizining janubidagi o olla dan bi ida panoq opadi a sal aq oʻ may gʻa iblikda zo iljam kasali
bilan a- o e adi. Bu da da moʻgʻulla ning Joʻji boshliq aska iy qismla i Si da yo e akla ida
bosqinchilik qilmoqda edi. Joʻji shaha ni jangsiz aslim boʻlishini alab qilib, Sigʻnoqqa elchi si a ida
yubo gan Hasanxoja ismli sa doga ni sigʻnoklikla oʻldi adila . Bundan da gʻazab boʻlgan Joʻji
shaha ga hujum boshlaydi. Bosqinchila shaha ni alab, aholisini bi a qoldi may qi adi. Bu oqeadan
dahsha ga ushgan Oʻzgan shah i aholisi moʻgʻulla ga jangsiz aslim boʻladi, ammo,
Ba chinligʻken ni olishda yana kuch ishla adila . 1220-yil Jandga hujum boshlaydila . Jand noibi
Qu lugʻxon shaha ni ashlab Xo azmga qochadi. Bosqinchila Jandni qa shiliksiz egallab, uni
alaydila . Aholisining qu ollangan qismi qa l e ilib, shaha ay on qilinadi. Bu aq da Oloq noʻyon,
Suke u che bi a Toʻgʻay kabi moʻgʻul sa hangla i 5 ming qoʻshin bilan Banoka a Xoʻjand
shaha la i us iga yu adi. Banoka himoyachila i qilichdan oʻ kazilib, qolganla i qullikka mahkum
e iladi. Shaha zab e ilgach, na ba Xoʻjandga keladi. Asli nasabi u k boʻlgan Temu
Malikning shaxsiy qax amonligi bilan xoʻjandlikla moʻgʻulla ga ku ilmagan qa shilik
koʻ sa adila . Ju ayniy a Rashiduddinla ning asa la ida Xoʻjand qamalida 20 ming moʻgʻul a 50
ming asi qa nashganligi ay ilgan. Bi oq, himoyachila ning kuchi eng boʻlmaganligidan Temu
Malik shaha ni ashlab chiqib ke ishga majbu boʻladi. 1220-yilning yozida Mo a ounnah janubida
shu aq gacha bosib olinmagan shaha la ni zab e ishga Chingizxonning shaxsan oʻzi ki ishadi.
A al u Nasa ga bos i ib ki adi. Shaha likla dahsha ga ushib shaha da ozala ini ochib be adila .
U Te mizga aska o adi. Te mizning noibi Fax iddin Habash qa iq qa shilik koʻ sa adi. Te miz
shah i a aholisi ham moʻgʻulla ga qa shilik koʻ sa gan boshqa shaha la ojiasini boshidan kechi di.
178
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Si da yo ha zasi, Za a -shon a Qashqada yo ohala i, Amuda yo oʻ a oqimining oʻng sohili
iloya la i zab e ilgach, Chingizxon asosiy kuchni xo azmshoxla da la ining ma kazi Gu ganjga
ashlaydi. Bu ha biy kuchni Chingizxonning
oʻgʻilla i Joʻjixon, Chigʻa oyxon a Oʻq oyxonla boshqa adi (qa ang U ganch mudo aasi).
Xo azmshohla da la i bosib olingach, moʻgʻul janga ila i oʻz kuchini yi ik sa do a madaniya
ma kazla i boʻlmish Balx, Hi o , Ma a Gʻazna kabi shaha la ga yoʻnal i adi. Ammo bu ye da ula
Jaloliddin Mangube dinnn qa iq qa shiligiga uch aydi. Moʻgʻul qoʻshinining a oqli jangchila i
Jaloliddinga qa shi u a olmaydila .
Moʻgʻulla ning Pa on dash idagi magʻlubiya idan keyin Chingizxon ha biy ha aka la ni
shaxsan oʻzi boshqa adi. Chingizxon Gʻaznaga lashka o adi. Jaloliddin esa u ushsiz Sind (Hind)
da yosi sohilla iga chekinadi. Da yo boʻyida 1221-yilning noyab da ikki oʻ ada qa iq jang boʻladi.
Moʻgʻulla ning pis i maga qoʻygan 10 ming na a li sa alangan lashka i jang oqiba ini hal qiladi .
Raqibining jaso a iga qoyil qolgan Chingizxon uni aʼqib qilish ik idan qay adi. 1225-yilga kelib,
moʻgʻul qoʻshinla ining asosiy qismi Moʻgʻulis onga qay ib ke di.
Alba a bu u ushda Xo azmshohla ning kelishmo chilik a kamchilikla i singa i us unlik
omonla i ham bo e di.
Xo azmshohla da la i ha biyla i qadimiy ha biy an'anala , kuchli qo'shin a jango a
usulla ga ega bo'lgan. Qo'shin a kibi asosan o liq aska la , piyoda aska la , shuningdek, ha biy
mu axassisla , yollanma aska la a qo'shin xizma chila idan ibo a edi. Da la ning ko'p yillik
a ixida u li xil ha biy uzilmala a s a egiyala qo'llanilgan.
Ha biy uzilma
• Qo'shinla : Kuchli a miya Xo azmshohla da la ining asosiy ayanchini ashkil e gan.
• O lashko la : Qo'shinla ning eng asosiy a jango a qismini o liq aska la ashkil e gan.
• Piyoda aska la : Qo'shinning yana bi muhim qismini piyoda aska la ashkil e gan, ula asosan
o'q-yoy a u li qu olla bilan jihozlangan.
• Yollanma aska la : Da la ning ha biy qud a i xo ijiy yollanma aska la hisobiga ham o gan.
Jango a usulla
• O'q-yoy: Xo azmshohla da la i o'q-yoydan keng oydalangan.
• Ha biy s a egiya: Jango a usulla a s a egiya da la ning ha biy imkoniya la iga qa ab
o'zga i ilgan.
• Shaxsan boshliq: Xo azmshohla ko'p hola la da qo'shinla ga shaxsan boshliq bo'lib, jangla da
ish i ok e ishgan.
XULOSA
Xo azmshohla da la i bu da da dunyoning en a aqqiy e gan, qola e sa, juda ka a hududni
o’z qo’l os ida bi lash i gan da la sanala edi. Uning bu omonla i bi inchi na ba da juda ka a ye
boyligi, madaniya la qo ishmasi, juda ka a a qud a li qo’shin, keng hududla da sa do aylanmasi
a boshqa bi qa o qulaylik a us unlikni aminlash bilan bi ga, boshqa u dagi noqulaylikla doimiy
qo’zg’olonla , u li e nik gu uhla da bo’lganligi bois ushunmo chilikla , ozodlik uchun ku ash,
chega a xa sizligini aminlash a shu kabi bi qa o noqulaylikla ham bo edi alba a. Bundan
ashqa i Xo azmshohla ay ib o’ ilganidek qo’shin ko’pligi jiha idan ham us un edila .
Xo azmshohla da la i qoʻshinla i (Alo uddin Muhammad Xo azmshoh da i) Xo azmshohla
da la i ulkan hududga yoyilgan boʻlib, ula ning ha biy kuchi son jiha dan juda ka a edi.
Xo azmshohning bu un impe iya boʻylab a qalgan umumiy ha biy salohiya i (doimiy qoʻshinla ,
gʻulomla , assalla a ga nizonla ) u li manbala da 300 000 dan 400 000 gacha deb axmin qilinadi.
179
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Asosiy Muammo: Ta qoqlik Muhammad Xo azmshohning eng ka a muammosi shundaki, u
bu ulkan kuchni bi joyga oʻplay olmadi. U moʻgʻulla ga qa shi ku ash s a egiyasi si a ida qoʻshinni
yi ik shaha la (Oʻ o , Buxo o, Sama qand, U ganch) ga nizonla iga aqsimlab yubo di.
Sama qand ga nizoni 100 000 – 110 000 Eng ka a qism ( u li manbala da 60 mingdan 110
minggacha)
Oʻ o ga nizoni 20 000 – 60 000 Qal’a mudo aasi uchun aj a ilgan
Buxo o ga nizoni 20 000 – 30 000 Asosan mahalliy a yollanma aska la U ganch (poy ax )
a o i 50 000 – 70 000 Asosan Tu kon Xo unga sodiq Qipchoq o liqla i
Muhammad Xo azmshohning shaxsiy qoʻshini 30 000 – 50 000 Jangla da ish i ok e gan asosiy
kuch
Jami (jangla da ish i ok e gan) Taxminan 250 000 – 300 000 Bu kuchla bi aq ning oʻzida bi
joyda oʻplangan.
Moʻgʻulla impe iyasi qoʻshinla i (Chingizxon da i)
Moʻgʻulla qoʻshini son jiha dan Xo azmshohning umumiy kuchidan kichik oq boʻlsa-da, ula
yuqo i da ajada a ibli, in izomli a ma kazlashgan qo’shin.
Chingizxonning Xo azmga qa shi olib kelgan asosiy qoʻshini soni manbala da u licha
kel i iladi, ammo zamona iy a ixchila ning eng ishonchli axminla i quyidagicha:
Asosiy jango a kuchla 100 000 – 130 000 Bu son aqa moʻgʻul o liqla idan ibo a boʻlgan
asosiy Tumenla ni oʻz ichiga oladi.
Yo damchi qismla 20 000 – 50 000 Qoʻshin o idan kelu chi yo damchi u kiy qabilala ,
qamal muhandisla i (asosan xi oylikla a boshqa asi la ), aʼmino gu uhla i.
Jami (is iloga jalb qilingan kuch) Taxminan 150 000 – 200 000 Bu kuchla oʻliq bi lashgan
a Chingizxonning yagona qoʻmondonligi os ida edi.
Moʻgʻulla qoʻshini son jiha dan Xo azmshohning umumiy kuchidan kichik oq boʻlsa-da, ula
yagona ma kazdan boshqa ilgan, yuqo i ha aka chanlikka ega boʻlgan a in izom u ayli jang
maydonida Xo azmshohla ning a qoq kuchla idan us un kelgan.
Xo azmshohla qoʻshini son jiha dan moʻgʻulla nikidan ancha ka a edi, ammo ula a qoq,
boshqa u da ichki ziddiya la ga (ayniqsa, qipchoq ami la i a Xo azmshoh oʻ asida) ega boʻlgani
sababli, oʻzining oʻliq salohiya ini ishga sola olmadi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. З М БУНИЯТОВ “XORAZMSHOHLARANUSHTEGINIDLAR DAVLATI”
2. KÜBRA GÖKOĞLU “MO'G'ULLAR JALOLIDDINGA VA QORAXONLARGA QARSHI
HARZEMSAH”
3. SHIHOBIDDIN MUHAMMAD AN NASAVIY “SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI
HAYOTI TAFSILOTI”
4. ALOUDDIN ATOMALIK JUVAYNIY “TARIXI JAHONKUSHO”
5. Ibn al-ASi -“al-Kamil i’l-Ta ikh “(Toʻliq a ix).
6. O’ZBEKISTON MILLIY ENSIKLOPEDIYASI.
