189
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
HADIS ILMINING VUJUDGA KELISHI VA TARAQQIYOTI
Qalanda o a Madina Jo’ abek qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
a ix yo‘nalishi 4-bosqich alabasi
e-mail: [email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733630
Anno a siya: Hadis ilmi — islom ma’na iya i a a akku ining asosiy qismini ashkil e u chi
muqaddas soha bo‘lib, u Payg‘amba imiz Muhammad (s.a. .)ning mubo ak so‘zla i, amalla i a
aqdi la ini pux a o‘ ganish, saqlash hamda insoniya ga ye kazish azi asini baja adi. Bu ilm das lab
sahobala da ida og‘zaki i oya shaklida i oj opgan bo‘lsa-da, aq o‘ ishi bilan ilmiy me odla
asosida yozma izimga solindi. Ayniqsa, VIII–IX as la hadis ilmining eng yuksak gullagan da i
bo‘ldi. Imom al-Buxo iy, Imom Muslim, Te miziy, Abu Do ud, Nasoiy a Ibn Moja singa i buyuk
muhaddisla o‘z idoko ona mehna la i bilan hadisla ni o‘plab, ishonchlilik da ajasiga ko‘ a
a iblash izimini ya a dila . Ushbu maqolada hadis ilimining ujudga kelishi, uning a aqqiyo i a
ye opalik olimla omonidan o’ ganilishi haqida ma’lumo la be ib o’ ilgan.
Kali so’z: hadis, sunna , D.G.P an-Myulle , saxix, Imom al-Buxo iy, haddasano, “Al-Jomi‘ as-
saxix”.
Аннотация. Наука о хадисах – священная область, составляющая основу исламской
духовности и мысли, и её задача – тщательно изучать, сохранять и доносить до человечества
благословенные слова, деяния и судьбу нашего Пророка Мухаммада (мир ему и благословение
Аллаха). Хотя эта наука изначально развивалась в форме устного повествования во времена
сподвижников, со временем она была оформлена в письменную форму, основанную на
научных методах. В частности, VIII-IX века были периодом наивысшего расцвета науки о
хадисах. Великие учёные-хадисоведы, такие как имам аль-Бухари, имам Муслим, Термизи,
Абу Дауд, Насаи и Ибн Маджа, своим бескорыстным трудом собирали хадисы и создали
систему их классификации по уровню достоверности. В данной статье представлена
информация о зарождении науки о хадисах, её развитии и изучении европейскими учёными.
Ключевые слова: хадис, сунна, Д.Г. Пфанн-Мюллер, подлинный, Имам аль-Бухари,
подлинный, «Аль-Джами‘ ас-сахих».
Abs ac . The science o Hadi h is a sac ed ield ha cons i u es he main pa o Islamic
spi i uali y and hough . I pe o ms he unc ion o ca e ully s udying, p ese ing, and con eying o
humani y he blessed wo ds, deeds, and a es o ou P ophe Muhammad (peace be upon him).
Al hough his science ini ially de eloped in he o m o o al na a ion du ing he ime o he
Companions, o e ime, i was pu in o a w i en sys em based on scien i ic me hods. In pa icula ,
he 8 h-9 h cen u ies we e he pe iod o he science o Hadi h's highes lowe ing. G ea hadi h
schola s such as Imam al-Bukha i, Imam Muslim, Ti mizi, Abu Dawud, Nasa'i, and Ibn Majah, wi h
hei sel less wo k, collec ed hadi hs and c ea ed a sys em o classi ying hem acco ding o hei le el
o eliabili y. This a icle p o ides in o ma ion abou he eme gence o he science o Hadi h, i s
de elopmen , and i s s udy by Eu opean schola s.
Keywo ds: hadi h, sunnah, D.G. P ann-Mulle , au hen ic, Imam al-Bukha i, au hen ic,“Al-Jami‘ as-
sahih”.
«Hadis», «Sunna » so‘zla i muqaddasla o‘ asida bi ma‘noda ushunilib, janob
payg‘amba imizining ay gan so‘zla i, e‘l-a o la i, aloqala i, ah i la i a payg‘amba likka qada
bo‘lgan hamda payg‘amba lik yilla idagi siy a la ni, ya‘ni hayo yo‘lla ini angla adi. Rasululloh
Sallololohu alayhi assalamning u li sha oi la ida sha ia qoidala iga oid ay gan so‘zla i ham hadis
190
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
bo‘lib, e‘l-a o la i esa ul zo qilgan a sahobala omonidan naql e ilgan amalla di .
1
Sahobala ning
payg‘amba imiz ma‘qullagan so‘zla i a ha i-ha aka la i aq i deyilib, ula sha ‘iylik huquqiga
egadi . Ze o janob Rasululloh sha ia ga xilo na sala ni hech qachon ma‘qullagan emasla .
Hadisla janob Rasululloh hayo likla ida jamlangan emas edi. Chunki janob payg‘amba imiz
sahobala ga: «Mendan Qu ‘oni Ka imdan bo‘lak hech na sani yozib olmangla , aga kimki bi on
na sa yozib olgan bo‘lsa, uni yo‘q qiling!» de edila . Bundan alba a payg‘amba imizning
hayo likla ida hadisla mu laqo yozib bo ilmagan degan xulosa kelib chiqmaydi. Chunki, ba‘zi
holla da payg‘amba imizning o‘zla i sahobala ga mol-mulkdan olinadigan zako miqdo i haqida
joyla dagi hokimla ga yozib yubo ishni am qilganla . Shuningdek, ay im sahobala ga o‘z shaxsiy
maqsadla uchun hadisla ni qayd qilib bo ishiga ijoza be ilgan edi. Abdulloh Ibn Ami ibn Anas, Ali
ibn Abu Tolib a boshqala o‘plagan hadisla bunga dalildi . Das labki hadis o‘plamla i o‘g‘ i
(saxix) bo‘lgan, ammo keyinchalik, milliy siyosiy ix ilo di , dinga oyda kel i ish maqsadida
payg‘amba imiz nomla idan yolg‘on hadisla o‘qish, ik a ilmi kalom sohasidagi ziddiya la , ami
a hokimla ga xushomadgo‘ylik oqiba ida ko‘plab ishona siz hadisla ham yuzaga kelgan. Ana
shunday bi sha oi da o‘zla ining bu un bilim a hayo la ini o‘g‘ i hadisla ni aniqlab, jamlashdek
ezgu ishga sa lashni o‘zla iga maqsad qilib qo‘ygan shaxsla dan – xali a Uma ibn Abdulaziz bo‘ldi.
U joyla dagi o‘z noibla iga Muhammad alayhi salomning hadisla ini jamlashni am qildi. Undan
keyin bi in-ke in ko‘plab hadis o‘plamla i asni e ila boshladi. Bi oq Ibn Ishhob az-Zuh iy a u
kishidan keyingi muhaddisla ining hadis o‘plamla i muayyan a ibga solinmagan bobla ga
aj a ilgan bo‘lib, ula ga payg‘amba imiz hadisla i sahobala a obeinla ining a ola i bilan
chalkash i ib yubo ilgan edi.
IX as hadis ilmi a ixida ol in da hisoblanadi. Chunonchi VIII as ning o‘ ala idan boshlab
obo a i ojlangan hadis ilmi bilan keyingi ikki-uch as da omida o‘ yuzdan ziyod mualli la
shug’ullanganla . Ha oki, bu da da hadisla ni ishonchli manbala ga asoslanib, ma omiga ye kazib
ilmiy a ishda a ibga solish olimla o asida eng se imli, za u iy mashg’ulo da ajasigacha ye gan.
Shuningdek, bu as da o‘plangan hadisla ilmiy nuq ai naza dan muayyan qonun-qoidala ga ayangan
holda a ibga ushi ilgan. Hij iy ikkinchi as da hadis iqh ilmining bi bo‘lagi si a ida o‘ ganilgan
bo‘lsa, uchinchi as ga kelib, alohida soha bo‘lib aj alib chiqdi a mus ahkam asosga ega bo‘lgan
mus aqil ilm si a ida qa o opdi. Hadis ilmining iqh ilmidan alohida an si a idagi a qini bi inchi
bo‘lib Imom Sho iiy ko‘ sa ib be gan.
Islom ilmla i a ixidan kuza ish mumkinki, hadis ilmining alohida yo‘nalish si a ida aj alib
chiqishi ko‘p oq aba' obe'inla da iga o‘g’ i keladi. Ze o, sahobala a obe'inla da ida ilmla
ko‘p oq yaxli holda saqlana , ula islomiy ilmla ning u li yo‘nalishla ini o‘zla ida jamlagan shaxsla
edi. Taba' obe'inla da ham bu si a la qisman kuza ilsa-da, ula ning da iga kelib musulmonla
yanada ko‘paygan, islomiy ilmla esa u li sa iyadagi shaxsla a xalqla ning u li shakldagi
munosaba la idan himoyalanishga muh oj xolga kelgandi. Shuning uchun aynan oba' obe'inla
o asidan hadis ilmiga alohida xoslangan ko‘plab shaxsla ye ishib chiqdi. Islom olamida hadis ilmida
ma kaziy o‘ inla ida aoliya yu i gan aba' obe'inla si a ida ushbu muhaddisla ni ay ish mumkin.
2
1
Mubo ak u iy. Siy a al-Imom al-Buxo iy / a jimon U.U a o . – T.: TIU, 2008.
2
Goldzihe I. Muslim s udies (muhammedanische s udien). Volume wo. London. Geo ge allen & unwin l d.
1969. T ansla ed om he ge man by c. R. Ba be and s. M. S e n.
191
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ye opada hadis ilmi a ixini o‘ ganish XIX as ning ikkinchi ya mida i ojlana boshladi.
Sohaga oid ilk adqiqo la I.Golsie , D.G.P an-Myulle , G.X.Yeynboll, N.Y.Kulson kabi olimla
omonidan amalga oshi ildi. Qu ’oni ka imning xo ijiy illa ga a jima qilinishi hadisla us ida
adqiqo olib bo ishga yo‘l ochdi. Buning na ijasida esa, hadisla na aqa che illa iga a jima qilindi,
balki ula g’a b hadisshunosla i omonidan chuqu adqiq e ilib, izimlash i ilgan holda o‘ ganildi a
ula ning sa’y-ha aka la i u ayli g’a bda hadis manbala i ujudga keldi.
3
G’a b sha qshunosla i
Qu ’onning muhimligini shak-shubhasiz an oladila , lekin sunnaning ahamiya i haqida so‘z ke ganda
ula da bunga bi oz shubha bilan qa ash hola i ma jud. 13 as da omida sunna na aqa muhaddisla ,
balki XIX as dan boshlab sha qshunos a dinshunosla omonidan shubha os iga olindi. Ye opada
hadis ilmi bilan shug’ullangan adqiqo chila haqida qimma li asa ya a gan Sank -Pe bu glik olim
D.V.E mako qayd qilishicha, hadisshunoslik sohasi islomshunoslikka oid anla ichida eng kam
o‘ ganilgan yo‘nalishdi .
4
Yu imiz mus aqillikka e ishgandan buyon espublikamizda madaniy
me osni, o‘ mishdagi allomala ijodini o‘ ganish o qali milliy qad iya la ni iklashga ka a e' ibo
be ilmoqda. Ilga i o‘ ganilmagan olimla hayo i a ijodi, asa la i adqiq e ila boshladi. Boshqa sohala
namoyandala i qa o i muhaddisla aoliya i a ula ning asa la i adqiq e ilib kelinmoqda. Mana
shunday hadis ilmi nomoyondala idan bi i Imom al-Buxo iy hisoblanadi.
Manbala da qayd e ilishicha, Imom al-Buxo iy ijodiy aoliya i mobaynida 20 dan ziyod asa
ya a gan. Ta’kidlash joizki, Imom al-Buxo iyning shoh asa i "Al- Jome’ as-Sahih" (Ishonchli
o‘plam) hadis ilmida Qu ’oni ka imdan keyingi o‘ inda u u chi eng muhim manba sanaladi. Islom
dinida Qu ’oni ka imdan so‘ng ikkinchi manba bo‘lib e’ i o e ilgan ki ob “al-Jomi’u-s-sahih” -
(Ishona li hadisla o‘plami)di . Mazku asa ning yozilish sababla idan bi i, Imom Buxo iy
haz a la ining us ozi, hadis ilmida mo‘minla ning ami i Is’hoq ibn Roha ayhning so‘zla i deb
ko‘ sa ilgan. Ib ohim ibn Ma’qal an-Nasa iydan i oya qilinadi: Imom Buxo iy: “Is’hoq ibn
Roha ayh bi kuni: Qaniydi sizla Rasululloh salllollohu alayhi a sallamning hadisla idan sahihla ini
o‘plab bi asa a’li e sala ingiz,- deb ay di. Mana shu so‘z mening qalbimga qa iq o‘ nashib qoldi.
Na ijada “al-Jomi’u-s- sahih – Ishona li hadisla o‘plami”ni jamlashga ki ishdim”,- dedi.
Shuningdek Imom Buxo iy nazdida hadis sanadidagi abaqala da o iyla ning oz bo‘lishi ham
hadisning sahihligiga dalola qilgan. Masalan; aga sanaddagi obe’inla abaqasida ikki o iy bo‘lsa,
u holda hadis “hasan – i oya qilinish uslubi chi oyli” ma abasida bo‘lgan, aga bu abaqada bi
o iy kel i ilgan bo‘lsa, u hadisni “sahih” deb e’ i o e gan. Imom Buxo iyning bunday yo‘l
u ishining o‘ziga xos sababla i ma juddi , chunki hadis qanchalik ko‘p o iydan o‘ ib muhaddisga
ye ib kelsa, uning ibo ala idagi xa o a adashishla shunchalik ko‘p bo‘lish eh imoli ma juddi .
Shuningdek, Imom Buxo iy hadis sohasida “haddasano – bizga hadis ay di” ibo asini a uning
o‘ niga qoim bo‘ladigan boshqa ibo ala ni hamda “an–an – alonchi alonchidan, u esa alonchidan
hadis ay di” ibo asini ham is ilohiy ma’noda qo‘llaganki, bu sanaddagi o iyla ning da ajasiga ham
dalola qiladi. Jumladan, Imom Buxo iy “al-Jomi’ as-sahih”ni a’li e ishda hadisla ni bobla ga asni
qilib, ula ni iqhiy masalala ga mu o iq a ib bilan kel i ganki, bu ham o‘qu chiga ki obdan is i oda
qilishni yengillash i adi. Ha bi ki obning a bobla ning a alida oya a sha hla ning kel i ilishi
ham o‘ziga xos bi uslub bo‘lib, bu o‘qu chining ik doi asini kengay i ishga imkon be adi.
Shuningdek, Imom Buxo iy haz a la i mazku hadis o‘plamini “Vahiyning boshlanishi” ki obidan
3
Mu odo D. Ҳadisshunoslik a ama a ibo ala i (qisqacha izoҳli lug‘a ). – T.: Fan, 2009. – 96 b.
4
Goldzihe I. Muslim s udies (muhammedanische s udien). Volume wo. London. Geo ge allen & unwin l d.
1969. T ansla ed om he ge man by c. R. Ba be and s. M. S e n.
192
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
boshlab “Ta hid” ki obi bilan yakunlashligini ham bi hikma i bo‘lib, o‘qish ja yonida e’ ibo li
ki obxon bu bilan Imom Buxo iy haz a la ining nimaga isho a qilayo ganini e an payqab oladi.
“Sahihu-l-Buxo iy” hadisla o‘plami 97 ki ob a 3881 bobdan ibo a bo‘lib, undagi ba cha
hadisla soni, ak o iyla i bilan qo‘shib hisoblaganda 7563 adi . Ki obning hoshiyasidagi mua’allaq
hadisla 1391 a, bi o hadisga obe’ bo‘lib kelgan hadisla 344 a a bu ki obdagi ba cha hadisla adadi
9082 aga ye adi. Aga hadisla ni ha bi ini oldin g’usl qilib, ikki akaa namoz o‘qigandan keyin o‘z
o‘plamiga ki i ganligini ham yodga olsak, bu qiyma yanada a shan oq ko‘ inadi.
5
Bu haqda Imom
Fi ab iydan shunday i oya qilinadi: Imom Buxo iyning: “Mana bu “as-Sahih” ki obimga ha bi
hadisni g’usl qilib, ikki akaa namoz o‘qiganimdan keyingina ki i dim”,- deb ay ayo ganini
eshi ganman.
Imom Buxo iy bu hadisla ni ol i yuz ming hadis o asidan yuz ming sahih hadisni. Yuz ming
sahih hadisla ichidan eng-eng sahihla ini aj a ib olganligini hisobga olsak, bu ki obning yana bi
beqiyos qiyma i ko‘z oldimizda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Hadis ilmi islom a akku ining eng muhim poyde o la idan bi i bo‘lib, u Qu ’oni ka imdan
keyin eng ishonchli manba si a ida musulmon umma ining e’ iqod, axloq a hayo a zini
shakllan i ishda beqiyos o‘ in egallaydi. Bu ilm o qali Payg‘amba imiz Muhammad (s.a. .)ning
so‘zla i a amalla i as la da omida a lodla ga ye ib kelgan. Das lab og‘zaki i oya la o qali
saqlangan hadisla keyinchalik ilmiy mezonla asosida o‘plandi, ahlil qilindi a a ibga solindi.
Bugungi kunda ham hadis ilmi na aqa a ixiy me os si a ida, balki zamona iy hayo da inson
ma’na iya ini yuksal i u chi, halollik, adola a ahm-sha qa kabi ezgu azila la ni singdi u chi
manba si a ida o‘z dolza bligini saqlab qolmoqda. Shunday ekan, hadis ilmini chuqu o‘ ganish a
uni yosh a lod ongiga singdi ish — na aqa diniy, balki ma’na iy-ma’ i iy bu chdi .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Mubo ak u iy. Siy a al-Imom al-Buxo iy / a jimon U.U a o . – T.: TIU, 2008.
2. Goldzihe I. Muslim s udies (muhammedanische s udien). Volume wo. London. Geo ge allen &
unwin l d. 1969. T ansla ed om he ge man by c. R. Ba be and s. M. S e n.
3. Mu odo D. Ҳadisshunoslik a ama a ibo ala i (qisqacha izoҳli lug‘a ). – T.: Fan, 2009. – 96 b.
4. Abu Ҳa s Uma ibn Muҳammad an-Nasa iy. al-Qand iy zik i ulamoi Sama qand (Sama qand
ulamola i xo i asiga doi qand(dek shi in ki ob) / A abchadan qisqa i ib a jima qilu chila :
Usmonxon Temu xon o‘g‘li a Bax iyo Nabixon o‘g‘li. – T.: O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi,
2001. – 304 b.
5. Hadisshunoslik: o‘qu qo‘llanma / uzu chila : D.Rahimjono , D.Mu a o , R.Obido ,
M.Alimo a; O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi huzu idagi Toshken islom uni e si e i.
– Toshken : Toshken islom uni e si e i, 2013. – 268 b.
5
Hadisshunoslik: o‘qu qo‘llanma / uzu chila : D.Rahimjono , D.Mu a o , R.Obido , M.Alimo a;
O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi huzu idagi Toshken islom uni e si e i. – Toshken : Toshken
islom uni e si e i, 2013. – 268 b.
