489
ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИ РАҲБАРЛАРИНИНГ
ПСИХОЛОГИК КОМПЕТЕНЦИЯСИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ
ЗАРУРАТИНИ ЗАМОНАВИЙ ШАРОИТДА АСОСЛАШ.
Шокиров Обидхон Сабитхонович
Аннотация Мақола мавзуси, раҳбарларда психологик компетентликни
ривожлантиришда ОТМ раҳбарларни психологик компетентлик худудига доир
маълумотлар келтирилган бўлиб, уларнинг психологик ҳолатини аниқлашда
йўналишлар ойдинлаштириб берилган. ОТМлари раҳбар ходимларнинг
психологик компетентлигини ривожлантириш заруратини замонавий шароитга
асослаштириб берилган.
Калит сўзлар: психологик компетентлик, оптималлаштириш
механизмлари, глобал ўзгаришлар, илмий тадқиқотлар, бошқарув
компетентлик, коммуникатив компетентлик, раҳбар шахси, субъектлар,
замонавий шароит, комплекс модель.
Abs ac . The a icle p esen s da a on he de elopmen o psychological
compe ence in child en wi h de elopmen al disabili ies, and da a on he de elopmen
o hei psychological compe ence in child en wi h de elopmen al disabili ies. The
need o de elop psychological compe ence in adolescen s is condi ioned by mode n
condi ions.
Keywo ds: psychological compe ence, op imiza ion mechanisms, global
challenges, in e pe sonal compe ence, in e pe sonal compe ence, communica i e
compe ence, pe sonali y a ionali y, subjec i i y, closed con ex , complex model.
Ўзбекистон Республикаси сиёсий, иқтисодий, хўжалик ва таълим соҳасида
янгитдан туб ислоҳотларни бошдан кечирмоқда. Таълим соҳасидаям, барча
йўналишлари қатори, раҳбар ҳодимларни психологик компетентлигини янаям
ривожлантириб юксалтириш устувор вазифага айланмоқда. Дунё
мамлакатларида бошқариш тизимини такомиллаштириш, раҳбар ходимларнинг
психологик компетентлигини аниқлаш ва уларнинг билим савиясини ошириш
ҳамда уларни илмий жиҳатдан такомиллаштириш бўйича дойимий равишда
тадқиқотлар олиб борилмоқда. Хозирги даврда профессионаллик ҳамда
профессиоалликда психологик компетентлик, деярли барча фанларнинг диққат
марказида. Таълимда ва раҳбарларнинг муҳим компоненти – компетентлик
бўлиб келмоқда. Психологик компетентлик – ҳар бир шахснинг индивидуал-
пстихологик ва касбий профессионалтизмни аниқловчи бир омил бўлиб,
бошқарув соҳасида катта аҳамиятга эга.
Раҳбарларнинг психологик компетентлиги, психологик чидамлиги
муаммоси бир неча йиллар давомида мухокама қилинмоқда ва ўрганилмоқда.
Амалиётда жахон бошқарув психологияси ва раҳбар ходимларнинг психологик
компетентлигига аниқлик киритиш йўсинида тадқиқотлар “раҳбар шахси”,
“раҳбарнинг психологик компетентлиги”, “бошқарув компетентлиги”, “касбий
компетентлиги”, “коммуникатив компетентлиги”, ижтимойи-психологик
490
компетентлиги” каби масалалар бўйича таҳлилий изланишлар олиб борилмоқда.
Бу йўналишда дойимий равишда тадқиқотлар олиб боришга зарурат борлиги
яққол кўриниб турибди. Аммо, Раҳбарларнинг психологик компетентлигини
оптималлаштириш механизмларини яратиш муаммоси бўлиб саналиб
келинмоқда.
Аммо, дунёда ва хозир жамиятимизнинг ижтимойи-иқтисодий соҳаларида,
рўй бераётган глобал ўзгаришлар жараёнида психология фани ўз олдига
бошқарувчи субъектлар фаолияти муаммосини, яъни шахснинг касби ва
мутахассислигидан қатъи назар, жамиятнинг фаол аъзоси, фаол раҳбари,
психологик компетентлик йўналишида эса, мантиқан яхлит дунёқарашга эга
бўлган, жамиятда ижтимойи-сиёсий-иқтисодий қиёфасини ва унинг динамик
ривожланишини тзҳри тушуна билиш ҳамда аниқ баҳолай олиш қобилиятини,
яъний унинг психологик компетентлигини ҳам амалий ҳам назарий жихатларини
ўрганиш тақозо этилмоқда.
Жамиятда оҳирги ўнйилларда, ижтимойи-иқтисодий соҳада дойимий
равишда рўй бераётган глобал ўзгаришлар, бир даврий босқичдан иккинчи
босқичга ўтиш жараёнида турли табийи ўзгаришлар мавжудддир. Шу боис,
ижтимойи психология фани назарий фикрлашдан амалийликга ўтишни қўйиб,
бошқарув субъектлар муаммосини, яъни шахснинг янги қиёфаси - раҳбар
жамиятнинг фаол аъзоси сифатида жорий этилди. Албатта, хар бир раҳбар
ходимнинг психолгик компетентлигини ривожлантириш, жамият олдида
долзарб масалалар қаторида турибди.
Жамиятнинг асосий талаби, ҳар бир касб ва соҳада – компетентлик бўлади.
Профессионал ва психологик компетентлик – бу профессионал ва психологик
доирасидаги фаолият, дойимий равишда кенгаяётган билим тизими, касбга
бўлган профессионал ва психологик компетентликнинг фаолиятини
ойдинлаштириб, юксак натижаларга эришиш ва ишни аъло даражада бажаришга
имкон беради.
Рахбарларнинг психологик компетенциясини ривожлантириш заруратини
замонавий шароитда асослаш, бир неча босқичлардан иборат:
1. Рахбарларнинг умумий психологик компетенциясини таҳминий аниқлаш.
2. Замонавий шароитни (Ўзбекистон шароитида) атрофлича тахлил этиш.
3. Рахбарнинг компетентлиги ҳамда у истиқомат қилаётган шар-шароит ва
замон талабларинини ҳисобга олган ҳолда , бунга асос қидириш.
1. Умумий кузатувлар натижасида, Ўзбекистон жамиятида олий таълим
муассасалари рахбарларининг психологик компетентлигини аниқлашда,
талабалар орасида сўровномаларни ташкил қилинса, аниқроқ натижаларга
эришиш мумкин. Демак, раҳбарларда психологик компетенлигини аниқлаш
учун, наинки тестлар, балки талабалар хамда олий муассаса ходимларининг ҳам
яширин сўровномалари қониқарли натижалар беради.
2. Замонавий тадқиқотчиларнинг, раҳбарларнинг психологик компетенлиги
масаласида илмий ишлари таҳлил этилса, жахонда глобал ўзгаришлар
натижасида бошқарувнинг психологик компетенцияси тез ривожланиб бормоқда
ва бу йўналишда амалга ошириладиган долзарб масалаларда, “психологик
компетентликни” замон талабларига биноан ҳам амалий ҳам назарий жихатдан
491
жиддий ишлар олиб бориш керак бўлади. Хозир, жахонда тезкор ривожланиб
бораётган ижтимойи-иқтисодий жараёнига асосланиб хулосага келинса,
Ўзбекистон шароитида, олий таълим муассасалари рахбарларининг психологик
компетенциясини янаям такомиллаштириш ҳамда изчил таҳлилий ишлар олиб
боришни талаб этади.
3. Айрим кўзқарашлар ҳамда фикрларни инобатга олганда, деярли
рахбарларнинг психологик компетентлигини аниқлаш, ўрганиш ва
ривожлантириш фактлари қониқарсиз деб топилмоқда. Шунинг учун ҳам бу
соҳага эътиборни кучайтириш мухим омиллардан бўлади.
О.Э.Хайитов “Раҳбарда психологик компетентликни ривожлантиришнинг
комплекс модели.” мақоласида, унинг фикрича, - олий таълим муассасалари ўрта
бўғин раҳбарлари эга бўлиши керак бўлган компетенциялар стандартларини
ишлаб чиқиш ва аниқ белгилаш жуда муҳим хисобланади” деган фикри бўйича
Педагоглар талабалар билан алоқа ўрнатадиган технологик базанинг иш-
фаолиятини таъминлайдиган ҳамда қўл остидагиларни оқилона бошқариши
лозим бўлган таълим муассасаси аниқ тасаввур қилиши керак. Бу компетентли
ёндашув олий таълим муассасаси бирдамлик ва яхлитлигини яратиб, горизонтал
ва вертикал тенглик имижини яратади.
Психологик компетентликни раҳбарларда ривожлантириш муаммоси,
ишлатилиб келаётган билимларнинг тез эскириши, дойимий равишда ўзгариб
турувчи иқтисоди вазиятлар, янгидан – янги талабларни қўймоқда, шу туфайли,
психологик компетенлик ечими қийинлашмоқда. Эндиликда, Ўзбекистон
жамияти психологик компетентли рахбарларга эхтиёжини тўла – тўкис
қондириш муаммоларининг ечими, айнан замонавий шароитдан келиб чиқиб,
таълим ҳамда ишлаб-чиқариш сохаларида, психолигик жихатидан компетенли
раҳбар ва бошқарувчилар кадрларининг кескин танқислиги яққол кўриниб
туради. Бундан келиб чиқиб, таъкидлаш мумкин-ки, раҳбарларнинг психологик
компетентлигини ривожлантириш муаммоси, замонавий жамият шароитида
талаб қилинган вазифаларнинг асосийларига киради.
А.Д. Карпышев ўзининг “ Психологические компетенции в мененжменте и
экономике как фактор междисциплинарной релевантности экономической
психологии” номли илмий мақоласида, “айнан экономикопсихологик таркиби
лаҳзалари, (яъни психологик компетентлик) улар кўпинча, давлат таълим
стандартида моделлиштирилмаган бўлади.” Бизда ҳам, таҳминан шундай
ҳолатлар мавжуддир.
Психологик компетентлик таълим жараёнларини ва жамоаларни самарали
бошқаришдаги аҳамияти, раҳбарлардан дастлабки талаб бўлиб қолиш керак.
Таълим жараёнларини самарали бошқариш учун, педагогнинг психологик
компетентлиги мухим ўрин касб этади. Психологик компетенлик мутахассис
томонидан алоҳида билим, малакаларнинг тўлиқ эгалланиши, ҳар бир мустақил
йўналиш бўйича интегратив билимлар ва харакатларнинг самарали ўзлаштириш
талаб қилинади.
Таълим жараёнларида психологик компетентлиги зарурий омил бўлиб,
таълим жараёнига янгича ёндошув ва янгича услуллар киритиши кўзда тутилган.
492
Таълим жараёнини такомиллаштиришнинг муҳим омили олий таълим
тизимида педагогларнинг психологик компетентлигини юқори даражада
шакллантириш била узвий боғлиқ.
Ҳар бир педагог таълим жараёнини самарали бошқаришда, айнан ўзининг
психологик компетентлигининг билим доирасини тўлиқ англаб ва янги йуналиш
ҳамда янги аҳборотларзамонавий таълим технологиялари имкониятларидан
унумли фойдаланиш билан бойитиб, юксак даражада намойиш эта билиш зарур.
Масалан, З.Т.Рахимов “Педагогик компетентлик таълим жараёни
ривожланишининг муҳим омили сифатида” номли мақоласида таълим
жараёнини ривожлантириш, муҳим омил дея таъкидлайди. Лекин, муаллимнинг
педагогик компетентлиги, психологик кимпетентлиги билан муштарак ва
уйғунлашган бўлмаса, бундан таълим жараёнига салбий таъсир кўрсатишга
имкон туғдиради.
Таълим сохасида кечаётган ижобий ўзғаришларнинг негизида албатта,
педагогнинг психологик кимпетентлиги ётади. Психологик компетенликнинг
юқори даражаси таълим жараёнини увафаққиятли ўтқазишда ахамиятли омил
бўлиб, педагогдан барча ички қобилиятларни кўрсатишга жалб этади.
Л.А.Лазаренко (“Психология компетентности педагога как фактор
профессионализма”) нинг фикрига кўра, - “инсон – инсон” тизими да психологик
компетентликнинг юқори даражаси муваффақиятли ривожланишнинг
усулларини таъминлайди. Биз учун аҳамиятли бўлган психологик компетентлик
касбийлик билан муштарак, унга боғлиқ хусусиятларни, хулқ – атворнинг хатти-
харакатларини, талабаларнинг психологик холатини, жамоа ичидаги
муносабатларни таҳмин қилиб, ижобий хулосага келинади. Аммо, хозирги
вазият педагоглар психологик компетентлигининг паст даражасини билдиради,
уларнинг диққати талабаларнинг психологик холатини хисобга олишмайди ва
назари вазиятни тузатишга йўналтирилмаган. Бундан келиб чиқади-ки, таълим
сохасида олиб борилаётган фаолият кўпроқ расмий бўлиб, таълим муҳитида
салбий ҳодисаларни келтириб чиқаради.
Афсус, бу соҳада – инсоннинг психо-физиологик негизи бўлмиш
“Темперамент” ғояси, “Психологик компетенлик” йўналишига киритилмаган.
Ўйлайманки бу икки соҳани бирга олиб бориш керак.Таълим соҳаси, яъни
менежмент йўналишида психологик компетенлик мавзуси нихоятда мухим
бўлиб, хар томонлама қўллаб-қўватлаш, психологик компетенликни алоҳида ва
жуда жиддий ва мухим бўлган фанлар қаторидан ўрин олган.
Таълим соҳасига психологик компетентгликга тўла – тўкис эга бўлган олий
даражали мутахассилар етишмовчилиги сезилиб турилмоқда. Олий ва ўрта
таълим муассасалари тингловчиларини илм олишга бўлган қизиқиши, уларнинг
билим савиясини юқори бўлиши ҳамда таълимнинг умумий сифатини
оширишда, психологик компетенлик сохаси мухим рол ўйнайди, ва таълимдаги
йиллар давомида ечилмай келаётган муаммолар бугунги кунда ўз ечимини
топмоқда. Шу йўналиш муаммоларини ечишда, олиб борилаётган амалий ҳамда
илмий харакатлар натижа беради деган умиддамиз.
Олий таълим муассасаларида раҳбарларнинг психологик компетентлигини
ривожлантириш муаммолари замонавий шароитда ўрганилган муаммолари мавжуд-
493
ки, уларни таҳлил этиб чиқиш анча қийинчиликларни туғдиради, негаки, бу масала
деярли барча илмий мақолаларда батавсил ёритилиб келинмаган, шунинг учун ҳам,
олий таълим муассасалари раҳбарларининг психологик компетентлигини
жихатларини аниқлашда, турли кўринишда бўлган анча қийинчиликлар туғдиради.
Бошқарув ва психологик компетентликка бағишланган замонавий тадқиқотлар
ва ишлар таҳлилини кўздан кечириб чиқамиз.
Бошқарув ва психологик компетентликга тегишли амонавий тадқиқотлар
шиддатли равишда ўзгариб бораётган ижтимойи мухитда бошқарув принциплари
эгилувчан, вазиятга қараб ўзгарувчан, психологик компетенция замоннинг
талабларига биноан дойимий равишда юксакликга ўсиши устувор вазифалар бўлади.
Бугунги кунда кадрларнинг бошқарув компетентлиги ва унинг назарий асослари ва
психологик компетентлиги бўйича кўпгина тадқиқот ишлар олиб борилган.
Мавзуимизга оид замонавий тадқиқотларни таҳлилий ҳолда назардан кечириб
чиқамиз:
З.А.Рафиқова “ Давлат хизматида раҳбар кадрларни бошқарув салоҳиятини
юксалтиришнинг назарий – методологик асослари.” номли мақолада бошқарув
кадрлар компетентлиги масаласи, ривожланиш босқичлари ҳамда уни
юксалтиришнинг назарий-концептуал методологик асослари ўрганилган. У
мақолада хорижий ва маҳаллий олимларнинг “компетенция” тушунчасига доир
илмий қарашлари, давлатнинг раҳбар кадрлар тайёрлаш сиёсати ва дунёда кечаётган
тенденцияларга оид фаолияти,кадрларнинг профессионал билими, салоҳияти ва
компетенцияларининг ўсишини мувофиқлаштириш масалалари таҳлил қилинган.
М.Х.Байбаева “Бошқарув фаолиятида соғлом ва ижодий муҳитни
ривожлантиришда бошқарув компетентлиги (твёрдые навыки) ва (мягкие навыки)
раҳбар финансовини ифодалаш бирлиги сифатида.
Ушбу мақолада по раҳбарларнинг бошқарув фаолиятида соғлом ва жиддий
муҳитни ривожлантиришда бошқарув компетенликлари (твердые навыки) ва
(мягкие навыки) раҳбар финансовини ифодалаш бўйича маълумотлар ёритилган.
Саидов Сарвар Хайруллоович. “Давлат хизматчилари компетенциясияларини
шакллантириш ва ривожлантиришнинг хориж тажрибаси”. Ушбу мақолада АҚШ ва
Канада давлат хизматчиларининг екомпетенцияларига қўйилган талаблар бўйича
тегишли меъёрий хужжатлар асосида батавсил таҳлил қилиб ёритиб берилган. Шу
билан бир қаторда хориж тажрибасидан келиб чиқиб мамлакатимизда давлат
хизматчилари компетенлигини янада ривожлантириш юзасидан муаллифнинг
таклиф ва тавсиялари ўз ифодасини топган.
О.Э.Ҳайитов “Раҳбарда психологик компетентликни ривожлантиришнинг
комплекс модели.” номли илмий мақоласида раҳбарларда психологик
компетентликни ривожлантиришнинг комплекс модели баён этилган бўлиб, унинг
мазмунида турли блокларда тизимлаштирилган компетентлик кластери, юқори, ўрта
ва қуйи даражадаги тўрт хил психологик компетентлик оламига тааллуқли шахс
сифатларини ўзида мужассам этиб, устувор компетенциялар ойдинлаштирилган.
И.И.Хожибоев “Халқ таълими ходимлари касбий компетенцияси
ривожланишида индивидуал психологик хусусиятларнинг тутган ўрни.” Ушбу
мақолада касбий компетенциянинг асосий ташкил этувчилари сифатида
муаллимларнинг педпгогикага оид билимлари, индивидуал психологик
494
хусусиятлари, касбий эътиқоди, касбий рағбат, ўз-ўзини бошқариш кўникмалари
хақида баён қилинади. Шунингдек, касбий компетентликни ривожлантириш
борасида айрим таклиф, тавсия ва мулоҳазалар берилган.
Л.Л.Михайлова “Развитие психологической компетентности руководителя”
номли мақолада, бошқарувчининг психологик компетентлигининг ўсиш,
ривожланиш даражаси, ўқитишнинг модуль дастури таъсири остида тадқиқот
натижалари тақдим этилган. Ёши катталарни ўқитиш компетентлик ёндашув билан
ёритилган.
Ушбу таҳлили кузатувлар, умумий таълим сохасидаги бошқарув ва психологик
компетенция йўналишини ойдинлаштириб ва ҳам тадқиқот изланишлари
мавжудлигини очиқлаб берди.
Мавзу бўйича етарли даражада ўрганилмаган жихатлари анча жиддий деб
ҳисобланади. Барчаги маълум-ки, психологик компетентлик сохасида
муаммоларнинг бир неча турлари мавжуд, булар: илмий муаммолар, ижтимойи
муаммолар, иытисодий, бошыарув муаммолари, экологик муаммолар, глобал
муаммолар. Бу муаммоларни ечимини топиш учун, уларга тахлилий еёндашув зарур.
Олий ва ўрта таълим муассасаларида раҳбарнинг психологик компетентлиги
муаммоси бир неча ўн йилликлар давомида мухокама қилиб келинади. Ўша даврлар
мобайнида, самарали бошқаришнинг тавсифи, яъни фаолиятга асосланган ёндашув,
муҳим бўлган касбий хусусиятларини очиб берилиши(шахсий ёндашув) ҳамда
бошқа турли-туман тавсиялар тақдим этилган.
1. Шулар орасида, бошқарув кадрларни тайёрлашда, таълим сохасида талабалар
ва тингловчилар томонидан айрим мутахассисларнинг ўз касбига нокомпетентлиги,
хўжалик сохаларида ишберувчи ва ишюритувчилар назарида, қониқарсиз деб
топилган.
2. Доимий равишда ўзгариб турган сиёсий – иқтисодий, ижтимой вазиятларда,
янгидан – янги талаблар нафақат касбий ва бошқарув билимларга, балки замон билан
хамжихатлик, янги ахборотлардан бохабарлик, креатив , яъни янгича, ноанъанавий
фикр юритиш ва таълимда юқорида айтиб ўтилган жихатларни амалда кўрсата
билишдан иборат.
3. Янгича усул ва услублардан фойдаланмаган, қолоқ фикрлайдиган айрим
мутахассисларнинг хатти – харакати билан таълим сохасидаги йўналишлар
ишлатилмай бўш қолиб кетган, масалан: таълим менежментида психологик
компетентликнинг турли кўринишлари етарли даражада ёритилмай келмоқда.
4. Психологик компетенлик ва темперамент масалаларига оид деярли
тадқиқотлар олиб борилмаган. Темперамент салохияти психологик компетенликга
энг мухим ва жиддий таянч сифатида кўп олимлар томонидан таъкидланади. Уларни,
яъни, темперамент ҳамда психологик компетенликни алохида кўриб бўлмайди.
Афсус, ажратиб, айро ҳолда, алоҳида ёндошувлар хозир ҳам мавжуд. Темперамент –
туғма психологик, генетик ва физиологик холат. Демак, темперамент билан
хисоблашмасликнинг иложи йўқ.
5. Бошқарув психологиясининг компетентлигида, асосий муаммолардан бир,
мотивация тизими бўлади, яъни рахбар томонидан ходимларни моддий ва номоддий
рағбатлантириш бўлади. Мотивация – бу, одамларнинг хулқ – атворига таъсир
қилувчи барча мотивларнинг умумийлиги. Бу дегани, хар бир ходимни бажарган
495
иши ва фаолиятига қараб бахо бериб, совға ёки каръера масаласига урғу бериб,
кўтаришдир, яъни, мотивлаштиришдир.
6. Хозирги замонда энг кўп тарқаган психологик муаммолар, депрессия
холатлари учраб туради, ташвиш, муносабатлардаги муаммолар, кимларга ёки
қадайдир вазиятларга қарамлик, ўзини паст бахолаш. Бу психологик муаммоларнинг
барчаси, одамларнинг кундалик хаётида каттагина дискомфорт, ноқулайлик
яратиши мумкин. Хатто, инсоннинг деярли барча психо-физиологик фаолият
харакатлари ёмонлашиб, тўлиқ блокланиши ҳам мумкин.
7. Психологик компетентликни шаклланиш жараёнининг катта аҳамиятга
эгалиги, долзарблиги бу, педагоглар психология сохасидаям билимга чуқур эга
бўлиши керак. Аммо, турли даража ва йўналишларга эга бўлган педагог ва
ўқитувчиларнинг катта қисми, касбий психологик билимларга эга эмас. Шунинг
учун таълим жараёнида кўпинча, тингловчилар билан алоқа қилишда, ижобий
муносабатларни ўрнатиш жараёнида жуда қийналишади.
Ушбу таҳлилий кузатиш жараёнидан келиб чиқади-ки, хозирги пайтда
таълимда менежмент ва психологик мавзулари бўйича, анча йиғилиб қолган
муаммолар мавжуд. Бу муаммоларнинг ечими албатта, менежмен-бошқарув соҳаси,
психология фанининг психологик компетентлик йўналишларини чуқур билган
холда ёндашув керак бўлади. Шу жихатдан, мавзу бўйича умумийшарҳ қилинса,
психологик компетенция йўналишида муаммолар мавжудлигини исботлайди.
Фойдаланилган адабиёт:
1. Байбаева М. Х. Раҳбарларнинг бошқарув фаолиятларида соғлом ва ижодий
муҳитни яратишга хос замонавий ёндашувлар //O ien al enaissance: Inno a i e,
educa ional, na u al and social sciences. – 2022. – Т. 2. – №. Special Issue 4-2. – С. 403-411.
2. Данилова В. Л., Карастелев В. Е., Розин В. М. Интерактивное вопрошание: как
умение ставить собственные вопросы помогает развиваться. — [б.м.]: Издательские
решения (через систему Ride o), 2022. — 282 с.
3. Жуков Ю.М., Петровская Л.А. Коммуникативная компетентность. Москва,
“Московский университет”, 2001
4. Кузьмина Н.В., Маркова А.К. Эффективные стили деятельности. Санкт-
Петербург, 2003.
5. Лазаренко Л.А. Психологическая компетентность педагога как фактор
профессионализации. Современные наукоёмкие технологии. – 2008. - № 1. – С. 67 – 68.
6. Митина Л.М. Психология труда и профессионального развития учителя: учеб.
пособие для студентов высш. пед. учеб. заведений, обучающихся по специальности
03100 - Педагогика и психология / Л. М. Митина. — Москва : Академия, 2004. — 318
7. Хайитов О.Э. Психологическая компетентность в контексте профессиональной
деятельности (теоретический аспект) // Вопросы науки и образования. 2019. № 29 (78).
С. 21–29.
8. Шеин С.А., Юодалев А.А., Петровская Л.А., Ковалев Г.А. Эффективные стили
общения.
