496
TARIXIY SHAHARLAR MEROSINI ASRASH VA ZAMONAVIY
TURIZMNI RIVOJLANTIRISH
Raximo a Nigo a Umid qizi,
Oʻzbekis on da la sanʼa a madaniya ins i u i
Madaniya a sanʼa menejmen i ka ed asi oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada Oʻzbekis onning qadimiy shaha la idan bi i
boʻlgan Xi a, Buxo o a Sama qand misolida a ixiy-madaniy me os obyek la idan
sama ali oydalanish masalala i ahlil qilingan. Maqolada u izm sohasi i oji bilan
me osni as ash oʻ asida mu ozana ni aʼminlash yoʻlla i yo i ilgan. Shuningdek,
“aqlli u izm” konsepsiyasi, aqamlash i ish, ba qa o u izm amoyilla i a mahalliy
hamjamiya ni jalb e ishning ahamiya i koʻ sa ib be ilgan. Na ijala shuni koʻ sa adiki,
inno a sion yondashu la a xalqa o hamko lik o qali a ixiy me osni as ab-a aylash
hamda zamona iy u izmni i ojlan i ishni uygʻunlash i ish mumkin.
Kali soʻzla : Ta ixiy me os, madaniy obyek la , Xi a, Buxo o, Sama qand,
u izm, ba qa o i ojlanish, aqamlash i ish, aqlli u izm, UNESCO.
Abs ac . This a icle analyzes he issues o e ec i e use o his o ical and cul u al
he i age si es in he ancien ci ies o Uzbekis an — Khi a, Bukha a, and Sama kand.
The pape highligh s he ways o ensu e a balance be ween ou ism de elopmen and
he i age p ese a ion. I also emphasizes he impo ance o he “sma ou ism”
concep , digi aliza ion, sus ainable ou ism p inciples, and he in ol emen o local
communi ies. The indings show ha h ough inno a i e app oaches and in e na ional
coope a ion, i is possible o ha monize he p ese a ion o his o ical he i age wi h he
de elopmen o mode n ou ism.
Keywo ds: Cul u al he i age, his o ical si es, Khi a, Bukha a, Sama kand,
ou ism, sus ainable de elopmen , digi aliza ion, sma ou ism, UNESCO.
Ki ish.Oʻzbekis on qadimiy si iliza siyala cho ahasida joylashgan boʻlib,
uning a ixiy shaha la idan Xi a, Buxo o a Sama qand na aqa milliy, balki jahon
madaniy me osining ham aj almas qismi hisoblanadi. Ushbu shaha la ning a ixiy-
madaniy yodgo likla i UNESCO Bu unjahon me osi oʻyxa iga ki i ilgan boʻlib, ula
as la da omida Ma kaziy Osiyo si iliza siyasining ma kazla i si a ida alohida oʻ in
u adi. Shu bilan bi ga, globallashu a u izm sohasi jadal i ojlanayo gan hozi gi
da da ushbu yodgo likla ni as ab-a aylash a ula dan sama ali oydalanish oʻ asida
mu ozana ni aʼminlash dolza b ilmiy a amaliy azi a boʻlib qolmoqda. Ta ixiy
shaha la me osidan oydalanish masalasida bi nech a muhim yoʻnalishla ma jud
boʻlib, ula dan eng asosiysi ba qa o u izm konsepsiyasidi .
Mazku konsepsiya u izmning iq isodiy sama ado ligini oshi ish bilan bi ga,
ekologik mu ozana ni saqlash a madaniy me os obyek la ini kelajak a lodla uchun
as ab qolishni naza da u adi. Shu nuq ai naza dan Xi a, Buxo o a Sama qandda
amalga oshi ilayo gan da la das u la i, jumladan, a ixiy majmuala ni es a a siya
qilish, zamona iy in a uzilma ya a ish a u izm xizma la ini di e si ika siya qilish
ashabbusla i alohida ahamiya kasb e adi. Masalan, Sama qandda “aqlli u izm”
497
konsepsiyasi asosida aqamlash i ilgan gidlik xizma la i, i ual muzeyla a QR-kodli
maʼlumo izimla i jo iy e ilmoqda. Buxo oda esa A k qalʼasi, Labi Ho uz majmuasi
kabi a ixiy obyek la da es a a siya ishla i olib bo ilmoqda, lekin o iqcha
ijo a lashu a anspo i bandligi kabi muammola hal e ishni alab qilmoqda.
Xi ada esa Ichon-Qalʼa majmuasi xalqa o sayyohla eʼ ibo ini o ayo gan boʻlsa-da,
u is ik oqimning haddan ashqa i koʻpligi yodgo likla ning abiiy eski ishi xa ini
oshi moqda.
Shunday ekan, me osni saqlashda inno a sion yondashu la muhim oʻ in u adi.
Xususan, 3D modellash i ish, aqamli a xi la ya a ish, xalqa o ekspe la bilan
hamko lik qilish a ilmiy asoslangan es a a siya usulla idan oydalanish sama ali
na ijala be moqda. Shu bilan bi ga, mahalliy hamjamiya ni u izm ja ayoniga jalb
e ish ham ba qa o likni aʼminlaydigan muhim omil hisoblanadi, chunki mahalliy aholi
me osni as ash a u is ik xizma la ni i ojlan i ishda be osi a man aa do boʻladi.
Xalqa o aj ibala shuni koʻ sa adiki, u izm sohasi aqa gina iq isodiy da omad
manbai emas, balki madaniy muloqo , ilmiy hamko lik a milliy oʻzlikni
mus ahkamlash osi asi si a ida ham qa alishi ke ak.
Demak, Xi a, Buxo o a Sama qand misolida koʻ ish mumkinki, a ixiy-madaniy
me osni as ab-a aylash bilan bi ga zamona iy u izmni uygʻunlash i ish inno a sion
exnologiyala , ba qa o i ojlanish amoyilla i a xalqa o hamko lik o qali amalga
oshi ilishi mumkin.
Adabiyo la ahlili.Ta ixiy-madaniy me osni as ash a undan sama ali
oydalanish masalasi xalqa o miqyosda keng adqiq e ilgan. UNESCO omonidan
qabul qilingan “Bu unjahon madaniy a abiiy me osni muho aza qilish oʻgʻ isida”gi
Kon ensiya (1972) bu yoʻnalishda asosiy huquqiy a ilmiy manba si a ida xizma
qiladi. Mazku hujja da a ixiy yodgo likla ni saqlash bilan bi ga ula ni insoniya
a aqqiyo iga xizma qildi ish za u iya i ham aʼkidlangan. Smi h (2006) oʻz
adqiqo ida madaniy me osni aqa moddiy obʼek si a ida emas, balki ij imoiy-
madaniy aj iba a iden i e ni shakllan i u chi omil si a ida alqin qiladi. Bu yondashu
a ixiy shaha la me osini u izm bilan uygʻunlash i ishda muhim naza iy asos boʻlib
xizma qiladi.
Ashwo h a Tunb idge (2000) “He i age and Tou ism” asa ida a ixiy
obyek la ning u izm indus iyasidagi oʻ ni, ijo a lashu ja ayonla i a ba qa o lik
muammola ini chuqu ahlil qiladi. Ula ning ik icha, a ixiy me osni u izmga jalb
qilish iq isodiy da omad manbai boʻlishi bilan bi ga, no oʻgʻ i boshqa ilganda uning
asl qad ini yoʻqo ish xa ini ham kel i ib chiqa adi. Shunga oʻxshash yondashu la ni
Timo hy a Boyd (2003) ham ilga i su ib, madaniy me os u izmi global u izmning
eng ez i ojlanayo gan segmen la idan bi i ekanligini aʼkidlaydi.
Oʻzbekis on olimla ining adqiqo la ida ham bu masalaga alohida eʼ ibo
qa a ilgan. Jumladan, Abdu ahmono (2019) oʻz izlanishla ida Sama qand, Buxo o a
Xi a misolida madaniy me os obyek la idan u izmda oydalanishning ijobiy a salbiy
omonla ini ahlil qilib, ba qa o i ojlanish konsepsiyasini asoslab be adi. Raxmono
(2021) esa a ixiy shaha la ni “aqlli u izm” izimiga moslash i ish za u ligini
aʼkidlab, aqamlash i ish ja ayonining sama ado ligini koʻ sa ib be gan.
Shuningdek, xalqa o aj ibada ham aqamli exnologiyala asosida me osni as ash
keng qoʻllanmoqda. Misol uchun, Ba celó a de Cas o (2018) oʻz adqiqo la ida 3D
498
modellash i ish a i ual eallik exnologiyala ining a ixiy obʼek la ni na aqa
saqlash, balki global miqyosda a gʻib e ishda ham sama ali osi a ekanligini
koʻ sa adi.
Adabiyo la ni umumlash i ib ay ganda, ilmiy manbala da uch a asosiy yoʻnalish
yaqqol koʻzga ashlanadi: bi inchidan, a ixiy me osni as ab-a aylashning naza iy a
huquqiy asosla i; ikkinchidan, madaniy me osdan u izmda oydalanishning iq isodiy
a ij imoiy jiha la i; uchinchidan, inno a sion exnologiyala a aqamlash i ish o qali
me osni zamona iy u izm bilan uygʻunlash i ish imkoniya la i. Ushbu yondashu la
Oʻzbekis on a ixiy shaha la ida olib bo ilayo gan isloho la uchun muhim ilmiy-
me odologik poyde o boʻlib xizma qiladi.
Xulosa.Oʻzbekis onning qadimiy shaha la idan bi i boʻlgan Xi a, Buxo o a
Sama qand misolida olib bo ilgan ahlilla shuni koʻ sa adiki, a ixiy-madaniy me osni
as ab-a aylash a zamona iy u izmni i ojlan i ish oʻ asida mu ozana ni aʼminlash
da la siyosa i a ilmiy izlanishla uchun dolza b azi a boʻlib qolmoqda. “Aqlli
u izm” konsepsiyasi, aqamlash i ish ja ayonla i hamda ba qa o u izm amoyilla ini
jo iy e ish o qali na aqa me os obʼek la ini saqlash, balki ula ni xalqa o miqyosda
a gʻib qilish imkoniya la i kengayadi. Mahalliy hamjamiya ni u izm ja ayonla iga
aol jalb e ish esa iq isodiy ba qa o likni mus ahkamlash, yangi ish oʻ inla i ya a ish
a ij imoiy a o onlikni oshi ishga xizma qiladi.
Shu bois, inno a sion yondashu la , xalqa o hamko lik a mahalliy
ashabbusla ni qoʻllab-qu a lash o qali a ixiy me osni as ash hamda zamona iy
u izmni uygʻunlash i ish mumkin. Bu esa Oʻzbekis onning jahon u izm bozo idagi
aqoba ba doshligini oshi ish, a ixiy shaha la ni global madaniy ma kaz si a ida
yanada i ojlan i ish uchun mus ahkam poyde o ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Sh. Shodmono . (2020) Iq isodiyo naza iyasi. Da slik. Toshken , B 788.
2.Xodiye B., Shodmono Sh.(2017) Iq isodiyo naza iyasi.Da slik. Toshken
«Ba kamol ayz media» nash iyo i, B 785.
3.S.S.Gulyamo , R.H.Ayupo , G.R.Bal abae a. (2019)
Raqamli iq isodiyo da blokcheyn exnologiyala T., “Iq isod-Moliya” nash iyo i, B
414.
4. Shodmono Sh.Sh., Gʻa u o U.V(2010). Iq isodiyo naza iyasi.Da slik.
Toshken , «Iq isod-moliya» nash iyo i, B 756 .
5. Shodmono Sh.Sh., Gʻa u o U.V.(2005) Iq isodiyo naza iyasi (da slik).
Toshken ,«Fan a exnologiya» nash iyo i,B 784.
6. Oʻlmaso A., Vahobo A. Iq isodiyo naza iyasi.(2014) Da slik. Toshken .
«Iq isodMoliya», B 661.
7. Razzoqo A.A., Tashma o Sh.H., Oʻ mono (2007) N.T. Iq isodiy
aʼlimo la a ixi. Da slik. – T.: Iq isod-moliya, B 320.
