210
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
1941-1945 YILLARDAGI ULUG' VATAN URUSHINING O'ZBEKISTON
JAMIYATIGA CHUQUR TA'SIRI: QURBONLIKLAR, OG'IR KUNLAR VA
TARIXIY SABOQLAR
Shobe diye Shodmon
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
E gasho Yoqub
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733763
Anno a siya: Ushbu maqola Ikkinchi jahon u ushining Oʻzbekis on xalqiga kel i gan chuqu
ogʻiba la i a ula ni ba a a e ish uchun amalga oshi ilgan cho ala ni ahlii qiladi. Maqolada u ush
da ida Oʻzbekis ondan on ga yubo ilgan 1,5 millionga yaqin aska la dan 500 ming na a ining
halok boʻlishi yoki beda ak yoʻqolishi, 200 dan o iq sanoa ko xonala ining e akua siya qilinishi,
300 mingga yaqin bolala a ayolla ning Oʻzbekis onga olib kelinishi kabi ogʻi hola la yo i iladi.
Shuningdek, u ushdan keyingi da da yuzaga kelgan ocha chilik, ep essiyala , demog a ik
muammola a iq isodiy qiyinchilikla ahlii qilinadi. Maqolada, shuningdek, ushbu ogʻi hola la ni
yengish uchun amalga oshi ilgan cho ala - e akua siya qilingan aholini joylash i ish, sanoa
ko xonala ini qay a ishga ushi ish, oziq-o qa a'mino ini yaxshilash, ibbiy yo dam a a'lim izimini
saqlab qolish bo asidagi adbi la ahlii qilinadi.
Kali soʻzla : U ush ogʻiba la i, on , e akua siya, sanoa ko xonala i, demog a ik muammola ,
ocha chilik, ep essiyala , iq isodiy qiyinchilikla , u ushdan keyingi qay a qu ish, insoniy
qu bonlikla , mehna esu sla i, pax a monokul u asi, a ixiy saboq.
Ikkinchi jahon u ushi O‘zbekis on xalqiga chuqu a ko‘p qi ali aloka la kel i ib chiqa di.
U ushning be osi a a bil osi a oqiba la i bi necha o‘n yilla da omida xalqimiz hayo iga salbiy
a’si ko‘ sa ishda da om e di. 1941-1945 yilla da omida O‘zbekis on on ga 1,5 millionga yaqin
aska yubo di, ula dan 500,000 ga yaqini u ush maydonla ida halok bo‘ldi yoki beda ak yo‘qoldi. Bu
aqam o‘sha pay dagi O‘zbekis on aholisining deya li 10% ini ashkil e a di, bu esa ha o‘n o‘zbek
oilasidan bi ining a zandini yo‘qo ganini angla a di.
U ush iq isodiyo iga kel i ilgan za a benaqsh edi. O‘zbekis on o‘zining cheklangan
esu sla ining ka a qismini on eh iyojla i yo‘lida sa ladi. 200 dan o iq sanoa ko xonala i
O‘zbekis onga e akua siya qilindi, ula ni joylash i ish a ishga ushi ish uchun mahalliy aholining
kuchli mehna i alab e ildi. Pax a ye ish i ish hajmi 70% ga oshi ildi, buning e aziga boshqa qishloq
xo‘jaligi ekinla i, jumladan, oziq-o qa mahsulo la i e ish i ish keskin kamaydi. Bu keyinchalik
1946-1947 yilla dagi ocha chilikka sabab bo‘ldi.
U ushning ekologik oqiba la i ham ka a edi. O‘zbekis onga e akua siya qilingan ko xonala ni
ezda ishga ushi ish za u a i u ayli a o -muhi ni muho aza qilish cho ala i bu unlay e’ ibo ga
olinmadi. Sanoa chiqindila i a i loslangan su la O‘ a Osiyoning nozik eko izimiga jiddiy za a
ye kazdi. Pax a maydonla ining kengayishi esa su esu sla ining haddan ashqa i sa lashiga olib
keldi.Ij imoiy sohada u ush chuqu iz qoldi di. 300,000 ga yaqin bolala a ayolla O‘zbekis onga
e akua siya qilindi, ula ni joylash i ish a boqish ka a qiyinchilikla bilan amalga oshi ildi.
U ushdan keyin ko‘plab nogi on aska la a anga qay ishdi, ula ni jamiya ga qay a in eg a siyalash
muammoli masalaga aylandi. Ayolla mehna bozo ida ka a yukni ko‘ a ishga majbu bo‘ldi, chunki
e kakla ning aksa iya i on da edi.Ma’na iy a madaniy jiha dan u ush o‘zbek xalqining uhiya iga
ham og‘i a’si ko‘ sa di. Minglab oilala o‘z a zandla ining aqdi i haqida hech qanday ma’lumo
211
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
olmagan holda qoldi. U ushdan keyingi yilla da so e ejimi omonidan amalga oshi ilgan
qa ag‘onla a ep essiyala u ushda qa nashgan ko‘plab aska a ziyolila ni ham o‘z ich iga oldi.
Demog a ik oqiba la uzoq mudda li bo‘ldi. U ushda halok bo‘lgan yosh e kakla sonining
ko‘pligi keyingi yilla da ug‘ilish da ajasining pasayishiga olib keldi. Bu aholining yosh a kibiga
salbiy a’si ko‘ sa di a mehna esu sla ining qisqa ishiga sabab bo‘ldi.
U ush O‘zbekis onning keyingi i ojliga ham chuqu a’si ko‘ sa di. 1950-yilla da boshlangan
keng ko‘lamli pax achilik das u i a unga moslash i ilgan iq isodiy siyosa la o‘z ildizla ini u ush
da idagi aj ibadan olgan. Bu esa O‘zbekis onni uzoq yilla da omida pax a monokul u asiga qa am
qilib qo‘ydi.
Ikkinchi jahon u ushi O‘zbekis on xalqi uchun na aqa ka a idoyilik a qu bonlikla , balki
chuqu og‘i ogiba la ham olib keldi. Bu og‘i aj iba o‘zbek xalqining mus aqillik a inchlik qad ini
chuqu oq anglashiga, shuningdek, kelajak a lodla uchun muhim a ixiy saboq bo‘lib xizma qiladi.
Shamsiddino R.ning "Va an a ixi" (3-ki ob) asa ida Ikkinchi jahon u ushining O'zbekis onga
kel i gan oqiba la i chuqu yo i ilgan. U ush da ida O'zbekis on on ga 1,5 millionga yaqin aska
yubo gan, ula dan 500 ming na a i halok bo'lgan yoki beda ak yo'qolgan. Bu o'zbek xalqi uchun ka a
insoniy qu bonlik bo'lgan. U ush iq isodiyo iga ka a za a kel i gan - O'zbekis on o'z esu sla ining
ka a qismini on eh iyojla i yo'lida sa lagan. 200 dan o iq sanoa ko xonala i O'zbekis onga
e akua siya qilingan, ula ni joylash i ish a ishga ushi ish mahalliy aholining og'i mehna i hisobiga
amalga oshi ilgan. Pax a ye ish i ish hajmi 70 oizga oshi ilgan, buning e aziga oziq-o qa
mahsulo la i e ish i ish keskin kamaygan. Bu 1946-1947 yilla dagi ocha chilikka sabab bo'lgan.
U ushning ekologik oqiba la i ham ka a bo'lgan - sanoa chiqindila i a i loslangan su la O' a
Osiyoning nozik eko izimiga za a ye kazgan.
Ka imo R. a Shamsiddino R.ning "Su gun ki obi" asa ida u ushdan keyingi da da amalga
oshi ilgan su gun a qa ag'onla ning dahsha li oqiba la i haqida ma'lumo la kel i ilgan. 1944-1945
yilla da Q im a a la i a Ka kaz xalqla ining O'zbekis onga majbu iy ko'chi ilishi mahalliy aholi
hayo iga og'i a'si ko' sa gan. Bu su gun qilingan xalqla o'z a anla idan aj alib, yangi sha oi da
yashashga majbu bo'lishgan. Ula ning ko'pchiligi og'i iqlim sha oi iga moslasha olmagan a
kasallikla u ayli a o e gan. Su gun qilinganla ning soni 100 ming kishidan oshgan bo'lib, ula ni
joylash i ish a boqish muammoli masalaga aylangan. Bu ja ayon O'zbekis onning demog a ik
a kibiga ham sezila li a'si ko' sa gan.
Rashido O.ning "O'zbekis onda so e boshqa u i" asa ida u ushdan keyingi da da amalga
oshi ilgan ma'mu iy isloho la ning salbiy oqiba la i ahlii qilingan. U ushdan keyin O'zbekis onda
so e boshqa u izimi yanada ma kazlashgan a qa iq oq bo'lib qolgan. Mahalliy kad la o' niga
ma kazdan ayinlangan mu axassisla kelgan. Bu o'zbek xalqining o'z aqdi ini o'zi belgilash huquqini
cheklagan. Mao i izimida uslash i ish siyosa i kuchay i ilgan, o'zbek mak abla i soni
kamay i ilgan. Iq isodiyo da pax a monokul u asi mus ahkamlangan, boshqa a moqla
i ojlanmagan. Bu O'zbekis onni iq isodiy jiha dan Ma kazga qa am qilib qo'ygan. U ushdan keyingi
yilla da amalga oshi ilgan qa ag'onla a ep essiyala o'zbek ziyolila ining salmoqli qismini yo'q
qilgan, bu esa keyingi o'n yillikla da malakli kad la anqisligiga olib kelgan.
O'zbekis on a ixi da slikla ida u ushning uzoq mudda li oqiba la i alohida a'kidlangan.
U ushda halok bo'lgan yosh e kakla sonining ko'pligi keyingi yilla da ug'ilish da ajasining
pasayishiga olib kelgan. Bu aholining yosh a kibiga salbiy a'si ko' sa gan a mehna esu sla ining
qisqa ishiga sabab bo'lgan. U ush O'zbekis onning keyingi i ojlanishiga ham chuqu a'si ko' sa gan
- 1950-yilla da boshlangan keng ko'lamli pax achilik das u i a unga moslash i ilgan iq isodiy
siyosa la o'z ildizla ini u ush da idagi aj ibadan olgan. Bu O'zbekis onni uzoq yilla da omida
212
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
pax a monokul u asiga qa am qilib qo'ygan. U ushdan keyin qay a qu ish ishla i og'i sha oi da olib
bo ilgan, chunki ba cha esu sla u ushda yo'q qilingan.
O'zbekis on on ga 1,5 millionga yaqin aska yubo di, ula dan 500 ming na a i halok bo'ldi
yoki beda ak yo'qoldi. Bu ha o'n o'zbek oilasidan bi ining a zandini yo'qo ganini angla a di. U ush
iq isodiyo iga ka a za a kel i di - O'zbekis on o'zining cheklangan esu sla ining ka a qismini on
eh iyojla i yo'lida sa ladi. 200 dan o iq sanoa ko xonala i O'zbekis onga e akua siya qilindi, ula ni
joylash i ish a ishga ushi ish mahalliy aholining og'i mehna i hisobiga amalga oshi ildi.
U ushning ij imoiy a'si i chuqu bo'ldi. 300 mingga yaqin bolala a ayolla O'zbekis onga
e akua siya qilindi, ula ni joylash i ish a boqish ka a qiyinchilikla bilan amalga oshi ildi.
U ushdan keyin ko'plab nogi on aska la a anga qay di, ula ni jamiya ga qay a in eg a siyalash
muammoli masalaga aylandi. Ayolla mehna bozo ida ka a yukni ko' a ishga majbu bo'ldi, chunki
e kakla ning aksa iya i on da edi. U ushdan keyingi yilla da so e ejimi omonidan amalga
oshi ilgan qa ag'onla a ep essiyala u ushda qa nashgan ko'plab aska a ziyolila ni ham o'z ichiga
oldi.Demog a ik ogiba la uzoq mudda li bo'ldi. U ushda halok bo'lgan yosh e kakla sonining
ko'pligi keyingi yilla da ug'ilish da ajasining pasayishiga olib keldi. Bu aholining yosh a kibiga
salbiy a'si ko' sa di a mehna esu sla ining qisqa ishiga sabab bo'ldi. U ush O'zbekis onning
keyingi i ojlanishiga ham chuqu a'si ko' sa di. 1950-yilla da boshlangan keng ko'lamli pax achilik
das u i a unga moslash i ilgan iq isodiy siyosa la o'z ildizla ini u ush da idagi aj ibadan oldi. Bu
esa O'zbekis onni uzoq yilla da omida pax a monokul u asiga qa am qilib qo'ydi.
U ush kel i gan og'i hola la ni ba a a e ish uchun O'zbekis on hududida u li cho ala ko' ildi.
E akua siya qilingan aholini joylash i ish a oziqlan i ish uchun maxsus qo'mi ala ashkil e ildi. 300
mingga yaqin e akua siya qilingan bolala a ayolla uchun 150 dan o iq bolala uyla i a in e na la
ochildi. Sanoa ko xonala ini ezda ishga ushi ish uchun maxsus loyihala amalga oshi ildi. Oziq-
o qa a'mino ini yaxshilash uchun qo'shimcha ekin maydonla i aj a ildi. Tibbiy yo dam izimi
kengay i ildi a a'lim izimini saqlab qolish uchun ha aka la qilindi.
Bi oq, bu cho ala u ush kel i gan ba cha muammola ni o'liq ba a a e a olmadi. 1946-1947
yilla dagi ocha chilik, u ushdan keyingi ep essiyala a boshqa ij imoiy-iq isodiy muammola uzoq
yilla da omida O'zbekis on i ojiga salbiy a'si ko' sa ishda da om e di. Ikkinchi jahon u ushi
O'zbekis on xalqi uchun na aqa ka a idoyilik a qu bonlikla , balki chuqu og'i ogiba la ham olib
keldi. Bu og'i aj iba o'zbek xalqining mus aqillik a inchlik qad ini chuqu oq anglashiga,
shuningdek, kelajak a lodla uchun muhim a ixiy saboq bo'lib xizma qiladi.
U ush da ida O'zbekis onga 300 mingga yaqin bolala a ayolla e akua siya qilingan. Ula ni
joylash i ish a boqish uchun 150 dan o iq bolala uyla i a in e na la ochilgan. Mahalliy aholi o'z
uyla ida 15 mingdan o iq bolala ni boshpana qilgan.U ushdan keyingi yilla da O'zbekis onda
qa ag'onla a ep essiyala kuchaygan. 1947-1949 yilla da "Pax a ishi" nomi os ida 15 mingdan o iq
kishi qamalgan. Ula ning aksa iya i dehqonla a qishloq xo'jaligi xodimla i bo'lgan.U ushning
ekologik oqiba la i ham ka a bo'lgan. Sanoa chiqindila i a i loslangan su la O' a Osiyoning nozik
eko izimiga za a ye kazgan. Pax a maydonla ining kengayishi su esu sla ining haddan ashqa i
sa lashiga olib kelgan.Demog a ik oqiba la uzoq mudda li bo'lgan. U ushda halok bo'lgan yosh
e kakla sonining ko'pligi keyingi yilla da ug'ilish da ajasining pasayishiga olib kelgan. Bu aholining
yosh a kibiga salbiy a'si ko' sa gan a mehna esu sla ining qisqa ishiga sabab bo'lgan.
U ush O'zbekis onning keyingi i ojlanishiga ham chuqu a'si ko' sa gan. 1950-yilla da
boshlangan keng ko'lamli pax achilik das u i a unga moslash i ilgan iq isodiy siyosa la o'z
ildizla ini u ush da idagi aj ibadan olgan. Bu O'zbekis onni uzoq yilla da omida pax a
monokul u asiga qa am qilib qo'ygan.U ushdan keyin ay on bo'lgan hududla ni qay a qu ish das u i
213
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
amalga oshi ilgan. 1945-1948 yilla da O'zbekis ondan Rossiya, Uk aina a Belo ussiyaning u ushda
ay on bo'lgan hududla iga qu ilish ma e ialla i a oziq-o qa yubo ilgan.U ushda nogi on bo'lib
qolgan aska la uchun eabili a siya ma kazla i ashkil e ilgan. 1944-yilda Toshken da maxsus p o ez
za odi qu ilgan. Bu ma kazla u ushda ja oha olgan minglab aska la ga yo dam ko' sa gan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
2. Ka imo , R., Shamsiddino , R. (2005). Su gun ki obi. Toshken : Sha q nash iyo i.
3. Rashido , O. (2015). Oʻzbekis onda so e boshqa u i. Toshken : Fan nash iyo i.
4. Bekmuhammad, U. (2007). Qa agʻon qu bonla i. Toshken : Yangi as a lodi.
5. Yoʻldoshe , I. (2002). Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi. Toshken : Ma'na iya .
6. Azizxoʻjaye , A. (2004). Chin oʻzbek ishi. Toshken : Oʻzbekis on nash iyo i.
7. Oʻzbekis on a ixi (1917-1991). (2019). Toshken : Oʻzbekis on a ixi da slik.
8. XX as Oʻzbekis on a ixi. (2002). Toshken : Oʻqi u chi.
9.Oʻzbekis on Respublikasi Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-58 (1941-1945 yilla hujja la i).
10. Oʻzbekis on SSR Xalq Komissa la i So e i hujja la i (1941-1945). Fond R-25.
11. Oʻzbekis on SSR aholisi s a is ikasi (1941-1945). Toshken : S a is ika boshqa masi.
12. U ush yilla i demog a ik koʻ sa kichla i (1975). Mosk a: SSSR S a is ika qoʻmi asi.
13. Oʻzbekis on qishloq xoʻjaligi a ixi (1941-1960). (2008). Toshken : Fan.
