508
OLTINCHI KENGASH. MATEMATIKA VA TABIIY FANLAR HAMDA
ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI OʻQITISHNING
DOLZARB MASALALARI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA SUNʼIY INTELLEKT ASOSIDA
TAʼLIM TIZIMINI RIVOJLANTIRISHNING XORIJIY VA MAHALLIY
TAJRIBALARI
Xodjimu a o a Zux a Zayni dino na, ka a oʻqi u chi
O ien al uni e si e i “Ma ema ika a axbo o exnologiyala i” ka ed asi
Anno a siya. Maqolada aʼlim ja ayonida aqamli exnologiyala (RT) a sunʼiy
in ellek (SI) ni qoʻllash boʻyicha baʼzi xo ijiy a milliy aj ibala ahlil qilinadi.
Xususan, AQSh, Finlyandiya, Singapu a Janubiy Ko eya kabi i ojlangan da la la
aj ibasi oʻ ganiladi, Oʻzbekis ondagi bu sohada qilinayo gan baʼzi aj ibala koʻ ib
chiqiladi. Tadqiqo aʼlimda RT a SI dan sama ali oydalanish boʻyicha yangicha
me odik yondoshu la ni aniqlashga qa a ilgan.
Kali soʻzla : aʼlim izimi, sunʼiy in ellek , aqamli exnologiyala , xo ijiy
loyihala , milliy loyihala .
Anno a ion. The a icle analyzes ce ain in e na ional and na ional expe iences in
he using o digi al echnologies (DT) and a i icial in elligence (AI) in he educa ional
p ocess. In pa icula , he p ac ices o de eloped coun ies such as he Uni ed S a es,
Finland, and Sou h Ko ea a e examined, along wi h cu en ini ia i es in his ield in
Uzbekis an. The aim o his s udy iden i ying no el me hodological app oaches o he
e ec i e use o DT and AI in educa ion.
Keywo ds. educa ion sys em, a i icial in elligence, digi al echnologies,
in e na ional p ojec s, na ional p ojec s.
Ki ish. Globallashu a aqamli ans o ma siya sha oi ida aʼlim izimining
zamona iy alabla ga ja ob be ishi be osi a RT a SI osi ala ini sama ali jo iy e ishga
bogʻliq. Jahon miqyosida aqamli aʼlim konsepsiyala i i ojlanib bo a ekan,
Pedagogika ani oldida yangi naza iy a amaliy azi ala paydo boʻlmoqda. Xususan,
aʼlim ja ayonining shaxsiylash i ilishi, oʻqu chila ning in ellek ual salohiya iga mos
me odik yondashu la ni ishlab chiqish hamda oʻqi u chila ning aqamli
kompe ensiyasini shakllan i ish dolza b masalala dan hisoblanadi.
Pedagogik naza iyaga koʻ a, aʼlim ja ayonida RT ni qoʻllashning asosi
kogni i izm, kons uk i izm a konnek i izm kabi aʼlim pa adigmala i bilan uz iy
bogʻliq. SI ga asoslangan izimla aynan konnek i izm amoyilla iga mos a ishda
bilimla ni global a moq o qali shakllan i adi, shaxsiylash i ilgan oʻqu muhi ini
ya a adi. Inno a sion yondashu si a ida in ellek ual aʼlim izimla i, aʼlim anali ikasi
a a oma lash i ilgan baholash izimla i alohida ahamiya kasb e adi.
Me odologiya. Ushbu adqiqo da xo ijiy mamlaka la – AQSh, Janubiy Ko eya,
Singapu a Finlyandiya aʼlim izimla ida SI osi ala ining qoʻllanilishiga oid amaliy
aj ibala oʻ ganildi. Me od si a ida solish i ma ahlil, hola ni oʻ ganish (case s udy) a
509
ma jud ilmiy maqolala , s a is ik maʼlumo la hamda asmiy manbala dagi
maʼlumo la us ida izlanish olib bo ildi. Janubiy Ko eya misolida ekspe imen a
nazo a gu uhla i asosida olib bo ilgan ilmiy adqiqo (Pa k & Kwon, 2023) o qali
oʻqu chila ning SI boʻyicha kompe ensiyala i a qiziqishla i adqiq qilindi [1].
AQShda EdTech kompaniyala ining – Khan Academy, Duolingo, Cou se a kabi
pla o mala o qali adap i oʻqu das u la idan oydalanish aj ibasi oʻ ganildi [2,3].
Singapu uni e si e la ida SI osi ala idan oydalanish boʻyicha jo iy e ilgan a ibla
ahliliy oʻ ganildi [4]. Finlyandiya aj ibasida esa “Elias” obo -oʻqi u chisi
ish i okidagi pilo loyiha hamda Google bilan hamko likdagi “Code school Finland”
loyihasi koʻ ildi [5,6].
Milliy loyihala dan Oʻzbekis onning “One million uzbek p og amme s”,
“Successo s o Muhammad al-Khwa izmi” kabi loyihala , shuningdek xalqa o
loyihala dagi ish i oki hola i s a is ikala i oʻ ganildi [7,8].
Na ijala . Xo ijiy aj ibala ga koʻ a, SI osi ala ining qoʻllanilishi aʼlim
sama ado ligini oshi ishdagi ahamiya i haqida koʻplab adqiqo la ma judligi
aniqlandi. Masalan, Janubiy Ko eyada aqamli da slikla a obo -oʻqi u chila
qoʻllanilayo gani haqida Pa k H. a Kwon H. (2023) adqiqo ida kel i ilgan. Janubiy
Ko eya oʻ a mak abla ida exnologiya aʼlimi da sla iga SI aʼlimini jo iy e ish
aj ibasi oʻ ganilgan. Tadqiqo da oʻqu chila ning SI boʻyicha kompe ensiyala i a
exnologiyaga boʻlgan qiziqishla ini baholash maqsadida ekspe imen a nazo a
gu uhla i bilan solish i ma adqiqo olib bo ilgan. Da s ja ayonla ida SI asosla i,
algo i mik ik lash, SI ning ij imoiy aʼsi i hamda uning e ik jiha la i oʻ ga ilgan [1].
AQShda EdTech kompaniyala i omonidan adap i oʻqu das u la i ishlab
chiqilgan. Bu kompaniyala aoliya i asosan aʼlimni exnologiyala o qali yangilash
a yaxshilashga qa a ilgan. Bunday exnologiyala ga Khan Academy, Duolingo,
Cou se a, Udaci y kabi pla o mala ni misol qilib kel i ish mumkin. Masalan, Khan
Academy (2024-yil) sama ado ligi na ijala iga koʻ a, 3–8 sin la 2022‑23 oʻqu yilida
350 000 dan koʻp oʻqu chi ha ada kamida 30 daqiqa Khan Academydan oydalansala
yoki yil da omida 18 soa dan koʻp oydalansala , ula MAP G ow h Assessmen
boʻyicha ku ilgan na ijadan axminan 20 % yuqo i oq oʻqu koʻ sa kichla iga e ishgan
[2]. Shu kabi, Cou se a omonidan eʼlon qilingan 2024-yil Global Skills Repo
hisobo iga koʻ a (148 milliondan koʻp oʻqu chi a 7 000 a ins i u ish i okchila i
hamda dunyoning 325 a eng yaxshi uni e si e la i a sanoa hamko la i maʼlumo la i
asosida), 2023-yilda insonla ha daqiqada Cou se ada GenAI ku siga yozildi. 2024
yilga kelib 4 ba a a oshgani na ijala i qayd e ilgan [3].
Singapu da 2023‑yildan Singapu uni e si e la i alabala ga azi ala ni
baja ishda SI osi ala idan oydalanishga uxsa be moqda, lekin bu uxsa maʼlum
qoidala a cheklo la asosidaligi ay iladi. Talabala SI osi ala ini asosiy maʼlumo
manbasi si a ida emas, yo damchi osi a si a ida ishla ishi ke ak. Gene a i SI ja obini
anqidiy baholash za u boʻlsa, undan oydalanish uxsa e iladi. Akademik halollik,
plagia ga yoʻl qoʻymaslik kabi p insipla ga ioya e ishni alab e adi [4].
Finlyandiyada esa SI yo damida aʼlimni boshqa ishning sama ali modella ini
ya a ishga eʼ ibo qa a ilgan. Masalan, Tampe e shah ida boshlangʻich mak abda
“Elias” nomli humanoid obo il oʻqi u chisi si a ida pilo loyihada ishla ilgan. U 23
ilni ushunadi, oʻqu chila ning da ajasini aniqlay oladi a sa olla ni moslab be adi.
510
Shuningdek, oʻqi u chila ga oʻqu chila bilan muammola boʻlsa xaba be ish
imkoniya i ham ma judligi haqida maʼlumo la kel i ilgan [5]. Google a Code School
Finland hamko ligida amalga oshi ilayo gan loyihaga koʻ a, Ye opada
oʻqi u chila ning kodlash a obo o exnika boʻyicha malakasini oshi ishni maqsad
qilgan boʻlib, 2021-yilda Finlandiyaning Kymenlaakso hududida boshlangan. Das u
o qali 100 dan o iq boshlangʻich sin oʻqi u chila i oʻqi ilgan, ula oʻz na ba ida 3000
dan oshiq oʻqu chila ni das u lash i ish a obo o exnika boʻyicha oʻqi gan. Loyiha
Belgiyа, I landiyada kengay i ilgani, Daniya, Nide landiya a Ge maniyada 2023-yil
kuzidan jo iy e ilgani ay ilgan. Loyiha doi asida oʻqi u chila ga bepul oʻqu
ma e ialla i, obo o exnika jihozla i, pedagogik a exnik yo dam koʻ sa ilgan.
Da slikla Finlandiya milliy aʼlim kengashi alabla iga mos ishlab chiqilgan [6].
Mazku yoʻnalishda amalga oshi ilayo gan xalqa o adqiqo la a loyihala haqida
yana misolla kel i ish mumkin. Ushbu maqolani yozish da omida ana shunday
loyihala a adqiqo la haqida maʼlumo la izlab opildi, maqolala a manbala
oʻ ganildi.
Endi Oʻzbekis on misolida RT ni aʼlim izimiga jo iy e ish boʻyicha amalga
oshi ilgan bi nech a loyihala ni koʻ amiz. UNICEF a Oʻzbekis on Mak abgacha a
mak ab aʼlimi azi ligi hamko ligida 2023-yilda SI ga asoslangan Edu en ma ema ika
pla o masi Toshken shah i a iloya idagi mak abla da sino a iqasida jo iy e ilgan.
Pilo loyiha da omida 527 na a 5-sin oʻqu chisi ushbu pla o mada da s oʻ ganligi,
na ijada, Edu endan oydalangan oʻqu chila ning ma ema ik koʻnikmala i 16,9% ga
yaxshilanganligi haqida maʼlumo be ilgan boʻlib, pla o maning in e ak i a oʻyin
shaklidagi yondashu i da sla ni qiziqa li, baholash izimi esa sama ali boʻlishini
aʼminlashi, oʻqi u chila esa uning moslashu chanligi a oʻqu chila ning eh iyojiga
mos ushishini yuqo i baholagani ay ilgan [7].
Yana bi loyiha “Muhammad al-Khwa izmi o isla i” das u i boʻlib, unda IT a
ingliz ilini oʻ ga ish ku sini 130 na a alaba mu a aqiya li uga di;
Qo aqalpogʻis onda 80, Xo azm iloya ida esa 500 na a ayolla das u lash, g a ik
dizayn a mobil o og a iya yoʻnalishla ida oʻqi ilgani haqida maʼlumo kel i ilgan.
Shuningdek, “Bi million oʻzbek das u chisi” loyihasida 2025 yil boshida 571 000 dan
oshiq oydalanu chi oʻyxa dan oʻ ganligi, shula dan 327 000 dan koʻpi Cou se a
pla o masida oʻqib, xalqa o se i ika olganligi haqida kel i ilgan [8].
Xulosa. Taʼlimda SI a RT ni a biq qilishda ilgʻo yoʻnalishla — ayniqsa
gene a i SI, adap i izimla , shaxsiylash i ish, a SI sha o ligi — qanchalik muhim
ahamiya kasb e ishini koʻ sa adi. Xo ijiy aj ibala ni Oʻzbekis on aʼlim izimiga
mahalliylash i ish o qali aqamli ans o ma siyani sezila li da ajada ezlash i ish
mumkin. Raqamli in a uzilma (in e ne ezligi, qu ilmala ) a oʻqi u chila ning
malakasi milliy aj ibala da asosiy cheklo chi omilla hisoblanadi. Oʻzbekis onda
malaka oshi ish ku sla i ma jud boʻlsa-da, in e ne in a uzilmasi a pedagogla ning
SI boʻyicha ayyo ga ligi u licha da ajada. Masalan, poy ax Toshken shah i a
boshqa ma kaziy shaha la da aqamli in a uzilmala nisba an yaxshi oq i ojlangan
boʻlsa-da, qishloq joyla a ogʻli hududla da hali qilinishi ke ak boʻlgan ishla koʻp.
Pedagogla ning ham RT a SI boʻyicha bilimla i u licha, SI dan oydalanayo gan a
aksincha, hali ye a licha bilimga ega boʻlmagan pedagogla ham yoʻq emas. Xo ijiy
aj ibala dan kuza ildi-ki, SI boʻyicha ye a licha bilimga ega boʻlgan pedagogla ni ham
511
doimiy a ishda malakala ini oshi ish ke akligiga u gʻu be ilgan boʻlib, bu masala
ba cha uchun dolza bdi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Pa k, W., Kwon, H. Implemen ing a i icial in elligence educa ion o middle
school echnology educa ion in Republic o Ko ea. In J Technol Des Educ 34, 109–
135 (2024). h ps://doi.o g/10.1007/s10798-023-09812-2
2. Yamko enko, B., Be gs om A. Khan Academy E icacy Resul s, No embe
2024. Khan Academy Blog, (2024). h ps://blog.khanacademy.o g/khan-academy-
e icacy- esul s-no embe -2024/
3. Maggioncalda. J. P esen ing he 2024 Cou se a Global Skills Repo . Cou se a
Blog. (2024). h ps://blog.cou se a.o g/p esen ing- he-2024-cou se a-global-skills-
epo /
4. Rakshika, V., Lee. E. S uden s a Sʼpo e uni e si ies allowed o use AI ools
o assignmen s bu mus s ick o ules. The S ai s Times. (2024).
h ps://www.s ai s imes.com/singapo e/s uden s-a -s-po e-uni e si ies-allowed- o-
use-ai- ools- o -assignmen s-bu -mus -s ick- o- ules? e =mo e-on- his- opic
5. A ms ong, M. Robo s a e helping pupils o lea n in Finland. Eu o news.
(2018). h ps://www.eu onews.com/2018/04/02/ obo s-a e-helping-pupils- o-lea n-in-
inland?u m_sou ce
6. Pallaskallio. K. Google p og am o aining eache s expands in Eu ope —
Code School Finland. (2023). h ps://www.codeschool. i/blog/2023/09/google-
p og am- o - aining- eache s-expands-in-eu ope?u m_sou ce
7. Oʻzbekis onda aʼlim na ijala ini yaxshilash: Edu en bilan sayoha . UNICEF.
(2024). h ps://www.unice .o g/uzbekis an/uz/media/5931/ ile
8. Oʻzbekis on aqamli aʼlimni i ojlan i ishni kuchay i moqda: 2025 yilning
bi inchi ya im yilligi yakunla i. (2025). h ps://maili.uz/uz/2025/07/23/ci o oe-
ob azo anie-uzbekis an-2025/?u m_sou ce
