223
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ABU ALI IBN SINO (AVICENNA): KAMYOB ILMIY KASHFIYOTLAR VA
MEROS
Ziyoye Jamshid Sobi o ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
E-mail: [email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733967
Anno a siya: Ushbu maqolada Abu Ali ibn Sino (A icenna) ning kamyob ilmiy kash iyo la i,
uning an a alsa aga qo‘shgan hissala i ahlil qilinadi. Ibn Sinoning as onomiya, ibbiyo , alsa a,
kimyo a psixologiya sohala idagi izlanishla i ba a sil yo i iladi. Shuningdek, uning ilmiy
me odologiyasi a zamona iy ilm- anga bo‘lgan a’si i haqida so‘z bo adi. Maqola o‘ a as Islom
ilm- ani a ixida ibn Sinoning o‘ ni a me osining dolza bligini ko‘ sa ishga qa a ilgan.
Abs ac . This a icle analyzes he a e scien i ic disco e ies o Abu Ali ibn Sino (A icenna)
and his con ibu ions o science and philosophy. I p o ides a de ailed o e iew o his esea ch in
as onomy, medicine, philosophy, chemis y, and psychology. The a icle also discusses his scien i ic
me hodology and i s impac on mode n science. The s udy highligh s Ibn Sino’s signi ican place and
legacy in he his o y o medie al Islamic science.
Аннотация. В данной статье рассматриваются редкие научные открытия Абу Али ибн
Сины (Авиценны) и его вклад в науку и философию. Подробно освещаются его исследования
в области астрономии, медицины, философии, химии и психологии. Также обсуждается его
научная методология и влияние на современную науку. Статья подчеркивает важное место и
наследие ибн Сины в истории средневековой исламской науки.
Ki ish. Abu Ali ibn Sino (980–1037), G‘a bda A i senna nomi bilan anilgan, o‘ a as la ning
eng buyuk olimla idan bi i hisoblanadi. U na aqa ibbiyo da, balki alsa a, ma ema ika, as onomiya,
kimyo, geologiya, psixologiya a boshqa ko‘plab an sohala ida chuqu iz qoldi gan. Ibn Sino ilm-
an a ixida Ma kaziy Osiyo a Islom dunyosining eng yi ik mu a akki i si a ida anilgan bo‘lib,
uning asa la i bu un dunyo bo‘ylab as la da omida o‘ ganilgan. Uning ilmiy me osi, ayniqsa "Al-
Qonun i al-Tibb" (Tibbiyo Qonuni) asa i, ibbiyo sohasida o‘nlab as la da omida asosiy manba
bo‘lib xizma qilgan. Bi oq, Abu Ali ibn Sinoning ilmiy aoliya ining ko‘plab jiha la i, ayniqsa
kam oq ma’lum bo‘lgan kash iyo la i a ekspe imen al yondashu la i hali ham ilmiy adqiqo la da
chuqu o‘ ganilmoqda.
Ushbu maqolada ibn Sinoning kamyob ilmiy kash iyo la i, uning me odologiyasi, alsa iy
yondashu i hamda an i ojiga qo‘shgan hissala i ba a sil ko‘ ib chiqiladi.
Abu Ali ibn Sino as onomiyaga o‘zining aj iba asosidagi yondashu ini olib ki di. U o‘z
da ida as onomiya naza iyala ini na aqa qabul qilgan, balki ula ni aj iba a kuza u o qali
asdiqlashga ha aka qilgan. Is ahon shah ida u yuqo i aniqlikdagi bu chak o‘lcho asbobini ya a di.
Bu asbob o‘zining kons uksiyasi jiha idan zamona iy e nie shkalasiga o‘xshash bo‘lib, u
as onomik kuza u la a koino dagi jismla ning aniq pozi siyasini belgilash uchun ishla ilgan. Ibn
Sinoning bu asbobi, kuza u chila uchun koino ni o‘ ganishda yangi imkoniya la ya a gan.
Shuningdek, u 1032-yilda yuz be gan Venus sayyo asining Quyosh oldidan o‘ ish hodisasi a
1006-yilda paydo bo‘lgan SN 1006 supe no asi haqida yozgan ilk olimla dan bi i hisoblanadi. Ibn
Sinoning ushbu kuza u la i as onomiyada ulkan yu uq bo‘lib, ula koino ning dinamik a
o‘zga u chan abia ini ushunishga yo dam be di. Uning bu hodisala ni aniq a si lashi,
as onomiyadagi empi ik me odologiyaning muhim namunasidi .
Bundan ashqa i, ibn Sino koino haqidagi alsa iy qa ashla ini ham i ojlan i gan. U
A is o elning geo sen ik naza iyasini qisman qabul qilgan bo‘lsa-da, koino dagi o‘zga ishla a
224
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ha aka la ni ilmiy asosda izohlashga ha aka qilgan. U o‘zining ilmiy ishla ida koino ning
s uk u asini, uning qonunla ini izimli a ishda o‘ ganishga ka a ahamiya be gan.
Abu Ali ibn Sino ibbiyo da inqilobiy yondashu la ni amalga oshi gan buyuk abib a
mu a akki di . Uning "Al-Qonun i al-Tibb" asa i na aqa Islom olamida, balki Ye opada ham o‘ a
as la a undan keyingi da la da ibbiyo anining asosiy da sligi si a ida keng qo‘llanilgan.
Ibn Sino kasallikla ni aqa ilohiy yoki mis ik sababla bilan ushun i ishdan oz kechib, ula ni
abiiy a biologik omilla bilan bog‘lashga in ilgan. U mik obla ning kasallik kel i ib chiqa ishini
das labki ushunchala ini ilga i su gan, ya’ni kasallikla ni o‘ ganishda mik oo ganizmla
naza iyasiga asos solgan. Bu naza iya esa keyinchalik zamona iy mik obiologiyaning poyde o i
bo‘ldi.
U ibbiyo da aniq diagnos ika a kasallikla ni izimli a ishda asni lash izimini ishlab chiqdi.
Ibn Sino ko‘plab do i o o‘simlikla a ula ning ibbiyo da qo‘llanilishi haqida mukammal
ma’lumo la ni jamlagan. Uning asa la ida 396 xil o‘simlik a si i ma jud bo‘lib, ula ning 165 asi
hozi gi kunda ham do i osi ala ida qo‘llanilmoqda. Bu uning abia shunoslik a a makologiyadagi
bilimla ini ko‘ sa adi.
Shuningdek, Ibn Sino inson ana omiyasi, iziologiyasi, psixologiyasi, xususan asab izimi
haqida chuqu adqiqo la olib bo gan. U inson uhiy hola ini ham ibbiy nazo a ga olgan a uhiy
kasallikla ni da olash usulla ini ishlab chiqqan. Bu yondashu la psixia ik ibbiyo ning ilk
bosqichla i si a ida qa aladi.
Abu Ali ibn Sino alsa a sohasida ham buyuk me os qoldi gan. U ilmni izimli a ishda
asni lab, amaliy a naza iy anla ga aj a gan. Uning ik icha, ilm inson hayo ining ba cha jabhala ini
o‘z ichiga olishi ke ak, a ha bi ilm sohasi o‘zining aniq azi ala i a me odla iga ega.
"Ki ob al-Shi a" asa ida u alsa a, ma ema ika, abia shunoslik a me a izika sohala ini
in eg a siyalashga ha aka qilgan. Ibn Sino A is o elning alsa iy qa ashla ini chuqu ahlil qilib,
ula ni i ojlan i ishga ha aka qilgan. Uning me a izikasi, ayniqsa, ma judo mohiya i, ilohiylik a
insonning uhiy abia i haqidagi sa olla ga chuqu ja obla be adi.
Ibn Sino ilmiy me odologiyani ham i ojlan i di. U kuza u , ahlil a man iqiy xulosala
asosida ilmiy izlanishla ni olib bo ishni a’kidlagan. Bu yondashu hozi gi ilmiy me odning
poyde o idi . Shuningdek, u dunyoqa ashda empi izm a asionalizmni uyg‘unlash i ishga in ilgan.
Abu Ali ibn Sinoning ilmiy ishla i o asida kam oq e’ ibo ga olingan, ammo juda muhim
bo‘lgan jiha la ma jud. Masalan, u kimyo a alkimyo sohasida ham aj iba o‘ kazgan a moddala
abia ini ahlil qilgan. Uning moddala naza iyasi, elemen la ning o‘za o a’si i haqida yozgan asa la i
zamona iy kimyo anining das labki asosla i hisoblanadi.
Bundan ashqa i, u geologiya a mine alogiya sohasida ham izlanishla qilgan. Ibn Sino og‘
jinsla i shakllanishi, ye qa lamla i a mine alla haqidagi bilimla ni izimli a ishda jamlagan. U
o‘zining bu sohadagi ik la ini "Ki ob al-Shi a"da ham bayon qilgan.
Ibn Sinoning psixologiyaga qo‘shgan hissasi ham alohida e' ibo li. U uhiya a ongning
abia ini ilmiy nuq ai naza dan ahlil qilgan, insonning uhiy hola i a aqliy aoliya i o‘ asidagi
bog‘liqlikni o‘ gangan. Bu esa zamona iy psixologiyaning das labki qadamla idan bi i si a ida
qa aladi.
Xulosa: Abu Ali ibn Sino o‘z da ining buyuk olimi a mu a akki i bo‘lib, uning ilmiy me osi
na aqa o‘ a as la Islom dunyosida, balki bu un jahon anida chuqu iz qoldi di. U as onomiya,
ibbiyo , alsa a, kimyo, geologiya a psixologiya kabi ko‘plab an sohala ida inno a sion
yondashu la ni ya a di. Uning ilmiy me odologiyasi, empi ik kuza u la i a naza iy ishla i bugungi
ilm- anning poyde o ini ashkil e adi.
225
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ibn Sinoning kam oq ma’lum bo‘lgan ilmiy kash iyo la i a me odla i ilmiy jamoa chilik
omonidan yanada chuqu o‘ ganilishi a keng e’ i o e ilishi lozim. Bu, uning ilmiy me osini yanada
boyi ib, kelajak a lodla ga ye kazishda muhim ahamiya kasb e adi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Xay ullae , M. Ibn Sino alsa asi a uning o‘ ni. — Toshken : Fan, 1981.
2. Jo‘ aye , A. Ibn Sino me osi a hozi gi zamon alsa asi. — Toshken : “Uni e si e ”, 2010.
3. Hodiye , A. Ibn Sino – buyuk abib a mu a akki . — Toshken : “Cho‘lpon”, 2012.
4. Tu suno , H. Ibn Sino asa la ida insonpa a lik g‘oyala i. — Toshken : “Fan a exnologiya”,
2016.
5. Yo‘ldoshe , A. Sha q mu a akki la i alsa asi (Ibn Sino, Fo obiy, Be uniy). — Toshken : “Yangi
as a lodi”, 2018.
6. Ibn Sino a bugungi ibbiyo . — Toshken : “Tibbiyo nash iyo i”, 2019.
7. G‘a o o a, M. Ibn Sino hayo i a ilmiy me osi. — Sama qand: SamDU nash iyo i, 2021.
8. Бертельс, Е. Э. Ибн Сина и его философия. — Москва: Издательство АН СССР, 1958.
9. Платонов, С. Философские взгляды Ибн Сины. — Москва: Мысль, 1972.
10. Насриддинов, Н. Ибн Сина и развитие медицины Средней Азии. — Ташкент: Фан, 1980.
11. Алперович, М. Научное наследие Ибн Сины. — Душанбе: Ирфон, 1983.
12. Хайруллаев, М. М. Философское наследие Ибн Сины и современность. — Ташкент: Фан,
1985.
13. Турсунов, Х. Человек и общество в философии Ибн Сины. — Москва: Восточная
литература, 1999.
14. Gu as, D. A icenna and he A is o elian T adi ion. — Leiden: B ill, 1988.
15. Mo ewedge, P. The Me aphysics o A icenna (Ibn Sino): A C i ical T ansla ion. — London:
Rou ledge, 1973.
16. Nas , S. H. An In oduc ion o Islamic Cosmological Doc ines: Concep ions o Na u e and
Me hods Used by he Ikhwan al-Sa a’, Al-Bi uni, and Ibn Sino. — Camb idge: Ha a d Uni e si y
P ess, 1964.
17. Goodman, L. E. A icenna. — London: Rou ledge, 1992.
18. McGinnis, J. A icenna’s Me aphysics in Con ex . — I haca: Co nell Uni e si y P ess, 2010.
19. Adamson, P. A icenna (G ea Medie al Thinke s Se ies). — Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess,
2016.
20. Reisman, D. C. The Making o he A icennian T adi ion. — Leiden: B ill, 2002.
21. Nas , S. H. Science and Ci iliza ion in Islam. — Camb idge: Ha a d Uni e si y P ess, 1968.
22. Ibn Sino. — “O‘zbekis on Milliy Ensiklopediyasi”. — Toshken , 2005.
23. A icenna. — Encyclopaedia B i annica, 2022
24. Rashido , A. “Ibn Sino alsa iy me osi a zamona iy a akku .” — Sha q yulduzi ju nali, №4,
2020
25. Jo‘ aye , A. “Ibn Sino — ilm a e’ iqod uyg‘unligining imsoli.” — Ta akku , №2, 2021.
