240
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
O'ZBEK ZIYOLILARINING QATAG'ON QILINISHI: "O'ZBEK MILLIY
HARAKATI" ISHI
Ming u aye shahzod
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Yuldoshe Sunna
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734154
Anno a siya: Ushbu maqola Umid Bekmuhammadning "Qa agʻon qu bonla i" (2007) asa i
asosida S alin da ida Oʻzbekis onda amalga oshi ilgan qa agʻonla a ula ning jab koʻ gan
oilala ning aqdi i haqida. Maqolada 1947-1949 yilla da "Oʻzbek milliy ha aka i" ishi doi asida 2,500
kishining qamalishi, 800 na a ziyolining qa l e ilishi, 1,500 dan o iq diniy a bobning qamalishi a
12,000 kolxozchining "pax a ishi"da ayblanib qamalishi ahlii qilinadi. Shuningdek, qa agʻon
qilinganla ning oila aʼzola ining ij imoiy hayo dan che lash i ilishi, bolala ning oliy aʼlim huquqidan
mah um qilinishi, mol-mulkning musoda a qilinishi a oilala ning doimiy kuza u os ida boʻlishi
kabi ogʻi ogiba la yo i iladi. Maqola shuni koʻ sa adiki, bu siyosa na aqa jab koʻ gan shaxsla ga,
balki bu un Oʻzbekis on jamiya iga uzok mudda li salbiy aʼsi koʻ sa gan.
Kali soʻzla : Oʻzbek milliy ha aka i, ziyolila , diniy a bobla , pax a ishi, oilala aqdi i, ij imoiy
che lash i ish, mol-mulk musodo asi, majbu iy koʻchi ish, mehna a miyasi, bolala uyla i, kuza u ,
psixologik s ess, eabili a siya, Oʻzbekis on a ixi.
1947-yilda O‘zbekis on SSRda boshlangan "O‘zbek milliy ha aka i" ishi S alin ejimi
omonidan mahalliy ziyolila a milliy kad la ni yo‘q qilish uchun uzilgan keng ko‘lamli siyosiy
i na edi. Bu qa ag‘on ope a siyasi Ikkinchi jahon u ushidan keyin kuchaygan ma kazlash i ish a
uslash i ish siyosa ining man iqiy da omi bo‘lib xizma qildi. So e xa sizlik o ganla i "O‘zbek
milliy ha aka i"ni O‘zbekis onni So e I i oqidan aj a ishga qa a ilgan i na, milliy bu jua
hukuma ini uzish ejasi, G‘a b az edka xizma la i bilan aloqado lik a so e uzumiga qa shi
e o chilik ha aka la i asosida qu gan.
Qa ag‘on qilingan asosiy gu uhla qa o iga ilm- an a mao i a bobla i ki gan. O‘zbekis on
Fanla Akademiyasining 45 na a xodimi, Toshken Da la Uni e si e ining 28 p o esso i,
pedagogika ins i u la ining 67 na a o‘qi u chisi a mak ab di ek o la ining 120 na a i jab ko‘ gan.
Adabiyo a san'a a bobla idan O‘zbekis on Yozu chila uyushmasining 35 a'zosi, "O‘zbek ilm"
kinos udiyasining 18 xodimi, ea ejissyo la i a ak yo la ining 42 na a i, bas ako a
musiqachila ning 25 na a i qa ag‘on qilingan. Diniy a ma' i iy a bobla dan Islom diniy
ye akchila ining 89 na a i, mad asa o‘qi u chila ining 56 na a i, an'ana iy madaniya a san'a
us ala ining 34 na a i jazolangan.
"O‘zbek milliy ha aka i" ishi bo‘yicha e go 1947-yil ma oyida boshlangan a 1949-yilgacha
da om e gan. Te go ning asosiy usulla i qa o iga jismoniy a uhiy qiynoqla , sox a gu ohla ni
ayyo lash, o‘z aybini an olishga majbu lash a oila iy a'zola iga ahdid qilish ki gan. Jazo cho ala i
si a ida 800 na a ziyoli qa l e ilgan, 1,200 na a 10-25 yilga ozodlikdan mah um qilingan, 500 na a
su gun qilingan a 300 na a oila a'zola i ham jazolangan. Madaniy yo‘qo ishla si a ida o‘zbek
ilining i ojlanishi 20 yilga o qaga su ilgan, milliy madaniya a an'anala uzilishga uch agan, ilmiy
adqiqo la o‘x a ilgan a adabiyo a san'a a aqqiyo i sekinlashgan.
1991-yildan keyin "O‘zbek milliy ha aka i" ishi qa ag‘on qilinganla ning ba chasi o‘liq
eabili a siya qilindi. 1992-2000 yilla da 2,500 na a qa ag‘on qu boni oqlangan, xo i ala ini
241
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
abadiylash i ish uchun yodgo likla qu ilgan, a xi hujja la i omma iy oydalanishga ochilgan a
qa ag‘on qu bonla i haqida ilmiy adqiqo la olib bo ilgan.
"O‘zbek milliy ha aka i" ishi na aqa O‘zbekis on, balki bu un Ma kaziy Osiyo uchun muhim
a ixiy saboq bo‘lib qolmoqda. Bu hodisa o ali a uzumla ning milliy madaniya a ziyolila ga
nisba an siyosa ining ogiba la ini ochib be adi a mus aqillikni qad lash muhimligini a'kidlaydi.
Ushbu qa ag‘onla O‘zbekis onning madaniy, ilmiy a ma' i iy i ojlanishiga jiddiy za a ye kazdi,
milliy kad la ayyo lash izimini zai lash i di a o‘zbek xalqining ma'na iy hayo ida chugu iz
qoldi di. Mus aqillik da ida bu a ixiy adola sizlikla ni o‘g‘ ilash a qa ag‘on qu bonla i xo i asini
abadiylash i ish bo‘yicha keng ko‘lamli ishla amalga oshi ildi.
So e ejimining O‘zbekis onda "O‘zbek milliy ha aka i" ishini uzish a amalga oshi ishdagi
asosiy maqsadla i quyidagila dan ibo a edi:
O‘zbek ziyolila ini yo‘q qilish o qali milliy o‘zlikni anglash a mus aqillik g‘oyala ini ba bod
qilish. So e ejimi o‘zbek in elligensiyasini eng xa li dushman deb hisoblagan, chunki ula xalqning
milliy ongini shakllan i ishda asosiy ol o‘ynagan.
O‘zbekis onni bu unlay ma kazga qa am qilish a iq isodiy esu sla ini alon- o oj qilish.
Ziyolila ni yo‘q qilish o qali mahalliy qa shilikni sindi ish a O‘zbekis onning boylikla ini
o‘zlash i ishni osonlash i ish maqsad qilingan.
Ruslash i ish siyosa ini o‘liq amalga oshi ish. Mahalliy ziyolila ni yo‘q qilish o qali o‘zbek
iliga, madaniya iga a an'anala iga bo‘lgan himoyani yo‘qo ish a us madaniya ining us unligini
o‘ na ish ko‘zda u ilgan.
Xalqa o maydonda "so e demok a iyasi" ko‘ inishini saqlab qolish. Boshqa mamlaka la ga
O‘zbekis onda " inchlik a do‘s lik" ma judligini ko‘ sa ish, amalda esa mahalliy aholini qi g‘in
qilish da om e i ilgan.
Kelajak a lodla ni milliy qad iya la dan mah um qilish. O‘zbek xalqining o‘z a ixi,
madaniya i a iliga bo‘lgan aloqasini uzish o qali yangi a lodni bu unlay so e lash i ishga
in ilishgan.
Diniy e' iqodla ni bu unlay yo‘q qilish. Islom diniy a bobla ini jazolash o qali diniy
amaliyo la ni o‘x a ish a a eizmni o‘ na ish maqsad qilingan.
Mahalliy qa shilikning ba cha shaklla ini bos i ish. Ha qanday milliy ozodlik ha aka la i
das labki bosqichidayoq yo‘q qilinishi ke ak edi.
O‘zbekis onni abadiy So e I i oqining bo‘linmas qismiga aylan i ish. Milliy kad la ni yo‘q
qilish o qali mus aqillik g‘oyala ini bu unlay yo‘q qilishga u inishgan.
Bu maqsadla ni amalga oshi ish uchun so e ejimi hech qanday osi ani ayamagan - sox a
ayblo la , qiynoqla , qa l e ishla , su gun qilishla keng qo‘llanilgan. Bu siyosa na aqa O‘zbekis on,
balki bu un Ma kaziy Osiyo xalqla ining i ojlanishiga jiddiy za a ye kazgan.
Umid Bekmuhammadning "Qa ag‘on qu bonla i" (2007) asa idagi ma'lumo la ga ko' a: S alin
da ida O‘zbekis onda 35,000 dan o iq kishi qa ag‘on qilingan. Ula ning 15,000 na a i o‘zbek
ziyolila i, yozu chi a olimla i bo‘lgan. 1947-yilda "o‘zbek milliy ha aka i" ishi doi asida 2,500 kishi
qamalgan, ula dan 800 na asi qa l e ilgan. 1948-yilda diniy a bobla qa ag‘oni keng ko‘lamda amalga
oshi ilgan - 1,500 dan o iq mulla a diniy xizma chi qamoqqa olingan. 1949-yilda "pax a ishi" nomi
os ida 12,000 kolxozchi a pax ako "so e ejasini a aylab buzish"da ayblanib qamalgan.
Qa ag‘on qu bonla i o asida O‘zbekis on Fanla Akademiyasining 45 na a xodimi, Toshken
Da la Uni e si e ining 28 p o esso i, pedagogika ins i u la ining 67 na a o‘qi u chisi a mak ab
di ek o la ining 120 na a i bo‘lgan. Adabiyo a san'a sohasida O‘zbekis on Yozu chila
242
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
uyushmasining 35 a'zosi, "O‘zbek ilm" kinos udiyasining 18 xodimi, ea ejissyo la i a
ak yo la ining 42 na a i, bas ako a musiqachila ning 25 na a i jab ko‘ gan.
Diniy a ma' i iy a bobla dan Islom diniy ye akchila ining 89 na a i, mad asa
o‘qi u chila ining 56 na a i, an'ana iy madaniya a san'a us ala ining 34 na a i qa ag‘on qilingan.
1948-yilda O‘zbekis ondagi 450 a masjid yopilgan, ula dan 300 asi ombo xona yoki klubga
aylan i ilgan.Te go ja ayonla ida keng qiynoqla qo‘llanilgan. Qa ag‘on qilinganla ning 70% o‘z
aybini an olmagan, ammo ula ning aksa iya i qiynoqla os ida ko‘ sa mala ga imzo chekishga
majbu bo‘lgan. Qa l e ilgan 800 na a ziyolining jasa la i maxsus yashi in joyla da ko‘milgan,
ula ning qaye da da n e ilgani o‘shandan keyin ham ochiqlanmagan.
Mus aqillikdan keyin 1992-2000 yilla da "O‘zbek milliy ha aka i" ishi qa ag‘on qilinganla ning
ba chasi o‘liq eabili a siya qilingan. O‘zbekis on Respublikasi Oliy Sudining maxsus qa o i bilan
2,500 na a qa ag‘on qu boni oqlangan a ula ning ismla i bu unlay oppoqlandi.
Ushbu qa ag‘onla O‘zbekis onning madaniy, ilmiy a ma' i iy i ojlanishiga jiddiy za a
ye kazgan. O‘zbek ilining i ojlanishi 20 yilga o qaga su ilgan, milliy madaniya a an'anala
uzilishga uch agan, ilmiy adqiqo la o‘x a ilgan a adabiyo a san'a a aqqiyo i sekinlashgan. Bu
da O‘zbekis on a ixida "qo a yilla " nomi bilan qolgan a mus aqillikdan keyin o‘ ganila
boshlangan.Umid Bekmuhammadning "Qa ag‘on qu bonla i" asa ida a'kidlanishicha, qa ag‘on
qilingan ziyolila oilala i og‘i ah olda qolishgan: Qa ag‘on qilinganla ning oila a'zola i "xalq
dushmanla i" qa indoshla i si a ina nishon olib, ula ni ij imoiy hayo dan che lash i ishgan. Ula ning
bolala i oliy o‘qu yu la iga o‘qishga ki ish huquqidan mah um e ilgan. Oilala ning mol-mulki
musoda a qilinib, ko‘pchiligi uysiz-qo‘ysiz qolgan.
Qa ag‘on qilinganla ning a iqala i "mehna a miyasi" lage la iga yubo ilgan, ba'zila i bolala i
bilan bi ga su gun qilingan. Bolala maxsus bolala uyla iga opshi ilgan yoki oila iy a'zola i
omonidan boshqa iloya la ga olib ke ilgan.Oilala doimiy kuza u os ida bo‘lgan, ula ning
ha aka la i a aloqala i nazo a qilingan. Qa ag‘on qilinganla ning oila a'zola i ish joyla idan
bo‘sha ilgan, ula ga aqa eng og‘i a pas maoshli ishla opshi ilgan.
Ko‘pgina oilala ochlik a qashshoqlikni boshidan kechi gan, chunki ula ga ish opish imkoni
cheklangan. Oilala o‘ asida qo‘shnichilik aloqala i uzilgan, ha o yaqin qa indoshla ham ula bilan
aloqani uzgan.Qa ag‘on qilinganla ning ayolla a bolala i jamiya dan ij imoiy izolya siya qilingan,
ula doimiy a ishda haqo a a ahqi la ga uch agan. Bolala mak abla da "xalq dushmanla i
a zandla i" si a ida kamsi ilgan.Oilala ning psixologik hola i og‘i bo‘lgan, ula doimiy qo‘ qu a
s ess os ida yashashgan. Ko‘pchilik o‘z kimlikla ini yashi ishga majbu bo‘lgan, oila iy ismla ini
o‘zga i gan.
Bu og‘i sha oi la 1956-yilda, X ushche da idagi oqlashgacha da om e gan, ammo ba'zi
oilala uchun ij imoiy kamsi ishla undan keyin ham da om e gan.
S alin da ida Oʻzbekis onda amalga oshi ilgan qa agʻon siyosa i mahalliy aholi, ayniqsa
ziyolila , diniy a bobla a dehqonla ulushiga ogʻi za a ye kazdi. "Oʻzbek milliy ha aka i" nomi
os ida olib bo ilgan bu siyosiy qa agʻonla 35,000 dan o iq kishining hayo iga be osi a aʼsi
koʻ sa di, ula dan 15,000 na a i oʻzbek ziyolila i edi. 1947-1949 yilla da 800 na a ziyoli qa l e ildi,
1,500 dan o iq diniy a bob qamaldi, 12,000 kolxozchi "pax a ishi" da ayblanib jazolandi.
Qa agʻon qilinganla ning oilala i esa bundan ham ogʻi aʼsi koʻ di. Ula ning bolala i aʼlim
olish huquqidan mah um qilindi, mol-mulkla i musoda a qilindi, oila aʼzola i "xalq dushmanla i"
qa indoshla i si a ida nishonlandi a ij imoiy hayo dan bu unlay che lash i ildi. Bu ogʻi psixologik
sha oi la bi necha a lod da omida oʻz aʼsi ini koʻ sa di a oilala ning ij imoiy-maʼna iy uzilishini
pu u ye kazdi.
243
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Mus aqillik da ida bu qa agʻon qu bonla i oʻliq eabili a siya qilindi a ula ning xo i asi qay a
iklandi. Bi oq, bu a ixiy aj iba shuni koʻ sa adiki, milliy qad iya la ning yoʻq qilinishi, ziyolila
qi gʻin qilinishi a inson huquqla ining buzilishi jamiya a aqqiyo iga jiddiy za a ye kazadi.
Oʻzbekis on mus aqilligi da ida bu a ixiy adola sizlikla ni oʻgʻ ilash a qa agʻon qu bonla i
xo i asini abadiylash i ish boʻyicha olib bo ilgan ishla milliy oʻzlikni anglash a a ixiy xo i ani
iklashda muhim ahamiya ga ega.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Bekmuhammad, U. (2007). Qa ag‘on qu bonla i. Toshken : Yangi as a lodi.
2. Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
3. Yo‘ldoshe , I. (2002). Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi. Toshken :
Ma'na iya .
4. Ka imo , R., Shamsiddino , R. (2005). Su gun ki obi. Toshken : Sha q nash iyo i.
5. Azizxo'jaye , A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshken : O‘zbekis on nash iyo i.
6. Rashido , O. (2015). Oʻzbekis onda so e boshqa u i. Toshken : Fan nash iyo i.
ARXIV MANBALARI:
7. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-58 (1947-1949 yilla hujja la i
8. O‘zbekis on SSR Ichki ishla azi ligi a xi i. "O‘zbek milliy ha aka i" ishi ma e ialla i.
ILMIY-TADQIQOT ISHLARI:
9. O‘zbekis on SSR aholisi s a is ikasi (1945-1953).
10. Toshken : S a is ika boshqa masi. XX as O‘zbekis on siyosiy a ixi (2001). Toshken : Yangi
as a lodi.
