244
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
VENGER (MOJAR) QABILALARINING IX-X ASRLARDAGI YEVROPAGA
BOSQINLARI: SABABLAR, JARAYONLAR VA TARIXIY OQIBATLAR
Zul iqahha o E kin
Deno Tadbi ko lik a boshqa u akul e i
13 T-23 gu uh 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Maxma aimo Izza
Deno Tadbi ko lik a boshqa u akul e i
13 T-23 gu uh 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734214
Anno a siya: Ushbu maqola Venge qabilala ining IX-X as la da Ye opaga qilgan
bosqinla ining mu akkab a ixiy ja ayonini ha omonlama yo i ishga bag'ishlangan. Tadqiqo da
eng la ning kelib chiqishi a ula ning Ye opa a ixidagi o' ni, bosqinla ning asosiy sababla i, u ush
ak ikasi a s a egiyala i ahli qilinadi. Maqolada, shuningdek, enge bosqinla ining Ka olingla
impe iyasi, Sha qiy F ank qi olligi a Bulg'o podsholigiga a'si i chuqu o' ganilgan. Lex
maydonidagi hal qilu chi jang a enge la ning nas oniylikni qabul qilish ja ayoni maxsus ahli
qilingan. Bosqinla ning Ye opa siyosiy xa i asiga, madaniy almashinu ga a ha biy ak ikaning
i ojlanishiga qilgan a'si i ko' sa ilgan. Maqola u li a ixiy manbala a zamona iy adqiqo la
asosida enge bosqinla ining Ye opa a ixidagi o' ni a ahamiya ini ob'ek i baholaydi.
Kali so'zla : Venge bosqinla i, Moja , Ye opa a ixi, Lex maydoni jangi, Ka olingla impe iyasi,
Sha qiy F ank qi olligi.
Venge la ning Ye opaga bosqinla i ( enge cha: kalandozások, nemischa: Unga nein älle) —
IX–X as la da, Ye opa a ixidagi ilk o‘ a as la da ida, sobiq Ka olingla impe iyasi hududi
sha qdan moja la (ya’ni enge la ), shimoldan ikingla , a janubdan a abla omonidan bosqin
xa i os ida qolgan da da yuz be gan oqeala di . Venge la Ka pa ha zasini (keyinchalik Veng iya
qi olligi shakllangan hudud) ejalash i ilgan a zda egallab oldila . Bu ja ayon 862–895-yilla
o alig‘ida da om e gan uzoq mudda li joylashish da i bilan kechdi. Shundan so‘ng ula bi qa o
g‘a bga — sobiq F ank qi olligi hududla iga a janubga — Vizan iya impe iyasiga qa shi yu ishla
uyush i dila . G‘a bga qilingan yu ishla 955-yilda Lex eld jangida moja la ning mag‘lubiya i bilan
o‘x a ildi. Bu mag‘lubiya na ijasida 962-yilda Muqaddas Rim impe iyasi iklanib, G‘a biy
Ye opada yangi siyosiy a ib shakllandi.
Venge la ning Vizan iya hududla iga qilgan yu ishla i esa X as da omida ham da om e di.
Nihoya , moja la ning x is ianlash i ilishi a 1000-yilda X is ian Veng iya qi olligining ashkil
opishi bilan bu bosqinla yakunlandi.
Venge la ning (moja la ning) u ushdagi ilk ilga olinishi IX as ga o‘g‘ i keladi. 811-yilda
enge la Bolga iya hukmdo i K um bilan i i oq uzib, Vizan iya impe a o i Niki o I ga qa shi jang
qilgan — eh imol bu Pliska jangida, Gemo (Bolqon) og‘la i hududida sodi bo‘lgan. Geo giy
Monaxning asa ida ay ilishicha, 837-yilla a o ida Bolga iya impe iyasi enge la bilan i i oq
izlagan. Kons an in Po i ogeni esa o‘zining “Impe iyani boshqa ish haqida” nomli asa ida
yozishicha, xaza la xoqoni impe a o Feo ildan ula uchun Sa kel qal’asini qu ib be ishni so‘ agan.
Tadqiqo chila ning ik icha, bu oqea enge la bilan bog‘liq bo‘lishi
1
mumkin, chunki qal’a yangi
4.
1
Engel, Pál. "The Realm o S . S ephen: A His o y o Medie al Hunga y" - London: I.B. Tau is, 2001.
5. Róna-Tas, And ás. "Hunga ians and Eu ope in he Ea ly Middle Ages" - Budapes : Cen al Eu opean Uni e si y
P ess, 1999.
245
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
dushman xa i sababli ke ak bo‘lgan, o‘sha da da esa xaza la ga qa shi aqa enge la ha biy xa
ug‘di gan. X as da a ab geog a i Ahmad ibn Rus ah yozishicha: “Ilga i xaza la o‘zla ini moja la
a boshqa xalqla ning hujumla idan himoya qilganla .”
860–861-yilla da enge la A liyo Ki ilning ka oniga hujum qilgan, bi oq bu uch ashu inch
yakunlangan. (A liyo Ki il o‘sha pay da xaza xoqoniga — Ta biyadagi Xe sones shah i omon yo‘l
olayo gan edi.) Musulmon geog a la ining yozishicha, o‘sha da da moja la qo‘shni sha qiy sla yan
qabilala iga ez- ez hujum qilib, asi la ni Vizan iya impe iyasiga, ayniqsa Ke ch o qali so ganla .
862-yilda ula Sha qiy F ank hududla iga ham hujum qilganla i haqida yozma manbala bo .
881-yilda enge la a ula ning i i oqchila i kaba dinla Sha qiy F ank qi olligiga bos i ib
ki ib, ikki a jang o‘ kazganla : bi i Vena yaqinida, ikkinchisi esa Kulmi (hozi gi A s iyada Kollmi z
yoki Kulmbe g deb axmin qilinadi) hududida. 892-yilda, Annales Fuldenses yilnomala iga ko‘ a,
Sha qiy F ank qi oli A nul o‘z qo‘shinla ini Buyuk Mo a iya a moja la bilan bi lash i gan.
Shundan so‘ng, 893-yilda moja jangchila i Vizan iya lo i bilan bi galikda Dunay bo‘ylab
yu ish qilib, bolga la ni uch a jangda — Dunayda, Silis ada a P esla da mag‘lub e ganla . 894-
yilda esa moja la Mo a iya shohi S ya oplok I bilan i i oq uzib, Pannoniyaga bos i ib ki ganla .
899-yilda moja la B en a da yosi jangida I aliya qi oli Be enga qo‘shinla ini o -mo e ib,
Shimoliy I aliya hududla iga bos i ib ki ishdi. Ula T e iso, Vichensa, Ve ona, B eshiya, Be gamo
a Milan a o idagi qishloqla ni alon- a oj qildila . Shuningdek, ula Quyi Pannoniya ge sogi
B asla ga ham za ba be ishdi. 901-yilda ula I aliyaga yana hujum uyush i dila . 902-yilda moja la
Shimoliy Mo a iyaga yu ish qilib, mo a iyalikla ni o -mo e ishdi — na ijada ula ning da la i
bu unlay yo‘q qilindi.
X as ning deya li ha yili moja la g‘a bdagi ka olik da la la iga hamda sha qdagi Vizan iya
impe iyasiga qa shi yu ishla uyush i ib u dila . Bi oq 905-yilda moja la Be enga bilan inchlik
bi imi uzdila a shundan so‘ng 15 yil da omida Venge qo‘shinla i I aliyaga ki madi. 907-yilda ula
Ba a iyadan bos i ib ki gan qo‘shinla ni mag‘lub e ib, bu un a miyani yo‘q qildila . Bu g‘alaba
na ijasida ula Veng iya hududini himoya qildila a Buyuk Mo a iya, Ge maniya, F ansiya a
I aliyani moja yu ishla iga ochiq qoldi dila . 908-yil 3-a gus da moja la Tyu ingiyada Eyzenax
jangida g‘alaba qozonib, Tyu ingiya ge sogi Egino, Bu cha d a Vyu sbu g episkopi Rudol Ini
o‘ldi dila . 910-yilda esa ula Lyudo ik Bola boshchiligidagi bi lash i ilgan ank impe a o
qo‘shinini bi inchi Lex eld jangida o -mo e dila . 915-yilda kichik enge o yadla i ha o
B emengacha ye ib bo dila .
919-yilda, Ge maniya qi oli Kon ad I a o idan so‘ng, moja la Saksoniya, Lo a ingiya a
G‘a biy F ank qi olligini alon- a oj qildila .
921-yilda ula Ve onada Be enga ning dushmanla ini mag‘lub e ib, 922-yilda Apuliyagacha
ye ib bo dila . 917–925-yilla o alig‘ida esa moja la Bazel, Elzas, Bu gundiya, P o ans a Pi eney
og‘la i o qali yu ishla uyush i dila . 942-yilda, a ab a ixchisi Ibn Hayyon ma’lumo iga ko‘ a,
moja la Ispaniyaga, xususan Ka aloniyaga yu ish uyush i dila .
947-yilda esa moja sa do i Bulchu I aliyaga yu ish qilib, Apuliyagacha ye ib bo di. I aliya
qi oli Be enga II unga a uning lashka iga ka a miqdo da o on puli o‘lab inchlik so ib olishga
majbu bo‘ldi. 955-yilda bo‘lib o‘ gan Lex eld jangi (hozi gi Ge maniyaning Augsbu g janubida)
moja la uchun bu ilish nuq asi bo‘ldi — bu jangda ula axminan 5 ming jangchisini yo‘qo di a
ula ning G‘a bga kengayishi o‘x a ildi. Shunga qa amay, Vizan iya impe iyasiga qa shi yu ishla
970-yilgacha da om e di.
Manbala ga ko‘ a, 899-yildan 970-yilgacha moja la Ye opaning u li hududla iga 45 yoki 47
ma a yu ish qilganla ( adqiqo chila Nad Kalman – 45 a, Sabadosh Dyo d – 47 a yu ish deb qayd
246
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
e adi; ula dan 38 asi G‘a bga, 9 asi Sha qqa). Shu yu ishla dan a igi 8 asi (17,5%) mu a aqiya siz,
qolgan 37 asi (82,5%) esa mu a aqiya li yakunlangan. 870-yilla a o ida: A ab geog a la i al-
Jayhoniy a Ahmad ibn Rus ah yozishicha, enge qabilala i o‘z chega ala i yaqinida yasho chi
sla yan qabilala iga hujum qilib, ko‘plab kichik jangla da g‘alaba qozongan a asi olinganla ni
Q imdagi Ke ch o qali Vizan iyalikla ga qul si a ida so gan. 881-yil: Venge qo‘shinla i
mo a iyalikla ga yo dam be ib, nemisla ga qa shi ikki a jangda qa nashdila . 882-yil Venge
hukmdo i Quyi Dunayda A liyo Ki il a Me odiy bilan uch ashgan.
892-yil: Venge qo‘shinla i Sha qiy F ank qi oli A nul (Ka in iyalik) bilan i i oq uzib, Buyuk
Mo a iyaga hujum uyush i dila . 894-yil: Mo a iya shohi S ya oplok I bilan i i oqda bo‘lgan
enge la Sha qiy F ankiya a kibidagi Pannoniya iloya iga bos i ib ki dila . Shu u ush chog‘ida
S ya oplok I a o e di.
Shu pay da Bolga iya podshosi Simeon I Vizan iya impe iyasiga qa shi u ush boshladi.
Vizan iyalikla yo dam so‘ ab enge la ga mu ojaa qildila . Liün ika boshchiligidagi enge
qo‘shini Bolga iya a miyasini uch a jangda — Dunay bo‘yida a Silis ada — mag‘lub e di. 908-yil
Venge la Tyu ingiya a Saksoniyaga hujum qilishdi. 3-a gus kuni ula Eyzenaх jangida Tyu ingiya
ge sogi Bu cha d boshchiligidagi qo‘shinla ni o -mo kel i dila . Jangda ge sog Bu cha d, ge sog
Egino a Vyu sbu g episkopi Rudol I halok bo‘lishdi. 909-yil baho ida Venge la Ba a iya a
Sh abiya ye la iga yana yu ish qildila . 4-a gus ula Ba a iyadagi F eyzing shah idagi ikki a
che ko ni yoqib yubo ishdi. 11-a gus qay ish pay ida enge la Ba a iya ge sogi A nul
boshchiligidagi qo‘shinla omonidan Poking yaqinida mag‘lub e ildi. 910-yil 12-iyun enge la
Ge maniya qi oli Yosh Luining qo‘shinini Augsbu gdagi bi inchi jangda o -mo kel i dila .
2
Bu
qo‘shin Alemanniyalik g a Gozbe boshchiligida edi. Jangda Gozbe hamda Alemanniya g a i
Managol halok bo‘ldi. 22-iyun o‘sha enge qo‘shini F ankoniya hududiga bos i ib ki ib,
F ankoniya, Lo a ingiya a Ba a iya ge soglikla i bi lashgan qo‘shinini Redni z jangida yengdi. Bu
jangda Lo a ingiya ge sogi Gebha d a Ladengau g a i Liudge o‘ldi ildi. Shundan so‘ng Yosh Lui
inchlik so‘ adi a enge la ga soliq o‘lashga ozi bo‘ldi.
Qay ayo gan enge la Regensbu g a o ini alon- a oj qilib, Al aix a Os e ho enni ay on
qilishdi. Bi oq ula ning bi o liq bo‘linmasi Ba a iya ge sogi A nul omonidan Neuxing yaqinida
mag‘lub e ildi. 914-yil Ge maniya qi oli Kon ad I omonidan qu ib chiqa ilgan Ba a iya ge sogi
A nul a uning oilasi Veng iyaga qochib o‘ di. Venge la unga ax ini qay a ib olishda yo dam
be ishga a’da be ishdi.
915-yil Venge qo‘shini Sh abiyani ay on qilib, so‘ng a F ankoniyani ham alon- a oj qildi.
Ula ning bi o yadi Fulda monas i iga hujum qildi, bi oq qay a ib ashlandi. Shundan so‘ng ula
Ko ey abba ligini yoqib yubo ishdi a He z elddagi A liyo Ida monas i ini alon- a oj qilishdi.
Saksoniyada esa enge la Valunni aladila , B emenni yoqib yubo ishdi a E esbu gda saksla
qo‘shinini yengib, Daniya chega asigacha ye ib bo dila . Venge la ning yo dami bilan Ba a iya
ge sogi A nul nihoya Ge maniya qi oli Kon ad I qo‘shinla ini o -mo qilib, o‘z ye la ini qay a ib
oldi. Shundan so‘ng u enge la ning sodiq i i oqchisiga aylandi a ula ga o‘lpon o‘lab u di. Uning
qo‘shnisi, Sh abiya ge sogi Bu xa d II ham xuddi shunday yo‘l u di.
Ay ishla icha, enge la Bolga iya podshosi Simeon Iga Axeloy jangida Vizan iyalikla ni
yengishda yo dam be gan, bi oq bu haqda aqa XI as manbasi — Mi akula Sank i Geo giy asa ida
1.
2
Kons an in Bag yano odniy. "Impe iyani boshqa ish haqida" - Vizan iya manbai, X as .
2. Anonim. "Ges a Hunga o um" (Veng la ning qah amonlikla i) - XII as eng manbai.
3. Regino P umlik. "Yilnomala " - IX as ank manbai.
247
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ilga olinadi, zamona iy manbala esa bu ma’lumo ni asdiqlamaydi. 919–920-yilla Sha qiy
F ankiya ax iga Gen ix I saylanganidan so‘ng, enge qo‘shini Ge maniyaga bos i ib ki ib, Pyuhen
jangida qi ol qo‘shinla ini o -mo e di. So‘ng ula g‘a bga, Lo a ingiya a hozi gi F ansiya
hududla iga ki ib bo dila . F ansiya qi oli Ka l Sodda ula ga qa shi ye a li kuch o‘play olmadi a
jangdan qochishga majbu bo‘ldi, na ijada enge la uning mamlaka ini bemalol alon- a oj qildila .
920-yil boshida shu enge qo‘shini g‘a bdan Bu gundiya o qali Lomba diyaga ki di a
Bu gundiya qi oli Rudol IIning qo‘shinla ini mag‘lub e di. Rudol II o‘sha pay da Veng iya
knyazligining i i oqchisi bo‘lgan I aliya qi oli Be enga Iga qa shi jang qilgan edi. G‘alabadan so‘ng
enge la Rudol ga yo dam be gan deb hisoblangan I aliya shaha la ini — Be gamo, P’yachensa a
Noga ani alon- a oj qildila . 921-yil enge la qo‘shini Du sak a Bogá boshchiligida Shimoliy
I aliyaga bos i ib ki di. Ula B esiya a Ve ona o asidagi hududda Bu gundiya qi oli Rudol II
a a do la ining i alyan qo‘shinla ini mag‘lub e ishdi. Shu jangda pala in Odel ik halok bo‘ldi,
Be gamo g a i Gislebe esa asi olindi.
Bu qo‘shin keyin Janubiy I aliyaga o‘ ib, u ye da qishlashdi a 922-yil yan a ida Rim a Napoli
o asidagi hududla ni alon- a oj qilishdi.
4- e al enge la Apuliyani (Janubiy I aliya), bu hudud Vizan iya omonidan boshqa ilgan edi,
bos i ib ki ishdi.
Saksoniya yu ishi: Boshqa bi enge qo‘shini Saksoniyaga bos i ib ki ib, hududni alon- a oj
qildi. Ge maniya qi oli Gen ix l Ve la qal’asiga qochdi. Shu pay da bi enge zodagoni nemisla
omonidan asi olindi, a qi ol Gen ix bu aziya ni enge la bilan inchlik uzish imkoniya i si a ida
oydalandi, Veng iya knyazligiga soliq o‘lashga ozi bo‘ldi. 1–8-may Venge la qo‘shinla i
Sh abiyaga bos i ib ki di, u ye da ula yangi i alyan qi oli Hug bilan i i oq qilib, Augsbu gni qamal
qilishdi. So‘ng ula Sank Gallen abba ligini egallashdi a shu ye da yashagan monax He ibaldning
hayo iga za a ye kazmadi. He ibald enge la ning u i-oda la i a hayo a zini ba a sil qayd qilgan.
Abba likdan enge la kichik bo‘linmala yubo ib a o ni o‘ ganish a alon- a oj qilishdi. Shu
bo‘linmala dan bi i yaqin o‘ mondagi A liyo Vibo adani o‘ldi di, u ye da ohib si a ida yasha di.
8-maydan so‘ng enge la Kons anzni qamal qilib, a o ini yoqib yubo dila , so‘ng
Sha hauzen a Bazel omon g‘a bga yu ishdi. Bi bo‘linma Reyn qi g‘og‘idagi Säkingenda mahalliy
aholi omonidan mag‘lub qilindi. Bi oq asosiy enge qo‘shini Reynni kesib Elzasga ki di, u ye da
Liu ed g a ining qo‘shinla ini mag‘lub e di.
Keyin ula Reyn bo‘yida shimolga yu ib, Vonch hududini alon- a oj qilishdi, A lan ika okeani
qi g‘oqla iga ye ib bo dila a uyga qay ishda Reyms o qali qay dila . Yo‘l da omida ula Ba a iya
ge sogi A nul bilan i i oqla ini yangiladi.
Venge jangchila i I aliya qi oli Hug omonidan chaqi ilib, Rimdagi Ma kg a Pe e ga yo dam
be ishdi, u pay da Papa Jon Xga qa shi edi; bu azi a mu a aqiya li baja ildi. Shu oqeala da omida
ula Toskana a Apuliya hududla ini alon- a oj qilishdi, ko‘plab odamla ni asi olishdi a O ia
hamda Ta an o shaha la ini egallashdi. qabilasi hududla idan bos i ib ki di. Venge la ikki asosiy
gu uhga bo‘lingan, ammo Saksoniyani g‘a bdan aylanib o‘ moqchi bo‘lgan gu uh Saksoniya a
Tyu ingiya bi lashgan qo‘shini omonidan Go a yaqinida mag‘lub qilindi.
15-ma da ikkinchi qo‘shin Me sebu gni qamal qildi, ammo keyinchalik Riade jangida Gen ix
qo‘shinla i omonidan mag‘lub e ildi. 934-yil — Bolga iya a Vizan iya impe iyasiga yu ish g‘a bda
enge qo‘shini Lo a ingiya, Me z a o ini alon- a oj qildi. Bolqonda enge la a pechenegla
o‘ asida u ush boshlandi, lekin Bolga iya omonidan hududla iga bos i ib ki ish ayyo lanayo gani
haqida xaba kelishi bilan inchlik uzildi a ula ushbu shaha ga (eh imol Belg ad) hujum qilishga
248
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qa o qilishdi. Ap elda enge -pecheneg qo‘shini Vind jangida Vizan iya-Bolga iya yo damchi
qo‘shinini mag‘lub e di, shaha ni egalladi a uch kun da omida alon- a oj qildi.
May–iyunda i i oqchila Bolga iyani alon- a oj qilib, keyin Kons an inopolga yo‘l olishdi. U
ye da ula F akiyani ay on qildi a ko‘plab odamla ni asi oldi. Na ijada, Vizan iya impe iyasi
enge la bilan inchlik sha nomasi uzdi, asi la ni so ib oldi a Veng iya knyazligiga soliq o‘lashga
ozilik bildi di. 935-yilda enge la Ak i aniya a Bu g shaha la ini alon- a oj qildila . Uyga
qay ishda ula Bu gundiya a Shimoliy I aliya o qali o‘ ib, B eziya a o ini alon- a oj qilishdi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Kons an in Bag yano odniy. "Impe iyani boshqa ish haqida" - Vizan iya manbai, X as .
2. Anonim. "Ges a Hunga o um" (Veng la ning qah amonlikla i) - XII as eng manbai.
3. Regino P umlik. "Yilnomala " - IX as ank manbai.
ZAMONAVIY TADQIQOTLAR
4. Engel, Pál. "The Realm o S . S ephen: A His o y o Medie al Hunga y" - London: I.B. Tau is,
2001.
5. Róna-Tas, And ás. "Hunga ians and Eu ope in he Ea ly Middle Ages" - Budapes : Cen al
Eu opean Uni e si y P ess, 1999.
6. K is ó, Gyula. "Hunga ian His o y in he Nin h Cen u y" - Szeged: Szegedi Középko ász Műhely,
1996.
7. Makkai, László. "His o y o T ansyl ania" - Budapes : Akadémiai Kiadó, 1990.
ILMIY MAQOLALAR
8. Bowlus, Cha les R. "The Ba le o Lech eld and i s A e ma h, Augus 955" - Jou nal o Medie al
Mili a y His o y, 2006.
9. Tó h, Sándo László. "The e i o ies o he Hunga ian ibal ede a ion a ound 950" - Ac a
His o ica, 2000.
