803
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
HARBIY HARAKATLARDA UCHUVCHISIZ UCHISH APPARATLARI ORQALI
UZATILGAN VIDEOMA’LUMOTLARNI SHIFRLASH VA AXBOROT
XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH TEXNOLOGIYALARI
Ziyaye Bexzod Na ziqulo ich
JXU magis a u a inglo chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734417
Anno a siya. Ha biy ha aka la da uchu chisiz uchish appa a la i o qali uza ilgan
ideoma’lumo la ni shi lash a axbo o xa sizligini a’minlash exnologiyala i haqida, ha biy
ha aka la da UUA'la ning ideoma’lumo la ini shi lash a axbo o xa sizligini a’minlashning
ahamiya ini ko‘ sa adi.
Kali so’zla : Ha biy ha aka la , uchu chisiz uchish appa a la i, ideoma’lumo la ,
shi lash, axbo o xa sizligi, ma'lumo la ni himoya qilish, kibe xa sizlik, das u iy a'mino ,
ma'lumo la uza ish, ahlil, moni o ing, exnologiyala , s a egik ahamiya , max iylik, aloqa
kanalla i, in eg a siya, himoya mexanizmla i, ope a sion sama ado lik.
Uchu chisiz uchish appa a la i (UUA) zamona iy ha biy exnologiyaning aj almas
qismiga aylandi. Ula max iy ope a siyala ni amalga oshi ish, az edka a kuza u aoliya ida
keng qo'llaniladi. Bi oq, ushbu qu ilmala o qali uza iladigan ideoma’lumo la axbo o
xa sizligi nuq ai naza idan jiddiy ahdidla ga duch kelishi mumkin.
UUA'la o qali uza ilayo gan ideoma’lumo la ni shi lash a axbo o xa sizligini
a’minlash zamona iy ha biy s a egiyala ning aj almas qismidi . Bu sohadagi exnologiyala ni
i ojlan i ish a akomillash i ish ha biy ope a siyala sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi.
Ha biy ha aka la da uchu chisiz uchish appa a la i (d onla ) o qali uza ilgan
ideoma'lumo la ni shi lash a axbo o xa sizligini a'minlash - bu muhim a dolza b masala.
Ushbu masalala ha biy sohada uchu chisiz uchish appa a la i o qali uza iladigan
ideoma'lumo la ning xa sizligini a'minlashda muhim ahamiya ga ega.
Ha biy ha aka la da uchu chisiz uchish appa a la i (UUA) o qali uza ilgan
ideoma’lumo la ni shi lash a axbo o xa sizligini a’minlash — bu zamona iy mudo aa
izimla ining aj almas qismi. UUA'la , yoki d onla , jango a ope a siyala , az edka a
kuza u da keng qo'llanilmoqda. Ula ning uza ilgan ma’lumo la i, jumladan ideokon en ,
s a egik ahamiya ga ega a shu sababli yuqo i da ajada himoya alab e adi.
Ha biy ha aka la da uchu chisiz uchish appa a la i o qali uza ilgan ideoma'lumo la ni
shi lash - bu zamona iy ha biy exnologiyala ning muhim jiha i hisoblanadi. Ushbu maqolada,
uchu chisiz uchish appa a la i (d onla ) o qali uza iladigan ideoma'lumo la ning shi lash
ja ayoni a uning ahamiya i haqida ik yu i amiz.
1. Uchu chisiz uchish appa a la i a ula ning unk siyala i
Uchu chisiz uchish appa a la i zamona iy ha biy ope a siyala da keng qo'llanilmoqda.
Ula az edka, kuza u a ma'lumo la ni yig'ish uchun ishla iladi.
D onla o qali olinadigan ideoma'lumo la qimma li bo'lib, ula ni shi lash ha biy
xa sizlikni a'minlashda muhim ol o'ynaydi.
2. Shi lashning ahamiya i
Videoma'lumo la ni shi lash, yomon niya li shaxsla ning ma'lumo la ni ushlashini a
ula ni o'z man aa la i uchun ishla ishini oldini oladi. Shi lash ja ayoni ma'lumo la ni aqa
uxsa e ilgan shaxsla omonidan o'qilishi mumkin bo'lgan holda saqlaydi.
804
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
3. Shi lash usulla i
Videoma'lumo la ni shi lash uchun bi nech a usulla ma jud:
- Simme ik shi lash: Bu usulda bi xil kali ma'lumo la ni shi lash a ochish uchun
ishla iladi.
- Asimme ik shi lash: Bu usulda ikki xil kali ishla iladi: bi i ma'lumo la ni shi lash
uchun, ikkinchisi esa ochish uchun.
4.Shi lash exnologiyala i
Videoma'lumo la ni shi lash uchun zamona iy algo i mla a p o okolla qo'llaniladi.
Ba'zi asosiy shi lash exnologiyala i:
- AES (Ad anced Enc yp ion S anda d): Keng a qalgan simme ik shi lash algo i mi
bo'lib, yuqo i xa sizlikni a'minlaydi.
- RSA (Ri es -Shami -Adleman): Asimme ik shi lash algo i mi, bu o qali ma'lumo la
almashinu i uchun kali la ya a iladi.
- VPN (Vi ual P i a e Ne wo k): D onla in e ne o qali ma'lumo yubo ayo ganida,
ula ni himoya qilish uchun ishla iladi.
5. Hozi gi enden siyala
Zamona iy exnologiyala yo damida shi lash usulla i doimiy a ishda i ojlanmoqda.
Mashinani o' ganish a sun'iy in ellek yo damida shi lash ja ayonla i yanada
mu akkablashmoqda, bu esa xa sizlikni oshi adi. Uchu chisiz uchish appa a la i o qali
uza iladigan ideoma'lumo la ni shi lash ha biy ope a siyala da muhim ahamiya ga ega.
Bu ja ayon ma'lumo la ning xa sizligini a'minlashda a ha biy s a egiyala ni himoya
qilishda muhim ol o'ynaydi. Shi lash usulla ining i ojlanishi esa kelajakda yanada sama ali
himoya izimla ini ya a ishga imkon be adi.
Uchu chisiz uchish appa a la i o qali uza iladigan ideoma’lumo la shi lanishi a
axbo o xa sizligi a’minlanishi ha biy ope a siyala ning mu a aqiya li o' kazilishi uchun
za u di . Zamona iy shi lash exnologiyala i a xa sizlik cho a- adbi la i yo damida ha biy
ashkilo la o'z ope a siyala ini xa siz a sama ali olib bo ishla i mumkin.
Bunday exnologiyala ni i ojlan i ish a jo iy e ish ha biy kuchla ning jango a
ayyo ga ligini oshi ishga xizma qiladi.
Ha biy ha aka la da uchu chisiz uchish appa a la i (d onla ) zamona iy u ush
s a egiyala ining aj almas qismi bo'lib, ula aqoba ba dosh a zallikla ni aqdim e adi.
D onla o qali uza iladigan ma'lumo la ning xa sizligini a'minlash uchun quyidagi
cho ala ko' iladi:
-Kuza u izimla i: D onla aoliya ini moni o ing qilish a ha qanday noma'lum
ha aka la ni aniqlash.
-Pa ol a au en i ika siya: D onla ning ope a sion izimla iga ki ish uchun kuchli pa ol a
au en i ika siya mexanizmla ini jo iy e ish.
-Zamona iy p o okolla : TLS (T anspo Laye Secu i y) a boshqa xa siz aloqa
p o okolla idan oydalanish.
D onla ha biy ha aka la da muhim ol o'ynaydi, ammo ula dan olingan ma'lumo la ning
xa sizligini a'minlash juda muhimdi . Shi lash exnologiyala i a axbo o xa sizligi
cho ala ini qo'llash o qali ha biy ashkilo la o'z ope a siyala ini yanada sama ali a xa siz
o' kazishla i mumkin. Zamona iy exnologiyala d onla o qali uza iladigan ma'lumo la ning
xa sizligini a'minlashda muhim ahamiya ga ega.
805
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Shi lash naza iyasi a amaliyo i, A. Ka imo , 2020.
2. Uchu chisiz uchish appa a la i a ula ning xa sizligi, M. Si ojiddino , 2021.
3. Axbo o xa sizligi: asosla a amaliyo la , S. Tashken o , 2019.
4. D onla a ideomoni o ing: yangi imkoniya la a xa -xa a la , R. Abdullaye , 2022.
5. Shi lash algo i mla i a ula ning o'za o a'si i, N. Mu odo , 2023.
