249
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IBN SINO VA TIRIK TABIAT SIRLARINI O‘RGANISH
Oʻlmaso a Ma una
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
1- bosqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734585
Anno a siya: Ushbu maqolada buyuk alloma Abu Ali ibn Sinoning biologiya sohasidagi ilmiy
me osi yo i ilgan. Unda olimning i ik abia ni o‘ ganishdagi qa ashla i, inson o ganizmi, o‘simlik a
hay ono dunyosi haqidagi ik la i ahlil qilingan. Ibn Sinoning “Tib qonunla i” asa ida kel i ilgan
biologik ushunchala hozi gi zamon aniga ham ka a a’si ko‘ sa gan. Maqolada olimning abia a
inson o‘ asidagi uyg‘unlik haqidagi g‘oyala i alohida o‘ in egallaydi.
Kali so‘zla : Ibn Sino, biologiya, i ik abia , inson o ganizmi, o‘simlikla , hay ono olami, abiiy
mu ozana .
Аннотация: В статье рассматривается научное наследие великого ученого Абу Али ибн
Сины в области биологии. Освещены его взгляды на изучение живой природы, а также
рассуждения о строении человеческого организма, растительном и животном мире.
Биологические идеи, изложенные в труде «Канон врачебной науки», оказали значительное
влияние на развитие современной науки. Особое внимание уделено его философии гармонии
между человеком и природой.
Ключевые слова: Ибн Сина, биология, живая природа, организм человека, растения,
животные, природное равновеси
Anno a ion: This a icle highligh s he scien i ic he i age o he g ea schola Abu Ali Ibn Sina
in he ield o biology. I discusses his iews on he s udy o li ing na u e, as well as his obse a ions
abou he human body, plan s, and animals. The biological concep s p esen ed in his wo k “The
Canon o Medicine” ha e had a p o ound in luence on mode n science. Special a en ion is gi en o
his ideas abou he ha mony be ween humans and na u e.
Keywo ds: Ibn Sina, biology, li ing na u e, human body, plan s, animals, na u al balance.
Ki ish: Insoniya a ixida abia si la i o‘ ganish, uning qonuniya la ini anglash a hayo
mohiya ini ushunishga qa a ilgan ilmiy izlanishla muhim o‘ in u adi. Ana shunday izlanishla ga
beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomala dan bi i — Abu Ali ibn Sino hisoblanadi. U Sha q uyg‘onish
da ining eng yi ik mu a akki i, abib a olimi si a ida biologiya, ibbiyo , alsa a, ana omiya a
boshqa abiiy anla i ojiga ka a a’si ko‘ sa gan.
Ibn Sino inson a abia o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikni chuqu anglab, i ik o ganizmla ning
uzilishi, ula ning hayo aoliya i hamda abia qonunla iga bo‘ysunishini ilmiy asosda izohlab
be gan. Uning asa la ida, ayniqsa “Tib qonunla i” ki obida, biologiyaning asosiy yo‘nalishla i —
ana omiya, iziologiya a ekologik ik la mujassamdi . Shu bois, Ibn Sino na aqa buyuk abib, balki
i ik abia ni o‘ ganishda o‘ziga xos mak ab ya a gan olim si a ida ham e’ i o e iladi.
Abu Ali ibn Sino (980–1037) Sha q uyg‘onish da ining eng buyuk olimla idan bi i bo‘lib, i ik
abia ni o‘ ganishda chuqu ilmiy yondashu ni namoyish qilgan. U inson, o‘simlik a hay ono
dunyosini yagona izim si a ida ko‘ ib, ula ning o‘za o bog‘liqligi a abiiy qonuniya la ga
bo‘ysunishini ahlil qilgan. Ibn Sino aoliya i da omida abia ni aqa naza iy jiha dan emas, balki
amaliy jiha dan ham o‘ gangan.
Uning eng mashhu asa i “Al-Qonun i’ - ibb” (Tib qonunla i) biologiya anining i ojiga
beqiyos hissa qo‘shgan. Mazku asa da Ibn Sino inson anasi a uning a’zola ining uzilishi, ula ning
ishlash p insipla i, oziqlanish a na as olish ja ayonla i, shuningdek, o ganizmning ichki mu ozana i
haqida keng ma’lumo be gan. U yu akni hayo manbai, miya a ne izimini boshqa u chi ma kaz
deb a agan, bu qa ashla esa zamona iy iziologiyaga yaqin ushunchala di .
250
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ibn Sino a biologiya anidagi yondashu la i
Ana omiya a iziologiya
Ibn Sino inson ana omiyasini izimli a zda o‘ ganib, ananing ha bi a’zosi a ula ning
azi ala ini ba a sil as i lagan. U yu ak, miya, jiga , buy ak a boshqa o ganla ning ishlashini
ushun i gan, qon aylanishi a o qa hazm qilish ja ayonla iga ilmiy izoh be gan. Ayniqsa, u ne
izimi a miya aoliya iga ka a e’ ibo qa a gan, ula ni ananing boshqa u ma kazi deb a agan. Bu
ik la zamona iy iziologiyaga yaqin bo‘lib, inson o ganizmi unksiyala ini ilmiy ushun i ishga
asos ya a gan.
O‘simlikla a hay ono olami
Ibn Sino o‘simlikla a hay onla ni aqa yashash osi asi si a ida emas, balki biologik
izimning aj almas qismi si a ida ko‘ gan. U o‘simlikla ning i ojlanishi, u ug‘lanishi, ko‘payishi a
sha oi ga moslashishini kuza gan. Hay onla da esa o ganla ishlashini a ula ning ekologik oli bilan
bog‘liqligini ahlil qilgan. Shu bilan u i ik abia ni yagona, uyg‘un izim si a ida ushunishga hissa
qo‘shgan.
Tabia qonuniya la i a ekologik g‘oyala
Ibn Sino abia dagi ba cha ma judo la — inson, hay on a o‘simlikla bi -bi iga bog‘liq
ekanini a’kidlagan. U abia dagi mu ozana ni hu ma qilish a uni buzmaslik ke akligini yozgan. Bu
qa ashla zamona iy ekologiya a abia ni muho aza qilish asosla iga yaqin. Ilmiy me od a aj iba
Ibn Sino ilmiy adqiqo la da kuza u a aj iba usulidan oydalangan. Masalan, u
o‘simlikla ning o‘sishini kuza gan, hay onla a ba’zi o ganla ning unksiyasini diseksiyala o qali
o‘ ganishga ha aka qilgan. Bu yondashu ilmiy me odikaning i ojlanishida muhim qadam bo‘lgan.
Xulosa: Abu Ali ibn Sino i ik abia ni chuqu o‘ ganib, inson, o‘simlik a hay ono olamining
o‘za o bog‘liqligi haqida ilmiy a alsa iy qa ashla ya a gan buyuk olimdi . Uning “Tib qonunla i”
asa ida kel i ilgan biologik ushunchala a abia qonuniya la iga bo‘lgan yondashu i zamona iy
biologiya a ekologiya anla i i ojiga ka a a’si ko‘ sa gan. Ibn Sino aqa ibbiyo sohasida emas,
balki i ik abia ning ba cha jiha la ini ilmiy asosda ahlil qilgan olim si a ida a ixda o‘ziga xos o‘ in
egallaydi. Uning me osi bugungi kunda ham ilm- an uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ibn Sino. Al-Qonun i’ -Tibb (Tib qonunla i). – Toshken : Fan, 1981.
2. Djalalo Sh. Ibn Sino a Sha q ilm- ani a ixi. – Toshken : Sha q, 2005.
3. Nas S.H. Science and Ci iliza ion in Islam. – Camb idge: Ha a d Uni e si y P ess, 1968.
4. Gulyamo A. Sha q olimla i a biologiya i oji. – Toshken : Akademiya, 2010
5. Hidaya o F. Ti ik abia a inson: Ibn Sino qa ashla i. – Toshken , 2015.
6. Nas S.H., R. Mehdi. Ibn Sina: His Li e and Wo ks. – London: Rou ledge, 2012.
7. Khasano B. Biologiya anining a ixiy ildizla i. – Toshken , 2008.
