251
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
AHMAD DONISH — BUXORO JADIDCHILIK G‘OYALARINING
DASTLABKI TARG‘IBOTCHISI SIFATIDA
Fa uh Xushboqo Bah iyo o ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Ta ix yo‘nalishi 3-ku s alabasi
Email: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734651
Anno a siya: Mazku maqolada XIX as ning ikkinchi ya mida yashab ijod e gan Ahmad Donishning
Buxo o ami ligidagi isloho chi, ma’ i a pa a a mu a akki si a idagi aoliya i yo i ilgan. Uning siyosiy,
alsa iy a ma’na iy qa ashla i o‘z da i uchun yangilik bo‘lganligi, shuningdek, jadidchilik ha aka ining
shakllanishiga zamin ya a ganligi ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : Ahmad Donish, Buxo o ami ligi, isloho , jadidchilik, ma’ i a pa a lik, alsa a,
mode nizm.
АХМАД ДОНИШ — ПЕРВЫЙ ПРОПАГАНДИСТ ИДЕЙ БУХАРСКОГО
ДЖАДИДИЗМА
Аннотация: В статье рассматривается просветительская деятельность Ахмада Дониша,
жившего и творившего во второй половине XIX века, а также его влияние на формирование
идей джадидизма. Мысли ученого о науке, образовании, справедливости и реформах
послужили основой для пробуждения нового мышления в обществе Бухары.
Ключевые слова:Ахмад Дониш, Бухарский эмират, джадидизм, просвещение, реформы,
образование, философия.
AHMAD DONISH — THE EARLY PROPAGATOR OF BUKHARA
JADIDISM IDEAS
Abs ac : This a icle analyzes he educa ional and e o mis ac i i ies o Ahmad Donish, who
li ed and wo ked in he mid-19 h cen u y, and his in luence on he o ma ion o Jadidism ideas. His
iews on science, educa ion, jus ice, and e o m played a key ole in awakening new in ellec ual
hinking in Bukha a socie y.
Keywo ds: Ahmad Donish, Emi a e o Bukha a, Jadidism, enligh enmen , e o m, educa ion,
philosophy.
Ki ish. Ahmad Donish (1827–1897) — XIX as o‘zbek ma’ i a pa a lik ha aka ining yi ik
namoyandala idan bi i bo‘lib, Buxo o ami ligi a ixida o‘ziga xos o‘ in u adi. U Buxo o shah ida
ug‘ilib, yoshlik yilla idanoq diniy a dunyo iy ilmla ni egallagan.
Donish o‘z da ida na aqa olim, balki da la masalala ida aol qa nashgan diploma la dan bi i
bo‘lgan. U bi necha ma o aba Rossiya impe iyasiga diploma ik sa a la da qa nashgan a bu sa a la
da omida zamona iy siyosiy uzum, sanoa , a’lim izimi bilan anishgan. Ana shu aj ibala i
na ijasida u Buxo oda ham ij imoiy-siyosiy isloho la o‘ kazish g‘oyasini ilga i su gan.
Uning “Na odi ul- aqoye” (“Nodi oqeala ”) asa i o‘z da ining ij imoiy-siyosiy hayo ini
aks e i adi. Donish bu asa da ami likdagi johillik, adola sizlik a eskilikni anqid qiladi hamda a’lim,
adola , mehna a ilm o qali a aqqiyo ga e ishish g‘oyasini ilga i su adi.
Ahmad Donish o‘z da i uchun yangicha ik laydigan ziyoli bo‘lib, u Buxo oda jadidchilik
ha aka i shakllanishidan ancha oldin mode niza siya g‘oyala ini ilga i su gan. Shu bois uni
“jadidchilik o asi” deb a ash ham mumkin. Bi oq siyosiy muhi u ayli uning g‘oyala i keng
yoyilmagan a o‘zi um ining oxi la ida che la ilgan.
Bugungi kunda Ahmad Donishning me osi o‘zbek ma’na iya i a alsa asining i ojida muhim
o‘ in u adi. U inson a akku ini e kinlik, adola a bilim bilan uyg‘unlash i gan holda, yangi da
madaniy uyg‘onishining poyde o ini ya a gan mu a akki si a ida qad lanadi.
252
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ma zuga doi adabiyo la ahlili:
Ahmad Donish shaxsiya i, ijodi a ij imoiy-siyosiy qa ashla i bo‘yicha yozilgan ilmiy manbala
asosan XX as ning ikkinchi ya midan boshlab paydo bo‘ldi. Das labki adqiqo la so e da ida olib
bo ilgan bo‘lib, ula ko‘p oq Donishning “ eodal ami lik a ibla iga qa shi chiqishi” a “p og essi
ik li ziyoli” si a idagi aoliya iga e’ ibo qa a gan.
Masalan, A. K. A ends a V. V. Ba old asa la ida Ahmad Donish Buxo o ami ligi da ida
Rossiya bilan aloqala ni o‘ ganib, bu o qali o‘z yu i isloho la ga muh ojligini anglagan
ma’ i a pa a si a ida a’ i lanadi. Ula Donishni “Sha qdagi isloho chila ” qa o iga ki i ganla ,
ammo jadidchilik bilan be osi a bog‘lashmagan.
Habibulla Donish, S. Ayni a M. Shamsie kabi o‘zbek olimla i esa Ahmad Donishni Buxo o
madaniy hayo ida yangi a akku ni boshlab be gan mu a akki si a ida alqin qiladila . Ayniqsa,
Sad iddin Ayniy o‘zining “Buxo o inqilobi a ixi uchun ma e ialla ” asa ida Donishni “ilm a adola
a a do i” deb a agan.
Keyingi da adqiqo chila i, jumladan A. Qayumo , H. Bol aboye , Sh. Rajabo a A.
Rasulo la Ahmad Donish me osini keng oq, ya’ni alsa iy, siyosiy a pedagogik nuq ayi naza dan
o‘ ganishga ha aka qilganla . Ula ning ik icha, Donishning a’lim, inson e kinligi a ij imoiy adola
haqidagi qa ashla i jadidchilik g‘oyala ining ma’na iy ildizini ashkil e adi.
So‘nggi yilla da esa Donish asa la i qay a nash qilinib, zamona iy a ixshunoslikda u “Buxo o
jadidchilik g‘oyala i uchun zamin ya a gan mu a akki ” si a ida qay a baholandi. Ayniqsa, “Na odi
ul- aqoye” asa i o qali u xalqni a akku ga, yangilikka a isloho ga cho laganligi e’ i o e ilmoqda.
Shunday qilib, adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, Ahmad Donish haqida yozilgan manbala
son jiha dan ko‘p bo‘lsa-da, ula ning aksa iya i aqa a ixiy yoki biog a ik ma’lumo la bilan
cheklanadi. Uning g‘oyala i a jadidchilik bilan uz iy aloqasi hali ham chuqu ahlilni alab e u chi
ilmiy yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Asosiy qism
Ahmad Donish (1827–1897) XIX as o‘ ala ida Buxo o ami ligi siyosiy a madaniy hayo ida
muhim o‘ in u gan ma’ i a pa a , aylasu a isloho chi shaxsdi . U o‘z da ida ami lik uzumidagi
ij imoiy adola sizlik, jahola a ilmsizlikni anqid qilgan holda, xalqni ilm- an a ma’ i a yo‘li bilan
uyg‘o ish g‘oyasini ilga i su di [1, b. 45].
Donish yoshlik chog‘idayoq diniy a dunyo iy ilmla ni pux a egallagan. U a ab, o s a u kiy
illa da asa la yozgan, shuningdek, ma ema ika, alsa a, siyosa a a ix anla iga qiziqqan [2, b. 63].
Uning “Na odi ul- aqoye” (“Nodi oqeala ”) asa i o‘z da ining ij imoiy hayo ini, ami likdagi
adola sizlik a siyosiy zai likni anqidiy uhda yo i gan asa la dan bi idi . Ushbu asa da u “ilm a
adola yo‘q joyda a aqqiyo ham bo‘lmaydi” degan ik ni ilga i su adi [3, b. 118].
Ahmad Donish o‘z aoliya i da omida Buxo o ami ligi akili si a ida bi necha bo Rossiya
impe iyasiga diploma ik sa a la da qa nashgan. U bu sa a la da us jamiya ining ilmiy, iq isodiy a
a’lim izimini o‘ ganib, Buxo oda shunga o‘xshash isloho la za u ligini a’kidlagan [4, b. 29]. Shu
sababli uni ko‘plab adqiqo chila “Sha qdagi isloho chilik g‘oyala ining ilk a g‘ibo chila idan bi i”
deb baholaydila [5, b. 76].
Donishning ik icha, mamlaka ning a aqqiyo i a alo a’lim izimining yangilanishiga bog‘liq.
U eski mad asa a’limini anqid qilib, dunyo iy anla ni — ma ema ika, geog a iya, a ix a abiiyo
anla ini o‘qi ishni akli e gan [6, b. 94]. Bu qa ashla keyinchalik jadidchilik ha aka ining asosiy
g‘oyala iga aylangan. Shu bois ko‘plab zamona iy a ixchila Ahmad Donishni “jadidchilikning
ma’na iy o asi” si a ida ilga oladila [7, b. 51].
253
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ahmad Donishning isloho chilik qa ashla i o‘z da ida ka a bahs-munoza ala ga sabab
bo‘lgan. Buxo o ami i a diniy ulamola uni “g‘a bpa as ”likda ayblab, uning g‘oyala ini keng
yoyilishiga o‘sqinlik qilganla [8, b. 112]. Shunga qa amay, uning ik la i yosh ziyolila o asida
a qalib, keyinchalik jadidchilik ha aka ining ma ku a iy ildizla iga asos bo‘lib xizma qilgan.
Donish o‘z asa la ida insonni a akku a bilim bilan qu ollan i ishni, jamiya ni adola a axloq
asosida boshqa ish za u ligini uq i gan [9, b. 38]. U “inson e kinligi — ma’ i a bilan, adola esa bilim
bilan boshlanadi” degan alsa iy xulosaga kelgan.
Shu a zda, Ahmad Donish o‘z da ining ij imoiy-siyosiy muhi ida yangicha a akku a isloho
g‘oyala ini a g‘ib qilgan mu a akki si a ida a ixda muhim o‘ in u adi. Uning qa ashla i jadidchilik
ha aka i boshlanishidan bi necha o‘n yil a al paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, mazmun jiha idan bu
ha aka ning g‘oya iy ildizla ini ashkil e gan [10, b. 59].Ko‘p manbala da Ahmad Donishni
jadidchilik ha aka i bilan o‘g‘ idan- o‘g‘ i bog‘lashmaydi, lekin uning g‘oyala i jadidchilikning
shakllanishiga zamin ya a gan deb qa aladi.
Jadidchilik — XIX as oxi i – XX as boshla ida Tu kis on, Buxo o a Xi a hududla ida yuzaga
kelgan ma’ i a pa a lik a isloho chilik ha aka i bo‘lib, uning asosiy maqsadi:
• xalqni zamona iy a’lim bilan anish i ish,
• eski mad asa izimini isloh qilish,
• milliy ongni uyg‘o ish a a aqqiyo ga yo‘l ochish edi.
Ahmad Donish XIX as o‘ ala ida yashagan, ya’ni jadidchilik asmiy ha aka si a ida
shakllanmasdan a al aol bo‘lgan. Uning asa la ida quyidagi g‘oyala ma jud edi:
• Ta’limni yangilash: U mak abla da aqa diniy emas, balki dunyo iy anla ni ham o‘qi ish
za u ligini ilga i su gan.
• Adola li boshqa u : Ami likdagi zulm a johillikka qa shi chiqqan, xalq man aa ini himoya
qilu chi da la boshqa u ini o zu qilgan.
• Ilm a a aqqiyo : U “Rossiya a aqqiy e gan, chunki ula da ilm bo ” degan ik ni ko‘p bo a ay gan.
• Odamla ni a akku ga chaqi ish: Diniy aqidapa as lik a e’ iqoddagi so‘qi likni anqid qilgan.
Ahmad Donish be osi a jadidla bilan zamondosh emas edi, ammo jadidla ning ko‘pchiligi uning
asa la ini o‘qib ulg‘aygan.
Masalan:
• Fi a a Behbudiy kabi ziyolila Donishning “Na odi ul- aqoye” asa idan ilhom olgan.
• U ilga i su gan a’lim, ma’ i a , isloho g‘oyala i keyinchalik jadidchilik ha aka i das u iga
aylangan.
Shuning uchun a ixshunosla uni:
“Jadidchilikning be osi a asoschisi emas, ammo uning ma’na iy poyde o ini ya a gan
mu a akki ” deyishadi. Ahmad Donishning jadidchilik bilan aloqasi — g‘oya iy a uhiy uz iylikda.
U jadidchilikni boshlab be magan, lekin jadidla keyinchalik amalga oshi gan isloho la ning
ma ku a iy ildizi aynan Donish ik la idan oziqlangan.
Xulosa a a siyala . Ahmad Donish o‘z da ining eng ilg‘o ik li mu a akki la idan bi i
bo‘lib, Buxo o ami ligi siyosiy a ij imoiy hayo idagi illa la ni chuqu ahlil qildi a ula ni isloh e ish
yo‘lini izlab opishga ha aka qildi. U ilga i su gan ilm-ma’ i a ga asoslangan jamiya qu ish, adola li
boshqa u a xalqni uyg‘o ish g‘oyala i keyinchalik jadidchilik ha aka ining poyde o ini ashkil e di.
Donishning “Na odi ul- akoe’” asa i na aqa a ixiy manba, balki ma’ i a pa a lik ma ku asining
shakllanishida muhim das u ulamal bo‘lib xizma qildi.
254
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Uning qa ashla i jadidla ning asosiy amoyilla i — a’limni isloh qilish, dunyo iy bilimla ni
yoyish, jamiya ni yangilash kabi masalala bilan mush a akdi . Shu bois Ahmad Donishni Buxo o
jadidchilik ha aka ining g‘oya iy sa chashmasi deb baholash o‘ inlidi .
Bugungi kunda ham Ahmad Donish me osi o‘z ahamiya ini yo‘qo magan — u milliy
uyg‘onish, mus aqil ik lash a isloho pa a lik uhining imsoli si a ida yangi a lodla uchun ilhom
manba bo‘lib qolmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. A ends, A.K. Ahmad Donish i ego emya. — Mosk a: Nauka, 1960. — 45-be .
2. Ba old, V.V. Oche ki po is o ii Bukha y. — Lening ad: Akademiya Nauk, 1927. — 63-be .
3. Donish, A. Na odi ul- aqoye. — Toshken : Fan, 1964. — 118-be .
4. Qayumo , A. Ahmad Donish — ma’ i a pa a olim. — Toshken : O‘qi u chi, 1980. — 29-be .
5. Rajabo , Sh. O‘zbek ma’ i a pa a lik ha aka i. — Toshken : Sha q, 1999. — 76-be .
6. Shamsie , M. Buxo o ma’ i a pa a la i. — Toshken : Fan, 1976. — 94-be .
7. Rasulo , A. Jadidchilik a ixidan la hala . — Sama qand: SamDU nash iyo i, 2003. — 51-be .
8. Ayni, S. Ma e ialy k is o ii Bukha skoy e olyu sii. — Dushanbe: I on, 1956. — 112-be .
9. Bol aboye , H. Ahmad Donish alsa iy qa ashla i. — Toshken : Uni e si e , 2010. — 38-be .
10. Xolmi zaye , U. O‘zbek jadidchiligining manbala i. — Buxo o: BuxDU nash iyo i, 2015. —
59-be .
