255
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
“TURKISTONLIK” MUHOJIRLARNING O‘ZBEKISTON-SAUDIYA
ARABISTON ALOQALARIGA QO‘SHGAN HISSASI
Mama ajabo Bobi No mo‘min o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i ka a o‘qi u chisi
Email:[email p o ec ed]
h ps://o cid.o g/0000-0003-2819-9237
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734712
Anno a siya: Ushbu maqola "Tu kis onlik" muhoji la ning O‘zbekis on-Saudiya A abis oni
aloqala iga qo‘shgan hissasi ma zusini yo i adi. Tadqiqo 1930-yilla dan Go bachyo da igacha
bo‘lgan so e da ida xo ijdagi o‘zbek diaspo asi bo ligi haqida kam gapi ilganini a inqilobdan
so‘ng mamlaka ni a k e gan u kis onlikla ga "aksilinqilobiy" deb qa alganini ko‘ sa adi. Maqolada
1960-yilla ning boshla ida So e hukuma i omonidan xo ijdagi a andoshla bilan aloqala ni iklash
a i ojlan i ishga qa a ilgan ha aka la , xususan, "Che ella bilan do‘s lik a madaniy aloqala
bog‘lash O‘zbekis on jamiya i" (UzODKS) hamda uning "Che ella dagi a andoshla bilan madaniy
aloqa bog‘lash bo‘limi" (keyinchalik komi e i) aoliya i ahlil qilingan.
Kali So‘zla : Tu kis onlik muhoji la , O‘zbekis on-Saudiya A abis oni aloqala i , UzODKS (Che
ella bilan do‘s lik a madaniy aloqala bog‘lash O‘zbekis on jamiya i), Va andoshla bilan aloqa
bog‘lash bo‘limi/komi e i , "Oydin" gaze asi , So e a g‘ibo i , Diaspo a,
1930 yilla dan Go bachyo da igacha bo‘lgan so e ash iqo ida xo ijdagi o‘zbek diaspo asi
bo ligi haqida kam gapi ilgan. Inqilobdan so‘ng yoki s alincha ozalashla ning ilk kunla idanoq
mamlaka ni a k e gan u kis onlikla oda da “aksilinqilobiy, eaksion, a an xoinla i” unsu la i
si a ida ko‘ ildi, ula haqida gapi ish, ula ni eslash, ula haqida adqiqo la olib bo ish aqiqlandi. Ula
o asidan eng ko‘p uch aydigan ismla dushmanla ning ye akchisi si a ida kel i igan. Su gunning
boshidanoq so e uzumini qo alo chi u li adbi la da, xususan, Ge maniya, Mis a Tu kiyadagi bi
qancha uyushmala o qali ashkil e ilgan qizg‘in in ellek ual aoliya doi asida qa nashgan bu
muhoji la ning bo ligini e’ ibo siz qoldi ish uchun So e hokimiya ining ko‘p “uz li sababla i” bo
edi.
1
Ikkinchi jahon u ushidan boshlab, so e uzumining su gundagi Tu kis on jamoasiga nisba an
dushmanligi, ayniqsa, nemisla omonidan asi ga olingan qizil a miya aska la idan xususan, u k
e nik gu uhla iga mansub (o‘zbekla , qozoqla , oza bayjonla a boshqala ) ashkil opgan “Tu kis on
legioni” polki uzilganidan keyin yanada kuchaydi. Nemisla ning maqsadi u kiy xalqla ni So e
I i oqiga qa shi qo‘zg‘olon ko‘ a ish a Tu kiyani u ushga jalb qilish edi. Ge maniya
mag‘lubiya idan so‘ng, bu legionning omon qolgan a’zola i Ge maniya a Tu kiyada qolishdi, ula
xo ijdagi ba cha o‘zbekla , jumladan Saudiya A abis oni o‘zbekla i bilan ham muhim aloqala
o‘ na dila . Ula o asida Valiy Qayumxon a Baymi za Hayi la Saudiya A abis onidagi o‘zbek
jamiya i ye akchila i omonidan aniqli a hu ma li shaxsla si a ida ko‘ ilgan.
2
So e i i oqida S alin da i ugaganidan so‘ng boshlangan nisbiy da jadagi iliqlik a isloho la
da ida so e hukuma i xo ijdagi a andoshla ga nisba an munosba aini qisman o‘zga i di. 1963 yil
may oyida Xo ijdagi a andoshla bilan madaniy aloqala o‘ na ish Qo‘mi asi ashkil qilindi, undan
a al esa 1955 yildan 1959 yilgacha “Va anga qay ish uchun” qo‘mi asi a 1959 yildan 1962 yilgacha
“Va anga qay ish a a andoshla bilan madaniy aloqala ni i ojlan i ish uchun” qo‘mi asi ma jud
bo‘lgan edi. 1963 yilda uzilgan Qo‘mi a plenumi omonidan asdiqlanadigan o‘z nizomiga ega
1
Balci, B. (2003). The Uzbek Communi y in Saudi A abia Be ween Assimila ion and Renewed Iden i y he Role o he
Hadj, Muslim Pilg image. Re ue eu opéenne des mig a ions in e na ionales, . 19(3), 9-9.
2
2
Balci, B. (2003)
256
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
bo‘lgan jamoa ashkilo i si a ida o‘yxa ga olingan. “Va an o ozi” gaze asi a “Va an” ju nalini
nash e ilgan, xo ijga mun azam a ishda adioeshi i ishla uza ildi. I i oqdosh Respublikala da,
Es oniya, La iya, Li a, A manis on, G uziya a O‘zbekis onda ham xo ijdagi a andoshla bilan
madaniy aloqala bo‘yicha espublika qo‘mi ala i ashkil e ilgan.
1958 yilda jamoa chilik o qali xalqa o aloqala da ish i ok e ish maqsadida maxsuslash i ilgan
omma iy ij imoiy ashkilo – “Che ella bilan do‘s lik a madaniy aloqala bog‘lash O‘zbekis on
jamiya i” (UzODKS) uzildi. Ushbu jamiya dunyo mamlaka la i bilan madaniy aloqala ni yo‘lga
qo‘yish a i ojlan i ishni ko‘zda u gan edi. Jamiya ishiga O‘zbekis onning ilg‘o ziyolila i, olimla i
a mehna kash xalq akilla i jalb e ildi. Xo ijdagi o‘zbekla dan bi qa o la i O‘zbekis on bilan aloqa
o‘ na ish uchun ushbu uyushmaga mu ojaa qila boshladila .
“Che ella dagi a andoshla bilan madaniy aloqa bog‘lash bo‘limi” 1960 yilda ashkil opdi a
ushbu bo’lim ishini O‘zbekis on Fanla Akademiyasining bi inchi p eziden i Toshmuhammad Qo i
Niyoziy boshqa di
3
. 1963 yil 25 ok yab da Che ella dagi a andoshla bilan madaniy aloqala
o‘ na ish so e komi e i plenumida bo‘lim boshlig‘i Toshmuhammad Qo i Niyoziy ish i ok e ib
Ka kazo i, Bol iqbo‘yi espublikala idagi ashkilo la ish aj ibasini o‘ gandi.
Bo‘limning 1962 yildagi bi inchi hisobo yig‘ilishida O‘zbekis on jamoa chiligining che
ella dagi a andoshla imiz xayo iga qiziqishi bi a a dan a che ella dagi a andoshla imizning
O‘zbekis onga kelish o zu-is akla i boshqa a a dan sabab bo‘lib mazku ashkilo uzulganligi
ay iladi. Che ella dagi a andoshla bilan madaniy aloqa bog‘lash Jamiya ning asosiy azi asi
kapi alis ik mamlaka la da panox opib olgan o‘zbek muhoji la ining bu jua milla chi ashkilo la i
a’si iga ushub qolishiga qa shi ku ashish, ula ni a an u ushlikdan as ash, u li a g‘ibo ma e ialla i
o qali ula ni so e hukuma i a a iga og‘di ish bo‘lganligi ko‘ sa ib o‘ ilgan.
4
1961-1963 yilla da Tu kiya a u li sha q mamlaka la ida (Io daniya, I oq, Pokis on, Su iya,
Li an, Saudiya A abis oni)da yashagan Jo‘ a Qo i Bo‘ ako‘z, Saudiya A abis onilik muhoji o‘zbek,
ish kasallikla i dok o i Mo‘minjon Andijoniy hamda ijo a chi Xu shidbek Toshkandiy bilan
«Va andoshla bilan aloqa bog‘lash bo‘limi» p eziden i Toshmuhammad Qo i Niyoziy a bo‘lim
boshlig‘i Ziyo Amino la o‘ asida doimiy mak ubiy aloqala bo‘lib u di. O‘za o mak ub
almashu la i ja ayonida «o‘zbek diaspo asining ij imoiy ah oli, ik -o‘yla i, is ak a umidla i, ula
muammola iga oid ancha ma’lumo la o‘plandi»
5
. Sha q a G‘a bning u li mamlaka la ida
is iqoma qilayo gan muhoji o‘zbekla ning manzilgohla i haqidagi ma’lumo la ham bi qada
aniqlandi.
6
“Che ella dagi a andoshla bilan madaniy aloqa bog‘lash bo‘limi” ning 1968 yilda
ayyo langan hisobo ida, jamiya ning xo ijdagi a andoshla o asida axba o a g‘ibo ishla i olib
bo ilayo ganligi haqida ma’lumo be ilgan. 1968 yilning sen yab oyida “Oydin” nomli gaze aning
1100 nusxada bi inchi soni chop e ildi. Gaze aning 800 nusxasi SSSRning AQSh, GFR, Tu kiya,
Su iya, Li an, BAA, Hindis on, Pokis on, Io daniyadagi elchixonala iga yubo ildi. Shuni a’kidlash
ke ak, Saudiya A abis onidagi o‘zbek a andoshla i uchun ma’lumo la uchinchi da la la o qali
yubo ilgan, chunki so e i i oqi a Saudiya A abis oni o‘ asidagi aloqala yaxshi i ojlanmagan
qola e sa jamiya ning mazku mamlaka da doimiy hamko i bo‘lmagan.
«Oydin» gaze asi ma jud bo’lgan 1968-1992 yilla da yuqo i si a ga ega bo‘lgan dolza b,
muhoji o‘zbekla ni qiziq i u chi maqolala e’lon qildi deb bo‘lmaydi. Ta ixiy haqiqa ni ochib
3
ЎЗМА, Р-2661-фонд, 1-рўйхат, 1738-иш, 75-76-варақлар.
4
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат,7-иш; 96-варақ
5
ЎЗМА, Р-2661-фонд, 1-рўйхат, 105-иш, 6-93-варақлар.
6
Ш.Ҳайитов. 170 б.
257
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
be adigan a O‘zbekis ondagi ma jud bo‘lgan muammola gaze ada ko‘ a ilmadi. Gaze a UzODKS,
uning iloya bo‘limla i aoliya i haqida xo ijdagi o‘zbekla ga keng oq ma’lumo be ishga ye a licha
e’ ibo qa a madi. O‘zbekis onda a’lim olayo gan muhoji o‘zbek alabala i, aspi an a ilmiy
xodimla i bilan bo‘lgan suhba a maqolala juda oz miqdo da e’lon qilindi. «Oydin» gaze asi o‘zbek
milliy an’anala ini a g‘ib qilu chi minba ga aylanishi ke ak edi. A g‘onis on a Tu kiyadagi muhoji
o‘zbekla ning ma’lumo icha, gaze a axlamla i ae opo a u li shaha la ning anspo beka la ida,
elchixonala da o‘z o‘qu chila iga ye ib bo may qolib ke gan. Muhoji o‘zbekla gaze aning «Ona
yu ing omon bo‘lsa, angi o‘ying somon bo‘lmas!», shio i o‘ niga «Ona yu ing ozod bo‘lsa, xalq
ko‘nglida a mon bo‘lmas!» a zida o‘zga i ilgan shio qo‘llashgan.
Xullas, «Oydin» gaze asi o‘nlab xo ij mamlaka la iga a qalgan muhoji o‘zbekla ning keng
qa lamla i o asiga ki ib bo a olmadi. Muhoji o‘zbekla ni «Oydin»ning o‘zbek madaniya i a ixi,
adabiyo i a san’a iga oid maqolala i, xaba la i qiziq i gan xolos. Xolbuki gaze ada so e da la i a
siyosa ini a g‘ib qilu chi ma e ialla ko‘plab be ilganligi uning ma ku a iy cheklanganligini
ko‘ sa a di, shu bilan bi ga «Oydin» gaze asi so e ma ku asi a’si ida bo‘lsada, a an judolik azobini
boshidan o‘ kazgan ay im muhoji la ga uhiy madad a asalli be gan, desak xa o bo‘lmaydi.
7
Sho‘baning a g‘ibo a ash iqo ishla i doi asida xo ijdagi a andoshla o‘ asida quyidagila
a qa ildi: “So e O‘zbekis oni bugun” axbo o byulle eni o‘zbek a o s illa ida a ab ali bosida 400
nusxada, o‘zbek ili da slikla i (ali be a boshqala ) 20 nusxa, badiiy adabiyo 30 nusxa”
"B.Hayi ning uch qiyo asi” nomli a g‘ibo - ash iqo isolasi o‘zbek, us, ingliz, ansuz a nemis
illa ida 1200 nusxa.
8
“Va an” jamiya ining 1970 yilda Makka a Riyoz shaha la ida yasho chi 5-10 na a a andosh
bilan aloqa o‘ na ib hamko lik qiladi.
9
1974 yildagi hisobo ida “Va an” jamiya i asosiy e’ ibo ini a g‘ibo a ash iqo ma e ialla i
ayyo lashga qa ganligi ko‘ sa ilgan unga ko‘ a “So e O‘zbekis oni bugun” byulle eni yillik
ayyo lab bo ilgan u 6 ilda: us, ingliz, ansuz, ispan, a ab a o s illa ida, oylik i aji 11 ming
nusxada, yillik i aji 142 ming nusxada chop e iladi. Qa o da a’kidlanganidek, O‘zbekis on SSRda
amalga oshi ilgan ulkan ij imoiy, iq isodiy a madaniy o‘zga ishla ni ushun i ishga qa a ilgan
maqolala , yozishmala , oche kla , epo ajla , axbo o la , x onikal xaba la a shu kabila asosiy
o‘ inni egalladi.
10
“Va an” jmiya ining 1976 yildagi hisobo ida Saudiya A abis onidan 4 na a a andosh bilan
aloqa o‘ na ganligi a 12 nusxada “Oydin” gaze asini yubo ganligi ko’ sa ilgan.
11
1978 yilda “Oydin” gaze asi ah i iya i a g‘ibo ma e ialla ni 4 ming nusxadan o iq ayyo lab
AQSh, G‘a biy Ye opa da la la i, Su iya, Io daniya a A g‘onis onga yubo gan, hisobo la dan
bi ida qayd qilinishicha Saudiya A abis oni bilan o‘g‘ idan o‘g‘ i aloqala ma jud bo‘lmaganligi
sabab u ye dagi a andoshla ga uchinchi mamlaka la dagi a andoshla o qali a g‘ibo ma e ialla i
yubo ib u ilgan.
12
Umumun «Va andoshla bilan aloqa bog‘lash bo‘limi», keyinchalik komi e i ko‘p sonli muhoji
o‘zbekla uchun omma iy ashkilo ga aylana olmadi. U ha bi mamlaka da p og essi deb
hisoblangan oz sonli muhoji o‘zbekla bilan aloqala o‘ na gan edi. Jumladan, o‘zbek muhoji la i
zich yashaydigan Tu kiya Respublikasi shaha la idagi bo‘lim bilan aloqa o‘ na gan muhoji o‘zbekla
7
Ш.Ҳайитов. Ўзбек муҳожирлиги тарихи (1917-1991 йиллар). – Т., 2008. 179-178 бб.
8
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 8-иш; 124-варақ
9
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 8-иш; 99-варақ
10
ЎЗМА, Р-2661-фонд, 1-рўйхат, 537-иш; 6-варақ
11
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 8-иш; 5-варақ
12
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 34-иш; 14-варақ
258
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Is anbulda 20-30 kishi, Adanada 15-20 kishi, Izmi da 5-10 kishi, Anqa a a Oqshaha da 2-3 kishidan
oshmasdi. Saudiya A abis onining A -Riyod a Makka shaha la ida 5-10 kishi, Pokis onning Ka achi
shah idan bo -yo‘g‘i 2-3 kishi bo‘lim bilan doimiy mak ubiy aloqala da bo‘lgandi, xolos
13
.
1990 yilda “Va an” jamiya i dunyoning ba cha besh qi ’asida joylashgan 16 mamlaka :
A s aliya, A s iya, A g‘onis on, Gollandiya, Mis , Io daniya, E on, I aliya, Xi oy Xalq
Respublikasi, Saudiya A abis oni, Su iya, AQSh, Tu kiya, F ansiya, Ge maniya Fede a i
Respublikasi a Sh esiyadagi che eldagi a andoshla bilan aloqala ni saqlab qoldi. 1989 yil
da omida Jamiya 7 a mamlaka dan 109 na a a andoshni qabul qildi. Ula ning 54 na a i Saudiya
A abis onidan, 21 na a i A g‘onis ondan, 14 na a i XXRning Shinjon-Uyg‘u a onom hududidan,
AQShdan a Tu kiyadan 8 na a dan, GFR a Gollandiyadan 2 na a dan edi. Shu bilan bi ga “Va an”
jamiya i o qali che elga 17 kishi jo‘nab ke di. Ula dan 5 na a i Tu kiyaga, 4 na a i A g‘onis onga,
ilk bo 2 na a i Saudiya A abis oniga, hamda A s aliya, AQSh, Angliya a Hindis onga bi adan
kishi ash i buyu di.
14
– deb ko‘ sa ilgan jamiya ning 1990 yil hisobo ida.
“Va an” jamiya i aoliya doi asiga adio eshi i ishla ashkil qilish ham ki gan, das labki
aq la da ula cheklangan aq da a juda si a siz bi hola da bo‘lgan. Bu eshi i ishla u li
ukunla dan ashkil opgan bo‘lib ula dan bi i “Va andoshla mak ubiga ja ob” nomi os ida e i ga
uza ilgan. Unda xo ijda yasho chi a andoshla ning O‘zbekis onda qolgan qa indoshla ini opib
be ish il imosiga ko‘ a yozilgan xa la ga ja oban ula ning qa indoshla ini salom a is akla i
adio o’lqin o qali uza ilgan. Misol uchun, 1961 yilda e i ga uza ilgan ko‘ sa u ning hisobo ida A -
Riyod shah ida yasho chi, asli Toshken da ug‘ulib keyinchalik Saudiya A abis onga chiqib ke gan
Xu shid Toshqandiy nomli a andoshning xa iga ja oban uning bi qancha qa indoshla i opiladi a
ula adio o‘lqin o qali A -Riyodga, amakila i Xu shidaga salom yo‘llaydila .
15
1962 yil Toi shah idan Jamiya aisi Ziyo Aminga Jo‘ a Qo i ismli a andoshdan ham yo‘llanib
jamiya aoliya i a jamiya bilan aloqa o‘ na ishdagi qiyinchilikla xususan, saudiya hukuma ining
bunday shaxsla ga nisba an shubha bilan qa ashi ula ni “agen ” si a ida gumonlashi kabi sababla
bilan Jamiya i oji uchun hissa qo‘shishni is asa ham imkonsiz ekanligini yozadi. Shuningdek, u
“mumkin bo‘lsa lu an ha o yo‘li bilan shu ki obla ni yubo ib be ing: “Muxokama ul Lug‘a ayn”,
“Hamsa”, “Meh obdan chayon”, “O‘ gan kunla ”, “De oni lug‘a i u k”, “Alpomish dos oni”,
“Gu o’g‘li dos oni”, “Hind ix ilolchila i” /pesa/, “Nas iddin a andi”, G‘a u G‘ulomning o‘zbekcha
she’ majmuasi, Chus iyning she’ majmuasi, Hamza Hakimzodaning asa la idan, us oz Yunus
Rajabiy bas alagan musiqa no asi, Mi emi ning she’ majmuasi, o‘zbek a ixi, muh a am Qo i
Niyoziy xaz a la i uzgan o‘zbek madaniya i a ixi, Muso Oybekning boshqa asa la idan, o‘zbek
adabiyo i majmuasidan hammasi mumkin bo‘lmasa, oz oq yubo ing.” – deb yozilgan.
16
Saudiya A abis onidagi ma jud izim aqazosi bilan bu ye dagi u kis onlikla hech bi
uyushma yoki ju nal ya a ish imkoniya iga ega bo‘lmagan bi oq ula mamlaka ashqa isida
pan u kis ik qa ashla ning a’si ida bo’lgan nash la bilan yaqindan hamko lik qilish o qali o‘zla ini
O‘ a Osiyoga – Tu kis onga mansub ekanlikla ini e’ i o e ish bilan bi ga u k dunyosi bilan
hamko ligini ko‘ sa a edi. Tu kiya a Ye opada ashkil e ilgan Tu kis on diaspo asi ahba la i ez-
ez Saudiya A abis oniga, haj ziyo a i yoki siyosiy opshi iqla bilan bo ib u isha , ula Makka a
Madinada a andoshla i omonidan yaxshi ku ib olina edi.
13
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 8-иш, 124-варақ.
14
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 91-иш; 7-варақ
15
ЎЗМА, Р-2822-фонд, 1-рўйхат, 85-иш; 29-варақ
16
ЎЗМА, Р-2661-фонд, 1-рўйхат, 105 - иш; 45-варақ
259
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Xullas, O‘zbekis on bilan xo ijdagi o‘zbekla o‘ asidagi o‘za o aloqala a ixi 1960 yilla ning
boshla iga bo ib aqaladi. Qa m-qa indoshchilik a a andoshlik munosaba la ini yo‘lga qo‘yishda
UzODKS huzu ida “Va andoshla bilan aloqa bog‘lash bo‘limi”, 1973 yildan boshlab “Va andoshla
bilan aloqa bog‘lash komi e i”, “Oydin” gaze asi, “Va andosh” adios ansiyasi kabila ga asos solindi.
Ushbu muassasala o qali muhoji o‘zbekla bilan O‘zbekis on munosaba la i a ixi boshlandi. Ula
xo ijdagi o‘zbekla bilan hamko lik qilishning u li- uman usul a osi ala idan imkoni bo icha
oydalandila . Muhoji o‘zbekla yashayo gan mamlaka la jug‘ o iyasi, ula ning is ak a in ilishla i,
dunyoda a ay im olingan mamlaka la dagi soni, uqa olik ma qei, ij imoiy a kibi kabila ni bilib
olishda yuqo idagi muassasala aoliya ining o‘ziga xos o‘ ni bo qa ’iy nazo a a maxsus
ko‘ sa mala asosida ish olib bo gan mazku ashkilo la so e ma ku asi a’si idan chiqa olmadila .
Na ijada ula xo ijdagi o‘zbekla uchun ishonchli a e’ ibo ga loyiq omma iy ol o‘ynamadila .
Xulosa: Tadqiqo 1960-1990 yilla da so e hukuma i omonidan ashkil e ilgan "Che ella
bilan do‘s lik a madaniy aloqala bog‘lash O‘zbekis on jamiya i" (UzODKS) hamda uning
Va andoshla bilan aloqa bog‘lash bo‘limi aoliya ini ahlil qilish o qali, "Tu kis onlik"
muhoji la ning O‘zbekis on-Saudiya A abis oni aloqala iga bil osi a a’si ini Muhoji o‘zbekla
bilan O‘zbekis on o‘ asidagi asmiy munosaba la 1960-yilla ning boshla iga bo ib aqaladi, ammo
bu aloqala so e ma ku asi a’si i os ida a ideologik maqsadla (bu jua milla chiligiga qa shi
ku ash)ga yo‘nal i ilgan edi.
Saudiya A abis oni, Tu kiya a boshqa mamlaka la dagi ko‘p sonli muhoji la uchun UzODKS
omma iy ishonchli ashkilo ga aylanmadi. Bo‘lim asosan Saudiya A abis onining Makka a A -
Riyod shaha la ida joylashgan 5-10 na a p og essi deb hisoblangan a andoshla bilan cheklangan
mak ubiy aloqala ni saqlab qolgan. Saudiya A abis oni Kon eks i: Saudiya A abis oni bilan aloqala
o‘g‘ idan- o‘g‘ i emas, balki uchinchi da la la o qali amalga oshi ilgan. Saudiya izimining
muhoji la ga nisba an shubha bilan qa ashi aloqala ni o‘ na ishda qiyinchilikla ug‘di gan.
"Oydin" gaze asi kabi a g‘ibo nash la i so e da la i siyosa ini a g‘ib qilishdagi
cheklanganligi sababli, muhoji la ning keng qa lamiga ki ib bo a olmadi. Shunga qa amay, 1989
yilda Saudiya A abis onidan sezila li sonli (54 na a ) a andoshning O‘zbekis onga ash i buyu ishi,
UzODKS aoliya ining qisman ijobiy na ijasi si a ida ko‘ ilishi mumkin.
Xulosa qilib ay ganda, Saudiya A abis onidagi "Tu kis onlik" muhoji la O‘zbekis on bilan
aloqala o‘ na ishda be osi a ol o‘ynamagan, ammo So e O‘zbekis onining asmiy ashkilo la i
muhoji la ning oz bi qismi bilan ma’lumo a madaniy almashinu la ni yo‘lga qo‘yishga mu a aq
bo‘lgan. Bu aloqala da ning ma ku a iy cheklo la i os ida yuzaga kelgan.
