810
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
INKLUZIV TA’LIMMGA JALB QILINGAN BOLALAR IJTIMOIYLSHUV
OMILLARI
Xudoynaza o a Saida Ol mish qizi
Jizzax iloya i “Mi zacho‘l” umani “Inson” ij imoiy xizma la ma kazi
bosh mu axassis psixologi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734734
Anno a siya. Ushbu maqolada imkoniya i cheklangan bolala ni inklyuzi a’lim sha oi ida
oʻqi ishning mohiya i, inklyuzi a’limni ashkil pedagogik-psixologik usulla a osi ala i
yo i ib be ilgan.
Kali so‘zla : Bolala , i ojlanish, inklyuzi lik, inklyuzi a’lim, indi iduallik, pedagogik
exnologiyala , o‘lli o‘yinla moslashu .
Inklyuzi lik-inglizcha soʻz boʻlib, inclusi - qoʻshish, bi lash i ish ma’nola ini angla adi.
811
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Mazku a ama alohida eh iyojga ega boʻlgan oʻqu chila ni umum a’lim mak abla ida
sogʻlom bolala bilan qoʻshib bi galikda oʻqi ish ja ayonini i odalaydi.
Inklyuzi a’lim - ba cha o‘qu chila uchun maxsus a’lim eh iyojla i a indi idual
a qliligini inoba ga olgan imkoniya la ning holda a’lim muassasala ida ilm olishda eng
huquqlilikni a’minlashdi .
Inklyuzi a’lim boʻyicha xo ijiy aj ibala ahlil qilinganda, masalan, Rossiya
Fede a siyasida oʻqi u chini imkoniya i cheklangan bolala a’limiga ayyo lashning asosiy
yoʻnalishla i “Umum a’lim ashkilo la i pedagog xodimla i kasbiy da ajasini oshi ishning
kompleks das u i”da (2014 y.) aks e i ilgan boʻlib, bugungi kunga qada ushbu kasbiy s anda
pedagogika a’lim sohasi boʻyicha kad la ayyo lash izimi malaka alabla ini ishlab chiqishda
asos si a ida qoʻllanilib kelinmoqda.
Inklyuzi a’lim – oʻqu chila ning imkoniya la i, indi idual-psixologik, jismoniy nuqson
a oʻzlash i ish xususiya la ini hisobga olgan holda ashkil e iladigan a’lim ja ayonidi .
Shuningdek, inkluzi a’lim da la siyosa i boʻlib, nogi on a sogʻlom bolala oʻ asidagi
oʻsiqla ni ba a a e ish, inklyuzi a’limga muh oj bolala ni i ojlanishidagi nuqsonla i yoki
iq isodiy qiyinchilikla idan qa ’i naza , ij imoiy hayo ga moslash i ishga yoʻnal i ilgan
umum a’lim ja ayoniga qoʻshishni i odalo chi a’lim izimidi .
1
N.V.Bo iso a, S.A.P ushinskiy a’kidlaydila ki, inklyuzi a’lim ayanadigan ij imoiy
modelga koʻ a, “nogi onlikning sababi aqa kasallikning oʻzida emas, balki jamiya dagi ma jud
jismoniy (ij imoiy uzilmala a a ibla ga doi ) a ashkiliy (munosaba la ga doi ) oʻsiqla ,
s e eo ipla a no oʻgʻ i qa ashla di .”
Ushbu olim o‘z ik la i bilan inklyuzi sha oi ya a ilishi nogi onligi ma jud shaxsla ning
jamiya da ish i oki a o‘z aolligini namoyon qilish uchun imkoniya ya a ilishi haqida doza b
ik la ini bildi gan. Da haqiqa ushbu ik la ahamiya i a muhimligini hozi gi da da o‘z
asdig‘ini opmoqda.
S.V.Alexinaning ik icha, “inklyuziya - ij imoiy munosaba la ni insonpa a lash i ish a
imkoniya i cheklangan shaxsla ning bi galikda si a li a’lim olishga huquqla ini an olish
maqsadla ini ushunishning bi xil ma’noda boʻlishini naza da u u chi ij imoiy konsepsiya”
hisoblanadi.
Inklyuzi a’limni eng umumiy a zda a’lim siyosa i a amaliyo ining umumiy a’lim
asosla iga eng koʻp da ajada egishli boʻlgan yangi is iqbolli s a egik yoʻnalishi si a ida
belgilanadi. Inklyuzi a’lim izimini i ojlan i ishning xalqa o aj ibasi uzoq mudda li izchil,
uzluksiz, bosqichma-bosqich a kompleks yondashu xususiya iga ega s a egiya si a ida 1960-
yilla dan hozi gi kunla gacha amalga oshi ilmoqda.
N.N.Malo eye aning ik icha, aqa shu bosqichla dan keyingina inklyuzi a’lim
gʻoyala ini amaliyo ga a biq qilishga oʻ ish amalga oshi ildi. Inklyuzi a’limni jo iy qilish
ja ayonida oʻsiqla siz muhi ni ashkil qilish qiyinchilikla igina: pandusla bo ligi, mak abning
bi qa a li dizayni, umumiy oydalanish joyla ini qay a jihozlash, sh a la jad aliga mu axassis
de ek ologla ni ki i ishgina emas, balki “keng a qalgan s e eo ipla a no oʻgʻ i ushunishla ,
shu jumladan, oʻqi u chila , oʻqu chila a o a-onala ning in eg a siyaga ayyo ligi yoki ad
e ishidan ibo a ” ij imoiy xususiya li qiyinchilikla ham ma jud.
Shu munosaba bilan inklyuzi a’lim gʻoyala ini amaliyo ga jo iy qilish, bi inchi
na ba da, mak ab jamoasi omonidan inklyuziya qad iya la ini an olish, ha bi bolani uning
“boshlanishdagi” imkoniya la idan qa ’iy naza , i ojlanishga eh iyojini amalga oshi ish,
1
Pedagogik a amala lug‘a i. – T.: “Fan”, 2008. –B.47.
812
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
indi iduallikni qoʻllab-qu a lash za u ligini ushunish bilan bogʻliq a’lim muaassasasining
inklyuzi madaniya ini ya a ishni naza da u adi.
Mamlaka imizda inklyuzi a’limni a’lim olu chila ning ij imoiy eh iyojla i a shaxsiy
man aa la idan kelib chiqqan holda an, a’lim a ishlab chiqa ishning mus ahkam
in eg a siyasini a’minlash asosida ashkil e ishning huquqiy – me’yo la i ishlab chiqilgan.
“Alohida a’lim eh iyoji bo‘lgan bolala uchun inklyuzi a’limni ashkil e ish maqsadida
a’lim muassasala i moddiy exnika bazasini mus ahkamlash, o‘qu das u la ini
adap i lash i ish, sog‘lomlash i u chi si a li a’lim xizma la i imkoniya la ini oshi ish hamda bu
ja ayonga mos yuqo i malakali kad la ayyo lash” kabi muhim azi ala belgilandi.
2
Inklyuzi a’lim jismoniy a psixik imkoniya la i cheklangan oʻqu chila ni sogʻlom
oʻqu chila bilan bi galikda oʻqi ishni angla adi. Inklyuzi a’lim bi qa o muhim amoyilla ga
ayanilgan holda amalga oshi iladi.
Jumladan,
inson qad i uning layoqa la i a yu uqla iga bogʻliq emasligi p insipi;
ha bi shaxsning his qilish a oʻylash layoqa iga egaligi p insipi;
ha bi shaxsning muloqo qilish a inglash huquqiga egaligi p insipi;
ha bi shaxsning bi -bi iga ke akliligi p insipi;
shaxsga yoʻnal i ilgan a’lim ja ayonining aniq hamko lik asosida amalga oshi ilishi
p insipi;
ha bi oʻqu chining oʻz engdoshla ining qoʻllab-qu a lo i a doʻs ona
munosaba la iga eh iyojmandligi p insipi;
u li- umanlik oʻqu chi hayo ining ba cha jabhala ini i ojlan i ishni a’minlashi za u ligi
p insipi kabila .
Bolalik bosqichida inson psixologik-pedagogik jiha dan kuchli a’si lanadi.
Oʻsib kelayo gan bola o ganizmi, uning miya uzilishining ichki imkoniya la i
chega asizligini inoba ga olgan holda ashkil e ilgan ko eksion-pedagogik, psixologik hamda
ibbiy ishla bolaning bi lamchi nuqsonini kamay i ib, ikkilamchi nuqsonla ning oldini olishga
yo dam be adi. Bula ning hammasi i ojlanishida nuqsoni boʻlgan bolani mus aqil, hech kimga
qa am boʻlmagan holda hayo kechi ishga ayyo lash omilla idi .
Bolala ning ij imoiy eabili a siyasi ( iklash) a ij imoiy adap a siyasi (moslashu i)-bu
na aqa qalbdagi si a la ni, balki yangi exnologiya a inno a siyala ning paydo boʻlishi bilan
ad ijiy i ojlanib bo adigan bu nozik sohada p o essional yondashu ni alab qiladigan
se mashaqqa mehna di .
Bu sohaning akomillashu ida nogi onligi boʻlgan bolala boʻyicha ido ala a o muh oj
bolala ning ij imoiy moslashu i hola ini oʻ ganish boʻyicha adqiqo la olib bo ildi.
Mamlaka imizda imkoniya i cheklangan bolala a’lim- a biyasi a ula ning ij imoiy
hayo ga moslashu iga qulay sha oi la ya a ib be ilmoqda. Ula ni jamiya ga in eg a siya qilish,
a alo, imkon qada saloma ligini iklash maqsadida «Imkoniya i cheklangan bolala uchun
umumiy a’lim loyihasi» asosida ish yu i ib kelinmoqda. Bunda, asosan, inklyuzi a’lim
imkoniya la idan oydalanish koʻzda u ilmoqda.
Alohida a’limga eh iyoji ma jud o‘qu chila a ula ning o a-onala ida kuza iladigan
emo sional cha choq, s ess hola la ida psixologik xizma ko‘ sa ishda ‘‘Inson’’ ma kazla i
psixologla i o‘ ni alohida kasb e moqda.
2
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 7 e aldagi “O‘zbekis on Respublikasini yanada
i ojlan i ish bo‘yicha Ha aka la s a egiyasi o‘g‘ isida”gi PF-4947-sonli Fa moni.
813
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Na ijada inklyuzi a’limni ashkil e ishning pedagogik-psixologik xususiya la ini, oʻziga
xos imkoniya la ini chuqu oq oʻ ganish, u bilan bogʻliq muammola ni aniqlash, sama ado lik
jiha la ini asoslab be ish dolza b ilmiy muammoga aylanmoqda. Chunki inklyuzi a’lim usuli
ba cha bolala ning uhiy jismoniy hola idan qa ’iy naza a’lim ja ayonida oʻlaqonli ish i ok
e ishini a’minlashga qulay imkoniya ya a adi.
Lekin ba’zan sogʻlom bolala bilan nogi on bolala o asidagi a o u sezilib qolishi,
nogi on bola oʻz engdoshla iga qoʻshilmay, o inishi, oʻz imkoniya la idan oydalana olmasligi
sabab uyalib u ishi, kamsi ilishi, ay imla i esa oilada haddan ashqa i e ka oʻs i ilganligi u ayli
qaysa lik, injiqlik qilishi kuza iladiki, bunday sha oi da a’lim amaliyo i a a’lim xizma la ini
ashkillash i ishda oʻzga ishla qilishga oʻgʻ i keladi. Bula ning ba chasi inklyuzi a’lim
ja ayoni oʻziga xos mu akkablikla ga ega ekanligini a shu sohada ishlaydigan oʻqi u chila ,
sin ahba la i, a biyachila , kasbiy maho a us ala i zimmasiga jiddiy alabla a mas’uliya la
yuklashini oydinlash i adi.
Ri ojlanishida nuqsoni boʻlgan bolala ni oʻqi ish ja ayonida ko eksion- a biya iy
ishla ni amalga oshi ishga oid bilimla ni egallashga, inklyuzi a’lim ja ayonida ijodiy
izlanu chanlik bilan yondashish, mulohazala zanji ini man iqiy qu a olish, qiziqa li ma e ialni
anlash, oʻ ganilayo gan obyek la ning xossala ini isbo lash boʻyicha malakala a koʻnikmala ni
shakllan i ishga, oʻz bilim a malakala ini mus aqil oʻldi ib bo ish koʻnikmala ini
i ojlan i ishda pedagogik exnologiyala ni qoʻllash ijobiy sama a be adi.
Inklyuzi a’limda pedagogik exnologiyala ni qoʻllash ja ayonida bolala ni oʻqu
imkoniya la i – bunda ahsil olu chila ning yoshi, da sla ga ayyo ga lik da ajasi, jamoadagi
oʻza o munosaba la , oʻz – oʻzini boshqa ish qobiliya la ini e’ ibo ga olish lozim.
Inklyuzi a’limda pedagogik exnologiyala ni qoʻllashga binoan a’lim me odla ini
anlashda yuqo ida kel i ilgan mezonla ga asoslangan holda oʻqu ja ayonla ini oʻliq
loyihalash i ish o qali ashkil e iladi a be ilgan oʻqu ma e ialla i mazmuni ula ongiga ez,
oson singdi ilishiga hamda ula ning xo i asida uzoq aq saqlanishiga e ishiladi. Ri ojlanishida
nuqsoni boʻlgan bolala shaxsiy si a la i shakllanishida, nu qiy i ojlanishning a nu qiy
muloqo ni amalga oshi ishda in e aol oʻyinla ning ahamiya i ka a.
Ma’lumki, olli oʻyinla obyek i olamdagi inson amaliy aoliya ini sha li a ishda aks
e i ishda, a’lim sama ado ligini oshi ishda muhim ahamiya kasb e adi. Rolla ga asoslangan
oʻyinla i ojlanishida nuqsoni boʻlgan bolala nu qini aollash i adi a mo i lash i adi.
Oʻyin bolala ning abiiy a se imli aoliya idi . Shuning uchun a’lim- a biya be ish,
ula ni amaliyo da qoʻllash koʻnikmala ini hosil qilishda mashgʻulo la ni yosh xususiya la iga
mu o iq oʻyin a iqasida uyush i ishga e’ ibo be ilmoqda.
Bolala nu qini i ojlan i ish da omida mus aqil ik lashga, izlanu chanlikka a
umumlash i ishga undo chi usulla ni qoʻllash muhim ahamiya ga ega. Bolala ni yangi ma e ial
bilan anish i ishda, oldin oʻzlash i ilgan bilimla ni mus ahkamlashda, ula ning soʻz boyligini
oshi ish a a akku ini i ojlan i ishda didak ik oʻyinla dan oydalanish mumkin. Bolala ga
indi idual yondashib, mos opshi iq be ish ula ning qobiliya ini oʻs i ishni a’minlaydi.
3
Xulosa qilib shuni a’kidlash ke akki ba cha bolala ning indi idual psixologik shaxs
xususiya la i, qabul qilish da ajasi, zehn a id oki u lichadi . Shu bois maxsus eh iyojga ega
bo’lgan bola a’lim olayo gan inklyuzi sin la dagi o’qu a biya ja ayonini ashkil e ish
masalasi yanada mu akkab oq muammola ni hal e ishni alab e adi.
3
Bespalko V. P. Pedagogika a ilg'o o'qi ish exnologiyala i. M.: IRPO, 1996 yil.
814
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Inklyuzi sin da o’qi u chi bolala ning ikoniya ini e’ ibo ga olib, da sla ni shunga
mu o iq ejalash i a olsa, bolala ning nogi onligi bilim olishiga qanday a’si qilishini bilib, bu
qiyinchilikla ni ba a a e ishning uslubiy yo’lla idan oydalansa, mak ab a oila hamko ligini
o’la yo’lga qo’ya olsa hamda nogi on bolaning kelajagiga ishonch bilan qa asagina da s
ja ayoni mu a aqiya li kechishiga e ishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ami saido a SH.M. “Maxsus pedagogika ani a aqqiyo ida sha q mu a akki i
g‘oyala ining o‘ ni a oli” . Ped. an. nom... diss. – T., 2006.
2. ИИектра Спандагоу, Cатҳй Литтле, Давид Эванс, Мичелле Л. Инклусиве Эдуcатион
ин Счоолс анд Эарлй. Чилдҳоод Сеттингс.спрингер Спрингер Сингапоре. 2020.
3. Т.Д.2018. Инклюзивное образование в Испании. Пашкова.М, Скуднова.
4. Екатерина Михалч. Инклюзивное образование. 2021.
5. Наталя Микляева, Татяна Чудесникова, Анна Виленская, Олга Кудравес, Светлана
Семенака. Инклюзивное образование детей с ограниченными возможностями
здоровя. Москва Юрайт. 2021.
6. Nu muhamedo a L.SH. Nogi on bolala ning huquqiy asosala i a ilmiy-naza iy
masalala i. De ek olog kad la ni ayyo lash ja ayoniga inno a sion a’lim exnologiyala ini
adbiq e ish: muammola a is iqbolla .-T.,2014
7. D.S.Qaxa o a ―Inklyuzi a’lim exnologiyasi‖ Toshken . 2014
8. R.Shomaxmudo a, D.Tulagano a, A.Be die a. Jismoniy i ojlanishida muammola i
bo‘lgan bolala bilan inklyuzi a maxsus a’lim izimida olib bo iladigan ko eksion
pedagogik ishla . Toshken : XT «Roziqo O.J». 2007 y.
9. R.Shomaxmudo a. Inklyuzi a’limning naza iy a amaliy asosla i. Toshken : XT
«Roziqo O.J». 2007 y.
10. Ю.В.Шумиловская Подготовка будущего учителя к работе с учащимися в условиях
инклюзивного образования.
11. Yuldashe J.G‘., S.A.Usmono . Pedagogik exnologiya asosla i. –T.: O’qi u chi, 2004
