826
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
SHARQ ALLOMALARI PEDAGOGIK QARASHLARINING ILMIY TAHLILI
(IBN SINO, BERUNIY, AR-ROZIY, FAROBIY VA MIRZO ULUG‘BEK MISOLIDA)
Adxamjon Qosimo
Fa g‘ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i
“Ij imoiy anla ” ka ed asi assis en i.
Elek on poch a: adhamjonqosimo [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17735051
Anno a siya. Ushbu maqolada Sha q uyg‘onish da i mu a akki la i — Abu Nas
Fa obiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Be uniy, Abu Bak A -Roziy a Mi zo Ulug‘bekning
pedagogik qa ashla i ilmiy ahlil qilinadi. Olimla ning a’lim a a biya haqidagi ik la i, shaxs
kamolo i, axloqiy a biya, ilmiy izlanish me odla i, us oz-shogi d munosaba i a a’limning
ij imoiy ahamiya i masalala iga oid qa ashla i o‘ ganiladi. Tadqiqo da omida ha bi
allomaning pedagogik me osi alohida ko‘ ib chiqilib, a’lim me odla i, o‘qi u chi shaxsiga
qo‘yilgan alabla hamda ilmiy yondashu la ahlil e iladi. Shuningdek, ula ning umumiy a
o‘ziga xos omonla i solish i ma jad al o qali yo i iladi. Maqola zamona iy a’lim izimi uchun
Sha q mu a akki la ining pedagogik g‘oyala i naqada muhim ekani hamda ula bugungi a’lim
konsepsiyala i bilan qay da ajada uyg‘unlashishini ko‘ sa adi.
Kali so’zla : Sha q uyg‘onishi, pedagogik qa ashla , Ibn Sino, Be uniy, A -Roziy,
Fa obiy, Mi zo Ulug‘bek, a’lim me odla i, axloqiy a biya, us oz-shogi d an’anasi, ilmiy
izlanish, a’lim alsa asi, komil inson, empi ik a’lim, ilmiy kuza u , man iqiy ik lash.
KIRISH. Sha q uyg‘onish da i jahon ilm- ani, madaniya i a ma’na iya ining
shakllanishida beqiyos o‘ in u adi. Sha q mu a akki la i — Abu Nas Fa obiy, Abu Ali Ibn
Sino, Abu Rayhon Be uniy, Abu Bak A -Roziy a Mi zo Ulug‘bek — na aqa ibbiyo , alsa a,
kimyo a abiiy anla ning i ojiga, balki pedagogik a akku shakllanishiga ham ulkan hissa
qo‘shgan.
Ula ning asa la ida a’lim a a biya, shaxs kamolo i, axloqiy azila la , ilm o‘ ganish
me odla i, mu abbiy shaxsi a a’lim izimi haqidagi qa ashla yo qin aks e gan. Ushbu
maqolada besh buyuk allomaning pedagogik me osi ahlil qilinadi.
Ibn Sinoning pedagogik qa ashla i. Ibn Sino (980–1037) a’lim a a biya masalala ini
o‘zining “Donishnoma”, “Tadbi al-manzil”, “Ki ob al-shi o” kabi asa la ida chuqu ahlil
qilgan. Ibn Sino a’lim- a biya izimi bo‘yicha shaxsning ha omonlama i ojiga alohida e’ ibo
qa a gan. Ibn Sino insonni jismoniy, aqliy a axloqiy jiha dan ba kamol e ib a biyalashni
maqsad qilib qo‘ygan. Uning ik icha, haqiqiy a’lim — a biyani o‘z ichiga olgan, inson
kamolo iga qa a ilgan ja ayondi . Ibn Sino Bosqichma-bosqich a’lim amoyilida bolaga bilim
be ishda quyidagi amoyilla ni akli qiladi:
1. yoshga mos o‘qi ish;
2. osondan qiyinga qa ab bo ish;
3. amaliy mashqla bilan mus ahkamlash;
4. ak o lash.
Ibn Sino jamoa iy o‘qi ishning a zallikla ini asoslagan a’lim g‘oyasida quyidagila
shakllanadi: bolala o‘za o aqoba qiladi, suhba a muloqo o qali bilim mus ahkamlanadi,
ij imoiy ko‘nikmala shakllanadi.
827
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Bu g‘oya zamona iy pedagogika uchun ham dolza bdi . Ibn Sino axloqiy a biyani
bi inchi o‘ inga qo‘ygan. Unga ko‘ a: yaxshilikka o‘ ga ish,; yomon oda la dan qay a ish,;
mehna ga undash; shaxsning o‘g‘ i shakllanishi uchun muhim hisoblangan.
Abu Rayhon Be uniyning (973–1048) pedagogik qa ashla i o‘ziga xos ahamiya ga ega.
Be uniy ilmiy me osi bilan jahon si iliza siyasi a aqqiyo ida ulkan o‘ in u adi. Uning
a’lim haqidagi qa ashla i “Oso ul-boqiya”, “Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla ”,
“Mine alogiya” a boshqa asa la ida o‘z i odasini opgan.
Uning bi nech a me odini ko‘ ib chiqamiz. Ula dan bi i -Bilimning mus aqilligi a izlash
me odla i. Be uniy ilm o‘ ganishda: kuza ish,; aj iba,; solish i ish,; dalillash kabi me odla ning
us u o ligini a’kidlagan. Bu ilmiy a akku i oji uchun asos bo‘lgan. Ta’limda man iqiy
ik lash me odida a’limda anqidiy yondashu ni qo‘llash, ilmni ekshi ish, sa ol be ish
madaniya ini i ojlan i ish za u ligini uq i gan. Be uniy us oz shaxsiga qo‘yilgan alabla ni
shunday izohlaydi.
Us oz halol, sab li, ilmga sodiq, xolis bo‘lishi ke ak deb hisoblaydi. Uning ik icha, us oz
alabaning dunyoqa ashini shakllan i u chi eng muhim shaxsdi .
Ta’limning ij imoiy ahamiya i me odida Be uniy ilm jamiya a aqqiyo ining asosiy omili
ekanini e’ i o e gan. Shu sababli u ilmning hamma uchun ochiq bo‘lishini qo‘llab-qu a lagan.
Abu Bak A -Roziyning (864–925) pedagogik qa ashla i. A -Roziy Sha qning ulkan
abibi, aylasu i a kimyoga i si a ida anilgan. Uning pedagogik qa ashla i asosan ibbiy a
axloqiy a biya bilan bog‘liq. A -Roziy ilm amaliyo bilan bog‘liq bo‘lishi ke ak deb hisoblagan.
U kuza ish, aj iba o‘ kazish, xa odan saboq olish kabi usulla ni ilmiy a pedagogik
aoliya ning asosiga qo‘ygan.
A -Roziy mus aqil ik lashni ag‘ba lan i ishni ko‘ -ko‘ ona aqlid qilishga qa shi
chiqqan, ha bi bilimni ekshi ish, dalil bilan isbo lash ke akligini uq i gan. Bu esa alabada
mus aqil ik lashni shakllan i adi. Uning ik icha, ilm bilan axloq uyg‘un bo‘lishi ke ak.
Shaxsning kamolo i: os go‘ylik, me’yo , sab - oqa , oqilona ik yu i ish kabi azila la o qali
shakllanadi.
A -Roziy O‘qi u chi a o‘qu chi o‘ asidagi munosaba ni alohida a’kidlab o‘ gan. A -
Roziy o‘qi u chining azi asi – o‘qu chiga ayyo bilim be ish emas, balki uni ik lashga
o‘ ga ishdi , deb hisoblaydi.
Fa obiyning pedagogik qa ashla i. Abu Nas Fa obiy (873–950) Sha q uyg‘onishining
eng yi ik mu a akki la idan bi i bo‘lib, pedagogik ik la ining asosiy qismi “Fozil odamla
shah i”, “Aql ma’nola i”, “Ilmla ning kelib chiqishi”, “Bax saoda ga e ishish haqida” kabi
asa la ida o‘z aksini opgan. Fa obiy “ azila li shaha ” g‘oyasini ilga i su a ekan, a’limning
bosh maqsadi — aqlan a axloqan ye uk insonni a biyalash ekanini a’kidlaydi. U man iq ilmini
ik lash qonunla i si a ida e’ i o e adi. Talaba man iqiy ik lashni egallamas ekan, chin bilimga
e ishishi qiyin.
Fa obiy o‘qi ishning: izchil, sis emali, osondan qiyinga asoslangan bo‘lishi za u ligini
qayd e adi. Fo obiy ideal us oz-shogi d munosaba ini -us oz azila li, bilimdon, kam a , os go‘y,
saxiy bo‘lishi lozim; shogi d esa izchil mehna qilu chi, in ilu chan, axloqan pok bo‘lishi ke ak
deb hisoblaydi.
Mi zo Ulug‘bekning pedagogik qa ashla i. Mi zo Ulug‘bek (1394–1449) ilmiy
mak ab ya a gan buyuk da la a bobi a as onomdi . Mi zo Ulug‘bek ilm ma kazla i -
Sama qand mad asa (1420-y.) a Rasadxona (1428–1429-y.) kabi ilm muassasala ini ba po e ib,
a’limning izimli shakllanishiga asos soldi.
828
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Mi zo Ulug‘bek lmiy mak ab a us oz-shogi d an’anasini da om e i di. U Qozizoda
Rumiy, Ali Qushchi, G‘iyosiddin Koshiy kabi olimla bilan bi ga kuchli ilmiy muhi ya a di.
Bu — zamona iy ilmiy mak abla ning das labki ko‘ inishidi . Ulug‘bek shogi dla ni:
as onomik kuza u , ma ema ik hisob, geodezik o‘lcho la bilan naza iy da sla ni
uyg‘unlash i ishga o‘ ga gan. Shuningdek U bilim olu chila ni: mus aqil ik lashga, sa ol
be ishga, bahs-munoza a qilishga ag‘ba lan i gan. Ulug‘bek ilmni jamiya a naqi a da la
boshqa u ida za u omil si a ida ko‘ gan.
OLIMLAR QARASHLARINI SOLISHTIRMA TAHLILI
1-jad al
Olim
Asosiy a’lim
me odi
Ta’lim maqsadi
O‘qi u chi
haqidagi ik
Pedagogik
yangilik
Ibn Sino
Psixologik
yondashu , o‘yin,
izchillik
Komil inson
Meh ibon,
bilimdon, sab li
Yoshga mos a’lim
Be uniy
Kuza ish, aj iba,
ilmiy ahlil
Haqiqa ni bilish
Adola li a ilmiy
ik lo chi
Empi ik
( aj iba iy) a’lim
A -Roziy
Tibbiy-pedagogik
yondashu
Sog‘lom a aqlli
inson
Ruhiya shunos,
oqil
Sog‘liqni a’lim
ma kaziga qo‘yish
Fa obiy
Man iq,
mushohada, alsa a
Fazila li jamiya
Aqlan ye uk, ozil
Ta’lim alsa asini
ya a ish
Mi zo
Ulug‘bek
Ilmiy kuza u ,
hisob-ki ob
Ilmiy haqiqa
Ilmiy mulohazako
us oz
As onomik
adqiqo asosida
a’lim
UMUMIY MUHOKAMA VA XULOSA
1. Ba cha olimla ni bi lash i u chi jiha la :
- Ta’lim – jamiya a aqqiyo ining asosidi .
- O‘qi u chi shaxsiga ka a e’ ibo qa a ilgan.
- Bilimni amaliyo , man iq a aj iba bilan bog‘lash muhim.
- Axloqiy a biya a’lim ja ayonining ma kazida u adi.
2. Fa qlo chi jiha la :
- Ibn Sino – psixologik-pedagogik yondashu ni i ojlan i di.
- Be uniy – ilmiy aj ibaga asoslangan a’limni poyde o qildi.
- A -Roziy – sog‘lom u mush a zi a uhiy gigiyenani a’lim ma kaziga qo‘ydi.
- Fa obiy – a’lim alsa asini ya a gan izimlash i u chi mu a akki .
- Mi zo Ulug‘bek – ilmiy asad a hisob-ki obga asoslangan mak abni ya a di.
3. Zamona iy a’lim uchun ahamiya i:
- Shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu (Ibn Sino)
- STEM yo‘nalishi asosla i (Ulug‘bek, Be uniy)
- Ta’lim-axloq uyg‘unligi (Fa obiy)
- Sog‘lom muhi da a’lim (A -Roziy)
Sha q mu a akki la ining bu qa ashla i bugungi pedagogika ilmida ham o‘z ahamiya ini
yo‘qo magan a zamona iy a’lim konsepsiyala i bilan uyg‘un holda i ojlanmoqda.
Xulosa
829
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Sha q uyg‘onish da i mu a akki la ining pedagogik qa ashla i jahon ilm- an a a’lim
a aqqiyo ida ub bu ilish yasagan ulkan ik iy me osdi . Abu Nas Fa obiy, Ibn Sino, Abu
Rayhon Be uniy, Abu Bak A -Roziy a Mi zo Ulug‘bekning asa la ida a’lim- a biya masalala i
chuqu ilmiy asosda yo i ilgan bo‘lib, ula inson kamolo i, ilmning mohiya i, us oz-shogi d
munosaba i, axloqiy a biya a ilmiy izlanish me odla iga oid qimma li g‘oyala ni ilga i
su ganla .
Ula ning ik la i ahlil qilinganda, bi inchi na ba da, ba cha allomala ning a’limni
jamiya a aqqiyo ining hal qilu chi omili si a ida ko‘ ganini kuza ish mumkin. Ula uchun
a’lim shunchaki bilim be ish emas, balki shaxsni ma’na iy, axloqiy, aqliy a jismoniy jiha dan
ba kamol qilib a biyalash ja ayoni hisoblanadi. Shu jiha dan, pedagogika ula uchun alsa a,
ibbiyo , axloq a ilmiy a akku bilan chamba chas bog‘langan soha si a ida namoyon bo‘ladi.
Ibn Sino a’lim ja ayonida yoshga moslik, izchillik, o‘yin o qali o‘ ga ish, jamoa iy
a’limning a zallikla i kabi bugungi didak ikaning asosiy amoyilla iga mos ushadigan
yondashu la ni ilga i su di. Be uniy ilmiy izlanishda aj iba, kuza ish a solish i ishning
us u o ligini ko‘ sa ib, empi ik a’lim me odologiyasining negizini ya a di. A -Roziy
pedagogikani ibbiy-axloqiy a biya bilan uyg‘unlash i ib, shaxsning uhiy saloma ligi a axloqiy
azila la ini bi lamchi o‘ inga qo‘ydi. Fa obiy esa a’lim alsa asini shakllan i ib, azila li jamiya
g‘oyasini ilga i su di, man iq a mushohada o qali ilmga ye ishishning naza iy asosla ini
muayyanlash i di. Mi zo Ulug‘bek ilmiy mak ab ya a ish, as onomik kuza u la asosida a’lim
be ish, us oz-shogi d an’anasini shakllan i ish o qali a’lim ja ayonini ilmiy adqiqo bilan
uyg‘unlash i di.
Ushbu olimla ning qa ashla i na aqa bi -bi ini o‘ldi adi, balki u li anla kesishmasida
uni e sal pedagogik izimni shakllan i adi. Ula ilga i su gan g‘oyala zamona iy pedagogika,
xususan, shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim, kompe ensiyaga asoslangan yondashu , ilmiy- adqiqo
me odla i, axloqiy a biya a STEM yo‘nalishla ining naza iy asosla i bilan uyg‘un keladi.
Bugungi a’lim isloho la i ja ayonida Sha q mu a akki la ining me osi beqiyos
me odologik ahamiya kasb e adi. Ula ning a’limga doi ik la i inson qobiliya la ini
i ojlan i ish, mus aqil ik lashni shakllan i ish, ilmiy izlanish ko‘nikmala ini kuchay i ish, us oz
ob o‘sini yuksal i ish, a’limda axloqiy muhi ni mus ahkamlash kabi dolza b masalala ni hal
e ishda ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
Umuman olganda, Fa obiy, Ibn Sino, Be uniy, A -Roziy a Mi zo Ulug‘bekning
pedagogik qa ashla i hozi gi a’lim izimi uchun na aqa a ixiy me os, balki amaliy ahamiya ga
ega bo‘lgan bepoyon ilmiy-madaniy xazinadi . Ula ning ik la i bugungi pedagogik a akku ga
uyg‘un bo‘lib, a’lim ja ayonini insonpa a , ilmiy asoslangan, maqsadli a sama ali ashkil e ish
uchun mus ahkam naza iy asos ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ibn Sino. Ki ob ash-Shi o. – Teh on nash la i.
2. Abu Rayhon Be uniy. Oso ul-boqiya. Tanlangan asa la . – T. I. / A abchadan a jima a
izohla . Masʼul muha i la ko‘ sa ilmadi. – Toshken : “Fan”, 1968.
3. Be uniy A.R. Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla . Tanlangan asa la . – T. I. /
A abchadan A. Rasulo a jimasi. Masʼul muha i I. Abdullaye . – Toshken :
“O‘qi u chi”, 1997. – 488 b.
4. A -Roziy A.B. Ki ob al-Ha iy. – Qadimiy qo‘lyozmala asosida ayyo langan nash la .
5. Sodiqo Q., Yoqubo Sh. Sha q mu a akki la ining pedagogik me osi. – Toshken , 2010.
830
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
6. Mumino A. O‘ a as allomala i a’lim- a biya haqidagi qa ashla i. – Toshken , 2018.
7. Komilo N. Con empo a y app oaches o eaching he his o y o medicine in highe
medical educa ion ins i u ions and hei e alua ion / Mode n Scien i ic Resea ch
In e na ional Scien i ic Jou nal № 1, 2025. -P. 41-45.
8. Qosimo A. Sha q allomala ining ibbiyo sohasidagi buyuk me osi / Yangi O'zbekis on
a aqqiyo ida adqiqo la ni o' ni a i ojlanish omilla i. № 1, Iyul 2024. -B. 325-328.
9. Qosimo A. Sha q allomala ining asa la i o qali a ixiy a akku ni i ojlan i ish
exnologiyala i / Tadqiqo la jahon ilmiy-me odik ju nal, № 41, Iyul-2024 -B. 82-84.
10. Qosimo A. Sha q allomala ining buyuk me osla ini o’ ganish – biz uchun ham a z
ham qa zdi / In e na ional scien i ic jou nal «Mode n science аnd esea ch» , № 1,
Toshken - Yan a 2025. -B.1016-1019.
11. Qosimo A. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunla i” asa ining hozi gi
ibbiyo dagi o‘ ni a oli / Zamona iy ilm- an a aʼlim is iqbolla i ilmiy-amaliy
kon e ensiyasi. № 1, Yan a - 2025 - B. 337-340.
12. Qosimo A. The his o ical signi icance o eas e n schola s' wo ks in p epa ing s uden s
o olk medicine / Ame ican Jou nal o Mode n Wo ld Sciences. 25.04.2025. Vol 2 Issue
4 P-184-189.
