285
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SAID OTALIQ MADRASASI TARIXI VA UNING O‘Z DAVRIDAGI
IJTIMOIY-MA’NAVIY ROLI
Xu amo a Za ina
Deno adbi ko lik a pedagogika
Ta ix yo‘nalishi 1-ku s magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17735199
Anno a siya: Maqolada XV as da yashab o‘ gan Naqshbandiya a’limo ining
namoyandala idan bi i bo‘lgan Bahouddin Naqshbandiyning shogi dla i hisoblangan Xoja Alouddin
A o haz a la ining hayo yo‘lla i a u kishining mubo ak qadamjosi a masjidi haqida ma’lumo la
be ib o‘ ilgan.Bundan ashqa i, hozi gi kunda hukuma imiz omonidan olib bo ilayogan
obodonlash i ish ishla i haqida o’x alib o‘ iladi.
Kali so‘zla : A -Te miziy, "Tuh a az-zoi iyn", Xoja Bahouddin Naqshband, Pesh oq, meʼmo us a
Ahmad Mama Buxo iy
Аннотация: В статье рассказывается о жизненном пути Ходжи Алауддина Аттара,
ученика Бахауддина Накшбанди, одного из представителей учения Накшбанди, жившего в XV
веке, а также о его благословенной святыне и мечети.Кроме того, в статье рассматриваются
работы по благоустройству, проводимые в настоящее время нашим правительством.
Ключевые слова: Ат-Тирмизи, «Тухфат аз-Зайрийн», Ходжа Бахауддин Накшбанд, Пештак,
главный архитектор Ахмад Мамат Бухари.
Abs ac : The a icle p o ides in o ma ion abou he li e pa h o Khoja Alauddin A a , a
disciple o Bahauddin Naqshbandi, one o he ep esen a i es o he Naqshbandi doc ine who li ed
in he 15 h cen u y, and abou his blessed sh ine and mosque.In addi ion, i discusses he imp o emen
wo ks cu en ly being ca ied ou by ou go e nmen .
Keywo ds: A -Ti midhi, "Tuh a az-zai iyn", Khoja Bahauddin Naqshband, Pesh ak, mas e
a chi ec Ahmad Mama Bukha i
Su xon ohasi hududida muqaddas qadamjola koʻp ulug’ kishila , aziz-a liyola yashab
oʻ gan. Xususan, A -Te miziy, Soʻ i Olloyo , Hoʻjaipok O a, kabi benazi 51 insonla ning aba uk
hokla i shu ye da. Shunday aziz a mo’ aba insonla dan bi i Xoja Alouddin A o haz a la i ham shu
ye da mangu qo‘nim opganla . Manbala ga koʻ a, Said o aliq mad asasi, Haz a Xoja Alouddin
A o ga a ab, uning oʻgʻilla i a ne a ala i omonidan qu ilgan.[1]Shayx А o ali haz a la i
o‘gʼ isida a ix manbala imizda o‘liq maʼlumo kel i ilmagan. Faqa u zo ning ismla i a axallusla i
haqida qisqacha maʼlumo kel i ilgan. Shayx А o alening ismla i Hoja Аlouddin bo‘lgan. Ul zo
Buxo oi sha i da zodagon oilasida dunyoga kelganla . Ta ix manbala ida Xoja Alouddin A o
Valining ugʼilgan yili haqida maʼlumo kel i ilmagan. Аsli Xo azmlik ijo a chining o‘gʼilla idan
bi i bo‘lganla . U kishining o ala i ham sa doga lik bilan shugʼullanganla . O ala i a o e gach, eng
kenja o‘gʼil bo‘lgan Аlouddin А o o‘zining me osidan oz kechib, akala i Shahobiddin a
Mubo akka qoldi ib, o‘zla i Buxo o mad asala idan bi iga bo adila a zohidona hayo kechi adila .
Buxo o mad asasida u kishiga
Naqshbandiya a iqa ining asoschisi bo‘lgan Xoja Bahouddin Naqshband o‘zla ining
qa amogʼiga oladila a u kishi aʼlim a a biya be adila . Аlouddin А o haz a la i us ozining
a o idan keyin o‘z zamondoshla iga aʼlim a a biya be di. U kishi sa do bilan aqa i ikchilik
uchun shugʼullanganlikla i, olibi
ilmla ga aq i- aq i bilan hadyala , so gʼala be ib u ganlikla i uchun u kishini zamondosh
olimla a insonla Shayx А o deb ahallus bilan a ashgan. А o a abcha so‘z bo‘lib, “so u chi”
degan maʼnoni bildi adi
286
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
"Tuh a az-zoi iyn" asa ida ay ilishicha, Haz a Xoja Alouddin A o Naqshbandiya a iqa i
shayxla i ol in zanji i ke ma-ke ligi hisobida — oʻn ye inchisi boʻlib, Bahouddin Naqshbandning
o isi, mu idi kuyo i boʻlgan. U kishining ikki hali ala idan bi i hisoblangan. Haz a Xoja Alouddin
A o Chagʻoniyon iloya iga 1389—1396-yilla da oilasi bilan kelib qolgan a milodiy 1400-yil 18-
ma da Deno da a o e gan. Sa mozo o a degan joyda da n qilingan. Bu ye hozi da “Shayx A o
Valiy” yoki “Os ona bu a” deb a aladi. Qab is onda Xoja Alouddin A o ning keyingi a lodla i,
jumladan, uning oʻgʻli — Shayx Hasan A o , ne a asi Xoja Yusu A o ham da n e ilgan. [2]
Tadqiqo chila Deno shah idagi Said o aliq mad asasining XVI as da Alouddin A o a lodla i
omonidan bunyod e ilgani a boshqa maʼlumo la ni qayd e ishadi. Said o aliq mad asasi — Deno
ma kazida ikki qa a li qilib qu ilgan mad asa hisoblanib, Shayboniyla hukm onligi da ida,
buxo olik meʼmo us a Ahmad Mama Buxo iy boshchiligida islom dini a bobi — Haz a Xoja
Alouddin A o ga a ab qu ilgan. Buxo oning yi ik mad asala i qu ilishi uslubida ba po e ilgan
(Koʻkaldosh a boshqa mad asala ).[3] Mad asa u kishining oʻgʻilla i a ne a ala i omonidan 26 yil
da omida qu ilgan. Qu ilishda us a Ahmad Mama Buxo iy boshqosh boʻlgan. Poyde o ining
chuqu ligi 5,5 me bo’lib, unga bi necha qa o 52 qamish o‘shalib pishgan g’ish la bilan alohida
usulda e ib chiqilgan. To‘ bu chagida 4 a bu j bo‘lib, de azala i nakshin panja ala bilan
beza ilgan. U 114 xuja adan ibo a . Mad asa xuj ala i soni 114 bo‘lib, Qu ʼoni ka im su ala i soniga
qiyos qilingani bilan diqqa ga sazo o di . Mad asa shimoldan janubga omon choʻzilgan oʻg i
oʻ bu chak a hli (46×64 m) bo’lib, bu chakla iga guldas ala ishlangan. Pesh ogʻining 2 yon
omonida 2 qa a li 3 a oqli peshay oni bo . Pesh oq o qali ki a e ishda miyonsa oy (bi necha
boʻlimdan ibo a ), uning 2 yonida cho oq a xli masjid a da sxona bo . Miyonsa oy gumbazi
qalqonsimon qanosla ga, masjid a da sxona gumbazla i oqila ga ayangan. Ho li (40×29,5 m)
a o ida oldi chuqu a oqli, 2 qa a li huj ala joylashgan. Pas ki qa a dagi huj ala hajmi 4,75×2,75
m a yuqo isidagi huj ala hajmi 2,75×2,25 m, omi balxi gumbazli. Pesh ogʻi a ichki xonala ida
miyonsa oy a oqla ida ganchko i bezakla a ichki boʻ ma qobi gʻasimon, muqa nas naqshla
saqlangan.[4] Xuj a de azala iga ganchdan panja ala ishlangan. Mazku shakldagi mad asa
Su xonda yo iloya ida yagonadi . Buxo o inqilobidan oldin mad asada 400 ga yaqin alaba ahsil
olgan, ula ga 33 muda is saboq be gan.
Me’mo iy jiha dan u o‘z da ining boshqa mad asala i – Mi A ab, Kukaldosh yoki Ulug‘bek
mad asala iga o‘xshash uzilishga ega bo‘lgan. Ho li ma kazida masjid a da sxona, a o iga
joylashgan huj ala esa alabala yashashi uchun mo‘ljallangan. Bunday uzilma mad asaning ilmiy
hayo i a da s ja ayonla ini qulay ashkil e ishga xizma qilgan [1, 40-be ].
Said O aliq mad asasida o‘qi ilgan anla o‘sha da islomiy a’lim an’anala iga mos bo‘lib,
Qu ’on, hadis, iqh, a ab ili, man iq, alsa a, adabiyo a ba’zi abiiy anla ni o‘z ichiga olgan. Ta’lim
ja ayoni asosan “da s–bahs” shaklida olib bo ilgan, ya’ni muda is ma’ uzala o‘qib, alabala ning
mus aqil ik lashi, sa ol be ishi a man iqiy ahlil qilishini ag‘ba lan i gan. Bu uslub o‘ a as
musulmon ilmiy mak abla ining muhim pedagogik amoyili hisoblangan.
Mad asa bi i u chila i keyinchalik Buxo o, Sama qand, Te miz kabi yi ik shaha la masjidla i
a a’lim maskanla ida aoliya yu i ib, o‘z na ba ida ilmiy an’anani da om e i ganla . Bu ja ayon
ilmiy me osning uzluksizligini a’minlagan. Shuningdek, mad asada o‘qigan ay im ulamola alsa a,
adabiyo a iqh sohasida asa la yozganlikla i haqidagi ma’lumo la ma jud. Shu a iqa Said O aliq
mad asasi diniy a’lim bilan bi qa o da a akku , ilmiy izlanish a ijod ma kazi si a ida ham anilgan
[2, 136-be ].
O‘ a as da mad asa aqa ilm o‘ ganish joyi emas, balki ij imoiy ba qa o likni a’minlo chi
ma’na iy ma kaz si a ida ham muhim ahamiya kasb e gan. Said O aliq mad asasi bu bo ada o‘ziga
287
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
xos o‘ inga ega bo‘lgan. Unda ahsil olgan yoshla na aqa diniy bilimla ga ega bo‘lgan, balki xalq
o asida odob-axloq, halollik, insonpa a lik, bag‘ ikenglik kabi qad iya la ni a g‘ib e ganla .
Shoʻ ola uzimi da ida mad asa yopib qoʻyilgan. 1956— 1960 a 1972—1973-yilla da Oʻzbekis on
SSR olimla i omonidan ilmiy oʻ ganilgan. 1991-yildan, Hoji Luqmonxon Hayda xon oʻgʻli
ashabbusi bilan mad asada alabala ning 4 yillik oʻqi ilishi boshlangan. Bugungi kunda mad asaning
oʻ a maxsus islom bilim yu i si a idagi aoliya i oʻx a ib qoʻyilgan. 2018—2019-yilla dagi
xaba la ga koʻ a, mad asa binosi ayanchli ah olga kelib qolgan, qulash a a asida boʻlgan. Mad asa
2019-yilda asdiqlangan "Moddiy madaniy me osning koʻchmas mulk obyek la i" milliy oʻyxa iga
ki i ilib, unda huna mandchilik ma kazi ba po e ish ejalash i ilgan. 2020-yilda binoni saqlab qolish
a uning in a uzilmasini akomillash i ish boʻyicha cho a adbi la ishlab chiqilgan boʻlib, ula ning
ij o mudda i e ib 2021-yilning ma —ap el oyla i belgilangan[12]. [4]
Takli la a a siyala
1.A xi a hujja la ni chuqu adqiq e ish
Mad asaning a ixi a aoliya ini mukammal o‘ ganish uchun a ixiy hujja la , a xi ma e ialla i a
eski manbala ni izimli a ishda adqiq e ish a siya e iladi. Bu mad asaning ashkil opishi,
muda isla i a alabala ining aoliya i haqida aniq oq ma’lumo be adi.
2.Mad asaning a’lim izimini ahlil qilish
Mad asada o‘qi ilgan anla , pedagogik me odla a da s-uslubla ni zamona iy ilmiy yondashu la
bilan solish i ib ahlil qilish lozim. Bu a ixiy a’lim izimining bugungi da pedagogik ja ayonla iga
qanday ilhom be ishi mumkinligini ko‘ sa adi.
3.Ij imoiy a ma’na iy olni adqiq qilish
Mad asaning jamiya dagi ij imoiy a ma’na iy a’si ini chuqu o‘ ganish za u . Talabala a
ulamola ning jamiya da olib bo gan aoliya i, axloqiy a ma’na iy me osi haqida ilmiy adqiqo la
olib bo ish a siya e iladi.
4.Me’mo iy a a xi ek u a me osini saqlash
Mad asaning saqlanib qolgan binola i a ixiy a madaniy ob’ek si a ida as ab-a aylanishi lozim.
A xi ek u a elemen la ini es a a siya qilish a ula ni ilmiy
jiha dan ahlil qilish, yosh a lodga a ixiy a ma’na iy me osni ye kazishda muhim ahamiya ga
ega.
5.Ilmiy kon e ensiyala a semina la ashkil e ish
Mad asaning a ixi a aoliya ini o‘ ganish bo‘yicha ilmiy kon e ensiyala , semina la a da a
suhba la ini ashkil e ish a siya qilinadi. Bu adbi la ilmiy hamjamiya ni jalb qilish, yangi
adqiqo la a mul idisipline yondashu la ni i ojlan i ish imkonini be adi.
6.Yosh a lodga ma’na iy a biya das u la ini ishlab chiqish
Mad asaning a ixiy aj ibasi asosida yoshla uchun ma’na iy a ilmiy das u la ya a ish mumkin. Bu
das u la alabala da milliy a diniy qad iya la ni, axloqiy mas’uliya ni shakllan i ishga xizma qiladi.
Xulosa qilib ay ganda, hozi gi kunda mamlaka imizda olib bo ilayo gan isloho la na ijasida
a ixiy obidala ga bo’lgan e’ ibo , ula ni kelajak a lodla ga so holda ye kazish bo asida bi qancha
amaliy ishla olib bo ilmoqda. Mad asa, 2019- yilda asdiqlangan "Moddiy madaniy me osning
koʻchmas mulk obʼek la i" milliy oʻyxa iga ki i ilib, unda huna mandchilik ma kazi ba po e ish
ejalash i ilgan. 2020-yilda binoni saqlab qolish a uning in a uzilmasini akomillash i ish boʻyicha
cho a adbi la ishlab chiqilgan.
288
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Oʻzbekis on Milliy Ensiklopediyasi Bi inchi jild. Toshken , 2000-yil
2. Pugachenko a G. А., Rempelь L. I., Is o iya iskuss Uzbekis ana s d e neyshix emyon do
se edinы de ya nad sa ogo eka — T. 1965.
3. Аska o Sh. D., Genezis a xi ek u ы Uzbekis ana — T. 2014.
4. А sha skaya Z. А., R eladze E. V., Xakimo Z. А., S edne eko ыe pamya niki Su xanda ьi —
T., 1982.
