294
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XORAZMSHOHLAR DAVLATI INQIROZI VA MO'G'ULLAR ISTILOSIGA
OLIB KELGAN OMILLAR
Sa a No qobilo
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i a ix yo’nalishi alabasi
h ps://doi.o g/ 10.5281/zenodo.17735878
Anno a siya: Mazku maqolada Xo azmshohla da la i inqi ozi a mo‘g‘illa is ilosiga olib
kelgan siyosiy, iq isodiy hamda ha biy omilla ahlil qilinadi. Unda sulola ichidagi nizola , ma kaziy
hokimiya ning zai lashu i, eodal a qoqlik, ashqi siyosa da yo‘l qo‘yilgan xa ola hamda
Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘il bosqinining mu a aqiya sababla iga e’ ibo qa a ilgan.
Shuningdek, maqolada Xo azmshohla da la ining qulashining O‘ a Osiyo a ixidagi o‘ ni a
oqiba la i a ixiy manbala asosida yo i iladi.
Kali so’zla : Xo azmshohla da la i, inqi oz, mo‘g‘illa is ilosi, Chingizxon, Muhammad
Xo azmshoh, siyosiy beqa o lik, eodal a qoqlik, O‘ a Osiyo a ixi, ha biy siyosa , a ixiy manbala .
Ki ish: Xo azmshohla da la i XII as ning ikkinchi ya mi a XIII as boshla ida Ma kaziy
Osiyo hamda Yaqin Sha q min aqasidagi eng qud a li da la la dan bi i bo‘lgan. Uning hududi
Mo a ounnah , Xu oson, E on, A g‘onis on, I oq a ha o Ka kazgacha yoyilgan edi.
Xo azmshohla sulolasi qisqa aq ichida iq isodiy a madaniy jiha dan yuksak da ajaga e ishgan
bo‘lsa-da, da la ichida yuzaga kelgan siyosiy beqa o lik, ichki nizola a ma kaziy hokimiya ning
zai lashu i bu qud a li sal ana ning inqi oziga sabab bo‘ldi
1
. Xususan, Muhammad Xo azmshoh
da ida da la hududi kengaygan bo‘lsa-da, uning boshqa u siyosa ida yo‘l qo‘yilgan xa ola ,
ami la a iloya hokimla i o‘ asidagi aqoba , eodal a qoqlik a ishonchsizlik da la bi ligini
zai lash i di. Shu bilan bi ga, ashqi siyosa da Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘illa bilan
munosaba la ning yomonlashu i, elchila ga nisba an qilgan adola siz munosaba a diploma ik
xa ola mo‘g‘il bosqiniga yo‘l ochdi. Mazku maqolada Xo azmshohla da la ining inqi oziga olib
kelgan ichki a ashqi omilla a ixiy manbala asosida ahlil qilinadi. Shuningdek, mo‘g‘il
is ilosining O‘ a Osiyo xalqla i aqdi iga ko‘ sa gan a’si i a bu ja ayonning min aqa a ixidagi o‘ ni
haqida ik yu i iladi.
Asosiy qism: Xo azmshohla da la i XII as oxi i a XIII as boshla ida Ma kaziy Osiyodagi
eng qud a li da la la dan bi i bo‘lgan. Ayniqsa, Muhammad Xo azmshoh (1200–1220) da ida
da la hududi kengayib, Mo a ounnah , Xu oson, E on a A g‘onis onni o‘z ichiga olgan.
2
Bi oq
da la ichki a ashqi omilla u ayli inqi ozga yuz u di a na ijada mo‘g‘illa is ilosiga uch adi.
Da la hududi juda ka a bo‘lganligi sababli ma kaziy hokimiya iloya la us idan nazo a ni
yo‘qo di. Viloya hokimla i mus aqil siyosa yu i a boshladi, bu esa da la boshqa u ining
sama ado ligini kamay i di. Muhammad Xo azmshohning onasi Tu kon xo un da la ishla iga
a alashib, hokimiya da nizola kelib chiqa di. Sa oy ichidagi ichki aqoba da la ning ba qa o ligini
susay i di. Viloya ami la i o‘z man aa ini us un qo‘ydi, ma kaziy hokimiya ga o‘liq sadoqa
ko‘ sa madi. Bu esa ashqi ahdid pay ida bi lashgan mudo aa kuchini shakllan i ishga imkon
be madi. Uzluksiz u ushla , soliqla ning oshishi a ichki beqa o lik iq isodiy hayo ni izdan chiqa di.
Aholining no oziligi kuchayib, da la ba qa o ligiga salbiy a’si ko‘ sa di.
1
1. R.Shamsu dino . Sh.Ka imo “Va an Ta ixi” bi inchi ki ob. “Sha q” nash iyo i. Toshken 2010.
2
2. A.S. Sagdullaye . “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I ki ob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021,
295
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
1218–1219-yilla da mo‘g‘illa bilan inch sa do a diploma ik aloqala yo‘lga qo‘yilishi mumkin edi.
Ammo O‘ o shah idagi mo‘g‘il sa doga la ini qa l qilish a Chingizxonning elchila iga adola siz
munosaba mo‘g‘il bosqiniga sabab bo‘ldi.
Mo‘g‘illa o‘z da ining eng kuchli, in izomli a ezko qo‘shini bilan ha aka qilgan.
3
Ula ning jang
ak ikala i a ezko ha aka lanish imkoniya la i Xo azmshohla qo‘shini uchun ka a muammo
bo‘ldi. Muhammad Xo azmshoh qo‘shinini u li yo‘nalishla ga yubo di, bu esa ula ning bi lashgan
mudo aa kuchini kamay i di a mo‘g‘illa ga g‘alaba qozonish imkonini be di. Muhammad
Xo azmshoh mo‘g‘illa ga qa shi qa ’iy qa o qabul qila olmadi. 1220-yilda u Abeskun hududida a o
e di a bu Xo azmshohla da la ining yakuniy qulashiga olib keldi Muhammad Xo azmshoh
mo‘g‘illa bilan o‘g‘ idan- o‘g‘ i ku asha olmadi, qo‘shinla ini a qa ib yubo di a s a egik
xa ola ga yo‘l qo‘ydi. Na ijada 1220-yilda mo‘g‘illa U ganch, Sama qand a boshqa shaha la ni
egallab, Xo azmshohla da la ini bu unlay ay on qildi. Muhammad Xo azmshoh esa Abeskun
hududida a o e di.
4
Shaha la ay on bo‘ldi, aholining ka a qismi halok bo‘ldi, iq isodiy a madaniy hayo
anazzulga yuz u di. Xo azmshohla da la i haloka i O‘ a Osiyoda yangi siyosiy uzilmala a
a ixiy da la ning boshlanishiga sabab bo‘ldi. Mo‘g‘illa is ilosi na ijasida Xo azmshohla da la i
bu unlay qulab ushdi. Shaha la ay on qilindi, aholining ka a qismi halok bo‘ldi,
5
iq isodiy a
madaniy hayo anazzulga yuz u di. Shu bilan bi ga, bu oqea O‘ a Osiyo a ixida yangi siyosiy
uzilmala shakllanishiga zamin ya a di.
Xulosa: Xo azmshohla da la i haloka i ichki siyosiy beqa o lik, ma kaziy hokimiya ning
zai lashu i, eodal a qoqlik a iq isodiy anglik kabi ichki omilla bilan bog‘liq bo‘ldi. Shu bilan
bi ga, ashqi ahdid – Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘illa is ilosi ham da la ning qulashida hal
qilu chi ol o‘ynadi. Muhammad Xo azmshoh s a egik xa ola qilgani, qo‘shinla ini a qa gani a
ashqi diploma ik aloqala ni o‘g‘ i yo‘lga qo‘ya olmagani na ijasida mo‘g‘illa ez a sama ali ha biy
hujum bilan Xo azmshohla hududla ini egalladi. 1220-yilda shaha la ay on bo‘ldi, aholining ka a
qismi halok bo‘ldi a da la a ix sahnasidan bu unlay yo‘q bo‘ldi.
Xo azmshohla da la i haloka i O‘ a Osiyoda siyosiy a ij imoiy uzilmala ni ubdan
o‘zga i di, yangi da a yangi kuch ma kazla ining shakllanishiga zamin ya a di. Shu a iqa, ushbu
oqea na aqa Xo azmshohla a ixida, balki bu un min aqa a ixida muhim bu ilish nuq asi bo‘ldi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. R.Shamsu dino . Sh.Ka imo “Va an Ta ixi” bi inchi ki ob. “Sha q” nash iyo i. Toshken 2010.
2. A.S. Sagdullaye . “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I ki ob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT
2021,
3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-
MOLIYA” Toshken 2006.
4. Q.E gashe H.Hamido “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo -
ma baa ijodiy uyi ”.Toshken -2015.
3
3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-MOLIYA” Toshken 2006.
4
4. Q.E gashe H.Hamido “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo -ma baa ijodiy uyi ”.Toshken -2015.
5
5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-
матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004
296
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур
Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004.
