335
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IX-XIII ASRLARDA O'RTA OSIYO SHAHARLARINING ILMIY MARKAZ
SIFATIDAGI XALQARO AHAMIYATI
Qu bono Qu onchbek Yashin o‘gli
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736573
Anno a siya: Mazku maqolada IX–XIII as la da O‘ a Osiyo hududidagi shaha la ning ilm-
an, madaniya a ma’ i a i ojidagi o‘ ni hamda ula ning xalqa o miqyosdagi ahamiya i ahlil
qilinadi. Xususan, Buxo o, Sama qand, Xo azm, Ma kabi shaha la da shakllangan ilmiy mak abla ,
ula ning musulmon Sha qi a jahon si iliza siyasiga qo‘shgan hissasi yo i iladi. Al-Xo azmiy,
Fo obiy, Be uniy, Ibn Sino kabi allomala ning ilmiy me osi, ula ning ilmiy ma kazla aoliya i bilan
bog‘liqligi ahlil qilinadi. Maqolada O‘ a Osiyodagi ilmiy muhi ning shakllanishiga siyosiy,
iq isodiy a madaniy omilla a’si i hamda bu da ilmiy ma kazla ining keyingi as la dagi a’si i
haqida so‘z yu i iladi.
Kali so’zla : O‘ a Osiyo, IX–XIII as la , ilmiy ma kaz, Buxo o, Sama qand, Xo azm, Ma ,
allomala , ilm- an, madaniya , ma’ i a , jahon si iliza siyasi.
KIRISH
IX–XIII as la O‘ a Osiyo a ixida ilm- an, madaniya a ma’ i a ning yuksak da ajada i oj
opgan da la idan bi i hisoblanadi. Bu da da min aqaning yi ik shaha la i — Buxo o, Sama qand,
Xo azm, Ma , Te miz kabi ma kazla na aqa siyosiy a iq isodiy jiha dan, balki ilmiy-ma’ i iy
hayo ning ham eng muhim o‘choqla iga aylangan edi
1
. Mazku shaha la Sha q uyg‘onish da ining
ilmiy ma kazla i si a ida anilib, u ye dan ko‘plab allomala , olimla a mu a akki la ye ishib chiqdi.
O‘ a Osiyo ilmiy mak abla i o‘z da ida ma ema ika, as onomiya, ibbiyo , alsa a, geog a iya a
boshqa an sohala ida ka a yu uqla ga e ishib, jahon si iliza siyasi a aqqiyo iga beqiyos hissa
qo‘shgan. Muhammad al-Xo azmiy, Abu Nas Fo obiy, Abu Rayhon Be uniy, Abu Ali ibn Sino,
Ahmad al-Fa g‘oniy kabi buyuk allomala aoliya i bu hududda ilm- anning naqada i ojlanganini
yaqqol ko‘ sa adi. Shuningdek, bu da da ilmiy ma kazla ning shakllanishi a a naq opishiga
siyosiy ba qa o lik, iq isodiy yuksalish hamda hukmdo la ning ilm- anga bo‘lgan e’ ibo i muhim
omil bo‘lgan. Na ijada O‘ a Osiyo shaha la ida ashkil e ilgan mad asala , ku ubxonala ,
asadxonala na aqa min aqa, balki bu un musulmon olamining ilmiy a aqqiyo iga xizma qilgan.
Mazku maqolada IX–XIII as la da O‘ a Osiyo shaha la ining ilmiy ma kaz si a idagi xalqa o
ahamiya i, bu ma kazla da aoliya yu i gan olimla ning jahon ilm- ani i ojiga qo‘shgan hissasi a
ula ning ilmiy me osining bugungi kunda ham dolza bligini ahlil qilish maqsad qilingan.
ASOSIY QISM
IX–XIII as la da O‘ a Osiyo min aqasi Sha q uyg‘onish da ining eng muhim ilmiy a
madaniy ma kazla idan bi i si a ida shakllandi. Bu da da siyosiy ba qa o lik, iq isodiy yuksalish a
ilm- anga bo‘lgan ka a e’ ibo u ayli Buxo o, Sama qand, Xo azm, Ma , Te miz, Fa g‘ona kabi
shaha la na aqa min aqa, balki bu un musulmon olamining ilmiy ma kazla iga aylandi.
2
Ula o‘z
da ida Bag‘dod, Damashq, Qohi a, Is ahon singa i yi ik madaniy ma kazla bilan ilmiy aloqala
o‘ na ib, g‘oyala almashinu i a ilmiy aj iba o i ish ja ayoniga aol hissa qo‘shganla .
1
1. R.Shamsu dino . Sh.Ka imo “Va an Ta ixi” bi inchi ki ob. “Sha q” nash iyo i. Toshken 2010.
2
2. A.S. Sagdullaye . “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I ki ob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT 2021,
336
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Buxo o IX–X as la da Mo a ounnah ning eng yi ik siyosiy a madaniy ma kazi bo‘lib, “Islom
olamining g‘a biy Bag‘dodi” deb a algan.
3
Bu ye da mashhu Buxo o mad asala i aoliya yu i gan
bo‘lib, ula ilm- anning u li sohala ida ye uk mu axassisla ni ayyo lagan. Imom al-Buxo iy, Abu
Ha s al-Kabi , Na shaxiy kabi olimla bu shaha ning ilmiy hayo ida muhim o‘ in u gan.
Sama qand esa as onomiya, ma ema ika a ibbiyo anla i i ojining muhim ma kazi si a ida
anilgan. Bu shaha o‘z da ida ilm- an, san’a a huna mandchilik i oj opgan, olimla uchun qulay
sha oi ya a ilgan joy edi. Keyingi as la da ham, xususan, Ulug‘bek da ida bu ilmiy an’anala da om
e i ilib, Sama qand asadxonasi o qali as onomiya sohasida ulkan yu uqla ga e ishildi.
Xo azm ilmiy ma kazi esa o‘zining “Xo azm Ma’mun akademiyasi” bilan mashhu bo‘ldi. Bu
akademiya IX–XI as la da Sha qning eng ilg‘o ilmiy muassasala idan bi i si a ida anilgan. Bu ye da
Abu Rayhon Be uniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad ibn Muhammad al-Mis iy kabi buyuk allomala
ilmiy izlanishla olib bo ishgan. Xo azm ilmiy mak abi ma ema ika, as onomiya, geodeziya a
alsa a anla i i ojida muhim o‘ in egallagan.
4
Ma shah i esa ilmiy a diniy ma kaz si a ida anilib, ko‘plab ku ubxonala , mad asala ,
masjidla aoliya yu i gan. Ma da ilmiy asa la a ab, o s a u kiy illa da yozilgan bo‘lib, bu
ja ayon min aqadagi ko‘p madaniy muhi ning shakllanishiga xizma qilgan.
Bu da da yashab o‘ gan allomala ilmiy a akku ning yuksalishida beqiyos hissa qo‘shganla .
Muhammad al-Xo azmiy algeb a anining asoschisi si a ida anilgan bo‘lsa, Abu Nas Fo obiy alsa a
a man iq ilmla ini mukammal izimga solgan. Abu Rayhon Be uniy abiiy anla , geog a iya a a ix
sohala ida adqiqo la olib bo gan, Abu Ali ibn Sino esa ibbiyo anining i ojida yangi sahi a
ochgan. Ula ning asa la i Ye opa a Yaqin Sha q ilmiy doi ala ida ham keng o‘ ganilgan a keyingi
as la dagi ilmiy a aqqiyo ga zamin ya a gan.
5
Shu a zda, IX–XIII as la da O‘ a Osiyo shaha la ida
shakllangan ilmiy ma kazla na aqa o‘z da ining ilmiy muhi ini belgilab be gan, balki bu un jahon
si iliza siyasiga ham a’si ko‘ sa gan. Bu ma kazla da ya a ilgan ilmiy me os bugungi kunda ham
insoniya a akku ining bebaho boyligi si a ida qad lanadi.
XULOSA
IX–XIII as la O‘ a Osiyo a ixida ilm- an, madaniya a ma’ i a yuksak da ajada a aqqiy
e gan da bo‘ldi. Bu da da Buxo o, Sama qand, Xo azm, Ma singa i shaha la ilmiy a madaniy
ma kazla ga aylanishi bilan na aqa min aqa, balki bu un musulmon olamining ham in ellek ual
hayo iga ulkan a’si ko‘ sa di. Ushbu ma kazla da aoliya yu i gan olimla o‘z ilmiy izlanishla i
o qali ma ema ika, as onomiya, ibbiyo , alsa a, geog a iya kabi anla i ojiga beqiyos hissa
qo‘shdila . O‘ a Osiyo allomala i ya a gan ilmiy me os Sha q a G‘a b o‘ asidagi madaniy
hamko likni mus ahkamlab, Ye opa Uyg‘onish da iga ayanch bo‘lib xizma qildi. Bu esa O‘ a
Osiyo shaha la ining ilmiy ma kaz si a idagi xalqa o ahamiya i naqada yuksak bo‘lganini ko‘ sa adi.
Bugungi kunda ham ushbu da allomala i me osini o‘ ganish, ula ning ilmiy qa ashla ini zamona iy
ilm bilan uyg‘unlash i ish, yosh a lodni a ixiy ilmiy an’anala uhida a biyalash ka a ahamiya kasb
e adi. Chunki IX–XIII as la O‘ a Osiyo shaha la ining ilmiy yu uqla i na aqa o‘ mish ax imiz,
balki kelajak a aqqiyo imiz uchun mus ahkam ma’na iy poyde o di .
3
5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-
матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004.
4
3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-MOLIYA” Toshken 2006.
5
4. Q.E gashe H.Hamido “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo -ma baa ijodiy uyi ”.Toshken -2015.
337
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. R.Shamsu dino . Sh.Ka imo “Va an Ta ixi” bi inchi ki ob. “Sha q” nash iyo i. Toshken 2010.
2. A.S. Sagdullaye . “O‘ZBEKIST0N TARIXI” I ki ob ”DONISHMAND ZIYOSI” TOSHKENT
2021,
3. Q.USMONOV, M.SODIQOV, S.BURXONOVA “O‘ZBEKIST0N TARIXI”. “IQTISOD-
MOLIYA” Toshken 2006.
4. Q.E gashe H.Hamido “O’ZBEKIST0N TARIXI”. “G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo -
ma baa ijodiy uyi ”.Toshken -2015.
5. А.Р.Муҳаммаджонов.”ЎЗБЕКИСТОН ТАРИХИ” (IV асрдан XVI аср бошларигача). Ғафур
Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. Тошкент – 2004.
