343
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
O‘ZBEKISTONDA URUSH BOLALARI: EVAKUATSIYA QILINGAN
BOLALARNING TAQDIRI
Gʻoyibo a Malika Mu odboy qizi
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
Gʻ[email p o ec ed]
Rayimqulo a Adiba As o qizi
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736704
Anno a siya: Ikkinchi jahon u ushi yilla ida O‘zbekis on bu un So e I i oqidan e akua siya
qilingan yuz minglab bolala uchun boshpana a umid a aniga aylandi. Ushbu maqola
O‘zbekis onga olib kelingan bolala ning das labki qiyin da idan o ib, ula ning mahalliy oilala
omonidan qanday qabul qilinishi, o‘zlash i ilishi a keyingi aqdi la iga qada bo‘lgan
sa guzash la ini yo i adi. Maqolada Lening ad blokadasi, Bela us, Uk aina a boshqa u ush
zonala idan qu qa ib olingan bolala ning O‘zbekis ondagi hayo i, ula bilan bog‘liq insoniy
hikoyala , shuningdek, bu bolala ning ko‘pchiligi u ushdan keyin ham O‘zbekis on bilan aloqala ini
saqlab qolishla i haqida so‘z bo adi. Bu – na aqa a ixiy hodisa, balki O‘zbekis on xalqining
insonpa a ligi, keng ko‘ngilli a buyuk mehmondo‘s ligining imsolidi .
Kali so'zla :Ikkinchi jahon u ushi, u ush bolala i, e akua siya, O'zbekis onda bolala boshpanala i,
Lening ad blokadasi, mehmondo's lik, bolala uyla i, u ush o'g'i la i, humani a yo dam, a ixiy
xo i a, O'zbekis on oilala i, bolala aqdi i, u ushdan keyingi hayo , in e a siya bolala , O'zbekis on-
SSR, bolala e akua siyasi, bolala a'limi, sog'liqni saqlash, on o idagi hayo , xalqla do's ligi.
"Va an a ixi" (3-ki ob, 2018) mualli i Rus am Shamsiddino ning ma'lumo la iga ko' a, 1941-
1944 yilla da O'zbekis onga 200,000 dan o iq bolala e akua siya qilingan. Bu bolala asosan
Lening ad, Mosk a, Uk aina a Bela usdan kelgan. U ush da ida O'zbekis onda 150 dan o iq
bolala uyla i ashkil e ilgan.
Bolala ni joylash i ishda mahalliy aholining keng qam o li ish i oki aj alib u a di. Ki obda
o'zbek oilala ining 15,000 dan o ig'ida bolala ni boshpana qilgani qayd e ilgan. "Ha bi oila kamida
bi a e akua siya qilingan bolani as ash" ha aka i keng yoyilgan.
Tibbiy yo dam sohasida O'zbekis on shi oko la i bolala ni da olashda ka a jaso a ko' sa gan.
Aholi o'z ix iyo i bilan qon dono ligi ashkilo ini yo'lga qo'ygan. Bolala ning oshqozon kasallikla i
a ozg'inlikka qa shi ku ash olib bo ilgan.
Ta'lim sohasida 1942-1943 o'qu yilida 85,000 e akua siya qilingan bolala mak abga qabul
qilingan. Rus a o'zbek illa ida pa allel a'lim izimi jo iy e ilgan. "Do's lik mak abla i" nomi bilan
maxsus mak abla ashkil e ilgan.
Bolala ning madaniy moslashu i uchun maxsus sha oi la ya a ilgan. O'zbek a us bolala i
o' asidagi do's likni i ojlan i ish maqsadida badiiy o'ga akla a madaniya oshi la i ashkil e ilgan.
U ushdan keyin 1945-1946 yilla da bolala o'z a anla iga qay ishgan. Bi oq ko'pchilik
O'zbekis onda qolgan yoki mahalliy aholi bilan qa indoshlik aloqala ini saqlab qolgan. Keyingi
yilla da bu bolala a ula ning a lodla i o'za o ash i la a yillik uch ashu la ni da om e i ishgan.
Ki obda shaxsiy xo i ala , in e yula , da la a xi i hujja la i a o og a ik ma e ialla kabi
qimma li ma'lumo la ma jud. Ba cha ma'lumo la ilmiy asoslangan a a xi hujja la iga asoslangan
bo'lib, ma zuni chuqu o' ganish uchun ishonchli manba hisoblanadi.
344
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
1941-1944 yilla da O‘zbekis on SSRga 200,000 dan o iq bolala e akua siya qilingan.
Ula ning asosiy qismi Lening ad, Mosk a, S aling ad, Uk aina a Belo ussiyadan kelgan.
O‘zbekis on hududida 150 dan o iq maxsus bolala uyla i a in e na -mak abla ashkil e ilgan.
Toshken , Sama qand, Buxo o, Fa g‘ona a Andijonda eng ko‘p bolala uyla i joylashgan.
Mahalliy aholi omonidan 15,000 dan o iq oila e akua siya qilingan bolala ni boshpana qilgan.
Bu "Ha bi oila kamida bi a bolani as ash" milliy ha aka ining bi qismi bo‘lgan.
1942-1943 o‘qu yilida 85,000 ga yaqin e akua siya qilingan bolala mak abla da o‘qishga
qabul qilingan. Ula ning a’limi us a o‘zbek illa ida pa allel olib bo ilgan. Bolala sog‘lig‘ini
iklash uchun espublika bo‘ylab 28 maxsus sani a iya punk la i ochilgan. O‘zbekis on shi oko la i
omonidan 12,000 dan o iq bolaga ibbiy yo dam ko‘ sa ilgan.
U ush da ida O‘zbekis on aholisi omonidan bolala uchun 5 million so‘mlik mablag‘
yig‘ilgan. Bu pul bolala uchun oziq-o qa , kiyim-kechak a do i-da mon so ib olishga sa langan.
1945-yilga kelib, 45,000 ga yaqin bola o a-onasini opgan a ula bilan uyiga qay gan. Qolgan
155,000 bolaning aksa iya i O‘zbekis onda qolgan yoki mahalliy oilala omonidan as ab olingan.
U ushdan keyingi 10 yil ichida sobiq "u ush bolala i" a ula ning O‘zbekis ondagi
a biyachila i o‘ asida 35,000 dan o iq mak ub almashilgan.
1956-yilga kelib, O‘zbekis onda qolgan sobiq e akua siya bolala i omonidan 8,000 dan o iq
oila qu ilgan a ula ning 75% mahalliy aholi akilla i bilan u mush qu gan.
"Asosiy manbala , jumladan, Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" (3-ki ob, 2018) a
O'zbekis on Milliy a xi ining 1941-1945 yilla dagi hujja la ida O'zbekis onda u ush bolala ini qabul
qilgan oilala haqida quyidagi ma'lumo la ma jud:
O'zbekis onga 1941-1944 yilla da jami 200,000 dan o iq bola e akua siya qilingan. Ula dan
15,000 dan o igi mahalliy oilala omonidan qabul qilingan. Toshken iloya ida 3,500 dan o iq oila
bolala ni as ab olgan, Sama qand iloya ida 2,800 oila, Fa g'ona iloya ida 2,200 oila, Buxo o
iloya ida 1,900 oila, Qashqada yo iloya ida 1,500 oila bolala ni qabul qilgan.
Toshken shah idagi Abdullaye la oilasi 7 a bolani boshpana qilgan. Oilaning boshlig'i
Rajabjon Abdullaye a uning a iqasi Zaynab 1942-yilning kuzida Lening addan kelgan bolala ni
qabul qilishgan. Bu oila keyinchalik 3 a bolani doimiy as ab olgan.
Sama qand iloya ining Pas da g'om umanidagi Qodi o la oilasi 5 a bolaga boshpana
be gan. Xolma Qodi o a uning a iqasi Oysha u ushdan keyin 2 a bolani o'zla i bilan qoldi ishgan.
Bu bolala keyinchalik o'zbek ilini pux a o' gangan a mahalliy mak abda o'qigan.
Fa g'ona odiysidagi Yo'ldoshe la oilasi 4 a uk ainalik bolani as ab olgan. Oilaning boshlig'i
Tu g'un Yo'ldoshe pax ako bo'lgan. Ula ning oilasida 2 a o'g'il a 2 a qiz bola saqlanib qolgan,
ula keyinchalik Fa g'onada oila qu gan.
Buxo o shah ining Eshonqulo la oilasi 3 a belo us bolasini qabul qilgan. Oilaning boshlig'i
O i Eshonqulo huna mand bo'lib, bolala ning ba chasini o'z qo'lida a biyalagan. Ula ning
oilasidagi bolala keyinchalik Buxo odagi u li kasb-huna la ni egallagan.
U ushdan keyin bu oilala ning aksa iya i e akua siya qilingan bolala bilan aloqani saqlab
qolgan. 1950-yilla ning oxi iga kelib, sobiq u ush bolala i omonidan o'zla ini as ab olgan oilala ga
10,000 dan o iq mak ub yubo ilgan. Ko'pgina oilala bolala ning o'z a anla iga qay ishiga yo dam
be gan, bi oq ula bilan do's lik aloqala ini uzmagan.
1980-yilla ga kelib, sobiq u ush bolala i omonidan O'zbekis onga 5,000 dan o iq ash i la
amalga oshi ilgan. Bu ash i la da omida ko'plab oilala o'zla ining as ab olgan bolala i bilan
uch ashishgan a ula ning a lodla i bilan yaqin aloqala o' na ganla . As ab olu chi oilala ning
aksa iya i keyinchalik "Mehna qah amoni" un onla i, o den a medalla bilan aqdi langan.
345
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
O'zbekis on mus aqillikka e ishgach, bu oilala ning o isla i da la omonidan e' i o e ilgan a
ula ning xo i asi yodgo likla a muzeyla o qali abadiylash i ilgan."
O‘zbekis on Milliy a xi i hujja la i a "Va an a ixi" (3-ki ob, 2018) ma'lumo la iga ko' a,
e akua siya qilingan bolala og'i sha oi da yashab, u li mehna aoliya i bilan shug'ullangan. 12-16
yoshli bolala kolxozla da pax a e imida kuniga 10-12 soa ishlagan. Kichik yoshdagi bolala
e mala da pa andala bilan shug'ullangan yoki bog'la da za a kunandala ga qa shi ku ashgan.
Toshken dagi a ia siya za odida 14 yoshdan 17 yoshgacha bo'lgan 300 dan o iq bola ishlagan,
ula ning ish haqi ka ala nikiga nisba an 30% kam oq bo'lgan. Sama qanddagi o'qimachilik
ab ikasida 500 ga yaqin bola ishlagan. 1942-yil qishida 3,500 dan o iq bola og'i oshqozon
kasalligiga chalingan, shi oko la 24 soa lik na ba do lik izimi jo iy qilgan. 1943-yil yozida issiq
sokin u ayli 1,200 bola kasal bo'lib, ula ning 74 na a i a o e gan.
1942-yil dekab oyida Toshken bolala uyi binosining bi qismi qulab, 23 bola halok bo'lgan.
1943-yil yan a ida Fa g'ona odiysidagi bolala uyida o' chiqib, 17 bola a o e gan. Oziq-o qa
muammosi juda og'i bo'lgan, bola-kuniga 200 g amm non a 50 g amm gu uch be ilgan. Ko'p
holla da mahalliy aholi o'z o qa la ini bolala bilan bo'lishgan.
Ta'lim sohasida ham ka a muammola ma jud bo'lgan. Da slik a da a e ishmo chiligi
sababli 3-4 bola bi da slikdan oydalangan. Mak abla da so uq a yoqilg'i ye ishmo chiligi
kuza ilgan. 1942-1943 o'qu yilida 15,000 dan o iq bola mak abga bo magan. Ko'plab bolala u ush
shokidan aziya chekkan, ula ning 40% o'z oilala i haqida xo i ala ini yo'qo gan.
Bi oq, 1943-yilga kelib, bolala ning 70% o'zbek ilida gaplasha boshlagan a ko'plab bolala
mahalliy an'anala a madaniya ni o'zlash i gan. O'zbek oilala i omonidan as ab olingan bolala soni
1944-yilga kelib 8,000 ni ashkil e gan. Bu ma'lumo la O'zbekis on Da la a xi i, Sog'liqni saqlash
azi ligi hujja la i a "Va an a ixi" asa idagi s a is ik ma'lumo la asosida kel i ilgan.
O‘zbekis on xalqi Ikkinchi jahon u ushi yilla ida insonpa a likning ulug‘ o namunasini
ko‘ sa di. 200,000 dan o iq e akua siya qilingan bolala uchun O‘zbekis on na aqa boshpana, balki
yangi Va an bo‘ldi. Og‘i u ush sha oi ida ham o‘zbek oilala i 15,000 dan o iq bolani bag‘ iga oldi,
ula ni meh ibonlik bilan a biyaladi. Bu bolala og‘i mehna sha oi ida ishlashga majbu bo‘ldi,
ochlik a kasallikla ga qa shi ku ashdi, ko‘plab ojeali hodisala yuz be di. Bi oq mahalliy aholining
mehmondo‘s ligi a g‘amxo‘ ligi u ayli ula ning aksa iya i omon qolishga mu a aq bo‘ldi.
Ta ixiy ma'lumo la shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis on na aqa u ush iq isodiyo iga qo‘shgan
hissasi, balki insoniy qad iya la a mehmondo‘s lik an'anala ini saqlab qolgani bilan ham aj alib
u di. U ush bolala i aqdi i o‘zbek a boshqa xalqla o‘ asidagi abadiy do‘s lik bog‘la ini ya a di.
Bugungi kunda bu a ixiy oqeala xalqla o‘ asidagi o‘za o hu ma a hamjiha likning i ik
namunasidi . O‘zbekis on xalqining u ush yilla ida ko‘ sa gan idoko ona mehna i a insonpa a ligi
kelajak a lodla uchun ijobiy ij imoiy qad iya la namunasidi .
O‘zbekis on xalqi U ush yilla ida na aqa o‘z Va anini, balki bu un insoniya ning kelajagini
himoya qilishga hissa qo‘shdi. 200,000 dan o iq bolaning ha bi i uchun O‘zbekis on ona a aniga
aylandi – bu na aqa aqam, balki ha bi inson hayo ining noyob qad iga bo‘lgan e’ iqoddi .
Mahalliy aholining ha bi oilasi o‘zining cheklangan imkoniya la i bilan qancha kuchli bo‘lsa,
shunchalik ko‘p oq yo dam be ishga in ildi. Bu na aqa moddiy yo dam, balki ma’na iy bi likning
namoyon bo‘lishi edi. O‘zbekis onlikla ning mehmondo‘s ligi na aqa an’ana, balki insoniy
qad iya la negiziga aylangan hayo iy alsa a edi.
U ushdan keyingi yilla da ham bu bolala o‘zla ini as ab olgan oilala bilan aloqala ini
uzmadila . Bu o‘za o hu ma a minna do chilik aloqala i keyingi a lodla ga ham o‘ di. Bugungi
346
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
kunda O‘zbekis on a sobiq I i oq espublikala i o‘ asidagi do‘s ona munosaba la a ixiy ildizla ini
aynan shu da dan oladi.
Ta ixning bu sahi asi shuni isbo laydiki, insoniy qad iya la hech qanday og‘i sha oi da ham
yo‘qolmaydi. O‘zbekis on xalqi o‘zining keng ko‘ngli, ma ona i a mehmondo‘s ligi bilan na aqa
o‘z a ixini, balki bu un insoniya a ixini boyi di. Bu me os kelajak a lodla uchun insonpa a lik a
xalqla do‘s ligining i ik namunasidi .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1.Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
2.O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-58, 1941-1945 yilla hujja la i.
3.O‘zbekis on SSR Xalq Komissa la i So e i hujja la i (1941-1945). Fond R-25.
4.Usmono , Q. (2015). O‘zbekis on a ixi. Toshken : Sha q nash iyo i.
5.Ka imo a, M. (2010). U ush bolala i: O‘zbekis on mehmondo‘s ligi. Toshken : Ma'na iya .
6.Mus a aye a, R. (2007). Ulug‘ Va an u ushi yilla ida O‘zbekis on. Toshken : Fan.
7.O‘zbekis on a xi i ju nali. (2015). 3-son. "E akua siya hujja la i" maxsus soni.
8.Sha q yulduzi ju nali. (1941-1945). Toshken .
9. O‘zbekis on o ozi gaze asi. (1942-1944). Toshken .
