869
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
BAXSHICHILIK SAN’ATIDA AYOLLARNING O‘RNI VA TARIXIY RIVOJI
She naza o a Zulxumo Jumaye na
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17737119
Anno a siya. Ushbu ilmiy maqolada baxshichilik san’a ida ayol ij ochila ning
shakllanishi, a ixiy i oji a epik ja ayondagi o‘ ni ahlil e iladi. Tadqiqo qadimiy
manbala dagi ayol epik ij ochila ga oid ma’lumo la ni, XX as e nog a ik yozu la ini hamda
zamona iy olklo ja ayonla ini qam ab oladi. Ayol baxshila ning dos on ay ish mak abla idagi
ma qei, ijodiy uslubi, ma osimla a og‘zaki ijoddagi olla i ilmiy yondashu la asosida
yo i iladi. Olingan na ijala ayolla aoliya i a ixiy ja ayonla da unchalik yo qin qayd
e ilmagan bo‘lsa-da, ula dos onchilikning i ojida sezila li o‘ in u ganini ko‘ sa adi. Maqola
gende madaniya i nuq ayi naza idan baxshichilikni o‘ ganishga imkon ya a ib, an’ana iy
“e kakla san’a i” si a ida qa algan epik ij ochilik makonini keng oq alqin qiladi. Bugungi
kunda ayol baxshila aoliya ining aollashu i, ijodiy yondashu la ning xilma-xilligi a
an’ana iy epik me osni da om e i ishdagi o‘ ni alohida ilmiy e’ ibo ni alab qiladi.
Ushbu maqola mazku yo‘nalishda olib bo ilayo gan ilmiy yondashu la ni
umumlash i adi a ayol baxshila me osining madaniy ahamiya ini yo i adi.
Kali so‘zla : Baxshichilik, ayol baxshila , olklo , dos onchilik, og‘zaki an’ana, a ixiy
me os, gende , ijod mak abla i.
1. KIRISH
Baxshichilik san’a i o‘zbek xalqining ko‘p as lik epik me osi si a ida shakllangan bo‘lib,
dos on ay ish, og‘zaki a ixni saqlab qolish a milliy o‘zlikni anglash ja ayonida muhim o‘ in
egallaydi. Baxshila xalq hayo ining ma’na iy ko‘zgusi bo‘lgan epik ma nla ni a loddan a lodga
ye kazib kelgan ijodko la di .
Oda da bu san’a e kakla omonidan da om e i ilgani u ayli ayolla oli uzoq aq ilmiy
adqiqo la da ye a licha yo i ilmagan. Ammo bu ja ayonla chuqu o‘ ganilganda ayol
ij ochila ning ma judligi, ula ning an’anaga qo‘shgan hissasi obo a yaqqol namoyon bo‘lad
Ta ixiy manbala da ayol qo‘shiqchila , ma osim ij ochila i, qissaxon ayolla aoliya iga
oid u li xil ma’lumo la uch aydi. Bu hola ayolla ning epik an’anaga ko‘p oq uy ichidagi
ma osimla , ayolla da ala i a diniy- uhiy ma osimla o qali yaqin bo‘lganini ko‘ sa adi.
Ula ning ijodi ko‘pincha e kakla ij ochiligiga nisba an kam oq asmiylash i ilgani uchun
a ixiy adabiyo la da kam ilga olingan. Shunga qa amay, ayol baxshila ning aoliya i
baxshichilikning shakllanish a i ojlanish ja ayonida be osi a ish i ok e ganini asdiqlaydi.
XX as ning boshla idan boshlab ayolla jamiya da aollashgani sa i ula ning san’a dagi
ma qei ham kuchaygan. Ayniqsa, so e da i madaniy siyosa i ayolla ning sahnaga chiqishiga,
dos on ay ish mak abla ida o‘qishiga a olklo adbi la ida qa nashishiga keng imkoniya la
ya a di. Na ijada ayolla ning baxshichilik an’anasida u gan o‘ ni sezila li da ajada o ib bo di.
Ula bi qa o dos onla ni yangi badiiy alqinda ij o e ib, epik ij ochilikni boyi ganla .
Mazku maqolaning maqsadi — ayol baxshila ning a ixiy ildizla i, san’a dagi o‘ ni,
an’ana iy mak abla dagi ma qei a zamona iy ja ayondagi olini ilmiy asosda ahlil qilishdan
ibo a . O‘zbek baxshichiligi haqida manbala ko‘p bo‘lsa-da, ayol ij ochila ning o‘ ni a
ula ning an’anaga qo‘shgan hissasi hali ye a licha yo i ilmagan ilmiy yo‘nalish sanaladi. Ushbu
adqiqo mazku bo‘shliqni o‘ldi ishga xizma qiladi.
870
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
2. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, o‘zbek olklo shunosligida dos onchilik
an’anala ini o‘ gangan olimla ko‘p bo‘lsa-da, ayol baxshila ma zusi alohida adqiqo si a ida
nisba an kam yo i ilgan. H. Za i o , F. Sodiqo , A. Rasulo , Ya. Gulomo kabi olimla
dos onchilik mak abla ini asni lashgan, ula ning a ixiy a aqqiyo ini izohlashgan. Ammo
ayolla aoliya i ko‘p oq izohli esla mala , e nog a ik qaydla yoki ma osim qo‘shiqla i
kon eks ida ilga olingan xolos. Ay im olklo ekspedi siyala ida ayol e machila , ayol
qo‘shiqchila ning epe ua i qayd e ilgan bo‘lsa-da, ula ning baxshichilikka yaqin bo‘lgan epik
ij ochilik jiha la i izimli a ishda o‘plangan emas. Shu sababli ushbu ma zu bo‘yicha
ma e ialla ni umumlash i ish, ma jud ma’lumo la ni qiyosiy ahlil qilish eh iyoji yuqo i.
Tadqiqo da a ixiy manbala , ekspedi sion yozu la a xalq og‘zaki ijodi namunala iga
ayanildi.
Tadqiqo me odologiyasida gende ahlil yondashu i muhim o‘ in egallaydi. Bu
yondashu o qali baxshichilikning “e kak kasbi” si a ida qa alishiga sabab bo‘lgan a ixiy,
ij imoiy a madaniy omilla aniqlanadi. Shuningdek, ayolla ijodining asmiy manbala da kam
qayd e ilishiga olib kelgan omilla ham o‘ ganildi. Bu me od dos onchilik an’anasidagi jinsla a o
munosaba ni chuqu oq ahlil qilishga imkon be di. Tadqiqo da qo‘shimcha a ishda
kon eks ual ahlil, og‘zaki a ix (o al his o y) a in e yu me odla i qo‘llanildi. Zamona iy ayol
baxshila bilan o‘ kazilgan suhba la ula ning ijodiy shakllanishi, epe ua anlash ja ayoni,
us oz-shogi d izimida u gan o‘ ni haqida muhim ma’lumo la be di. Bu me odla ayol baxshila
aoliya ining a ixiy izchilligini aniqlashga yo dam be di.
3. NATIJALAR
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, ayol ij ochila qadimdan ma osim qo‘shiqla i,
e ma ay ish a diniy- uhiy ma osimla da aol bo‘lgan. Ula ning ay imla i epik ma nla ni ham
ij o e gan bo‘lsa-da, pa ia xal jamiya me’yo la i sababli “baxshi” un onini keng omma oldida
qabul qilmagan. Shunga qa amay, epik an’anala ning shakllanishida ayolla bil osi a, ya’ni uy
da ala i a ma osim ij ochiligi o qali ka a ol o‘ynagan.
XX as boshla iga kelib, ayolla dos on ay ish ja ayoniga yanada aol ki ishgan.
Su xonda yo a Qashqada yo hududla idagi ay im ayol ij ochila “Go ogly”,
“Alpomish”, “Kun ug‘mish” kabi dos onla ning ay im bo‘limla ini o‘z alqinida ay ganlikla i
olklo yozu la ida qayd e ilgan. Ula ning alqinla i e kak baxshila ga qa aganda ko‘p oq li ik
ohangdo lik, yumshoqlik a o‘ziga xos ayolona as i la bilan a qlanadi.
So e da ida ayolla sahnaga chiqa boshlashi epik ij ochilikda yangicha imkoniya la
ya a di. Bu da da ayol baxshila musiqiy mak abla da a’lim olishdi, olklo ansamblla ida
ish i ok e ishdi a o‘z epe ua la ini kengay i dila . Ula omonidan ya a ilgan ay im e mala a
dos on alqinla i adio yozu la ida saqlanib qolgan. Bu ja ayon ayol ijodko la me osining
a ixiy hujja lash i ilishiga imkon be di.
Mus aqillik da ida ayol baxshila soni sezila li da ajada oshdi. O‘zbekis onning ba cha
hududla ida olklo es i alla i, baxshichilik kechala i, us oz-shogi d mak abla i ashkil qilinishi
na ijasida ayol ijodko la aoliya i e’ i o e ilmoqda. Zamona iy ayol baxshila epe ua ida
an’ana iy dos onla bilan bi qa o da yangi e mala , zamon uhini aks e i u chi qo‘shiqla ham
ma jud. Bu esa an’ana iy san’a ning yangilanishiga xizma qilmoqda.
4. MUHOKAMA
Na ijala ahlili shuni ko‘ sa adiki, ayol baxshila an’ana iy epik mak abla da ha doim
ma jud bo‘lgan, ammo ula ning nomi ko‘pincha a ixiy hujja la da qayd e ilmagan.
871
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Bu hola pa ia xal madaniya ning a ixni yozishdagi nohaqlikla ini aks e i adi. Ayolla
og‘zaki an’anaga qo‘shgan hissasi ko‘pincha uy ma osimla i doi asida bo‘lgani uchun, ula
asmiy yozu la ga kam ushgan. Zamona iy ilmiy yondashu la ayol epik ij ochila ning olini
qay a baholash za u a ini ug‘di adi. Gende ahlil yo damida baxshichilik san’a ida ayolla ning
ma qei na aqa ij imoiy o‘siqla bilan cheklangan, balki ula an’anaga o‘ziga xos es e ik
ko‘ inishla , li iklik a psixologik chuqu lik olib ki gani aniqlandi. Bu esa ayol ij ochilikning
o‘ziga xos poe ikasini shakllan i adi.
Muhokamala ja ayonida ayol baxshila epe ua i, ij o uslubi, o oz emb i a dos onni
alqin qilishdagi yondashu la ida e kak baxshila dan a qli jiha la ma judligi aniqlanadi. Ula
dos on ma nla idagi ayol ob azi, oila iy munosaba la , meh -sha qa kabi mo i la ga chuqu oq
u g‘u be adila . Bu jiha la epik ma nla ning yangi alqinla ini ya a ishga xizma qiladi. Ayni
pay da ayol baxshila aoliya ini i ojlan i ish uchun qo‘llab-qu a lo chi in a uzilma za u ligi
ko‘ inadi.
Maxsus o‘qu das u la i, ayol ijodko la uchun sahna imkoniya la i, olklo o‘ga akla i
a ilmiy ekspedi siyala da ish i ok e ish sha oi la i kengayishi ula ning ijodiy aolligini yanada
oshi adi. Ayol baxshila ning madaniy me osga qo‘shayo gan hissasi bugungi kunda an’ana iy
san’a ni i ojlan i ishning muhim omilla idan bi idi .
5. XULOSA
Yuqo idagi ahlilla shuni ko‘ sa adiki, ayol baxshila dos onchilik san’a ida a ixiy
jiha dan muhim ol o‘ynagan. Ula ning aoliya i ko‘pincha asmiy manbala o qali emas, balki
ma osim qo‘shiqla i a og‘zaki an’anala o qali saqlanib qolgan. Ayolla epik me osning
shakllanishida bil osi a bo‘lsa-da, asosiy ish i okchila dan bi i bo‘lgan. XX as dan boshlab ayol
baxshila aoliya i keng jamoa chilik omonidan an olina boshlandi. Ula ning dos on ay ishdagi
o‘ziga xos yondashu la i, badiiy ohangdo lik a li iklik epik ij ochilikni yanada boyi di.
Ula ning epe ua idagi dos onla ning ay im bo‘limla i yangi alqinda yang adi.
Zamona iy da ayol baxshila uchun ka a imkoniya la ya a ib, an’ana iy san’a ning
yangicha i ojlanishiga xizma qilmoqda. Fes i alla , anlo la a da la miqyosidagi qo‘llab-
qu a lashla na ijasida ayol ijodko la o‘z mak abla ini ya a ishmoqda. Bu ja ayon
baxshichilikni gende nuq ayi naza idan mu ozana li i ojlan i ish imkonini be adi.
Kelgusida ayol baxshila ijodi bo‘yicha maxsus ilmiy adqiqo la , audio-a xi la ,
ideoyozu la a ka alogla ya a ish za u . Bu na aqa madaniy me osni as ab qolish, balki ayol
ijodko la ning san’a dagi ma qeini ilmiy asosda mus ahkamlashga xizma qiladi. Ayol baxshila
me osi o‘zbek xalqining epik me osini boyi u chi bebaho manbadi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Za i o , Hodi. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Toshken : Fan, 1981.
2. Sodiqo , Fozil. Dos onchilik san’a i a baxshichilik mak abla i. Toshken : Yozu chi,
1990.
3. Gulomo , Ya. O‘zbek olklo ining jan la i. Toshken : Uni e si e , 2005.
4. Ala iya, M. Epik an’anala a ij ochilik san’a i. Sama qand: SamDU nash iyo i, 2012.
5. Rasulo , A. O‘zbek dos onchilik mak abla i a ixi. Toshken : Akademnash , 2014.
6. Qodi o , Sh. O‘zbek baxshichilik san’a i: an’ana a zamona iy ja ayonla . Buxo o:
BDU nash iyo i, 2019.
7. To‘xliye , B. Xalq og‘zaki ijodi. Toshken : O‘zbekis on, 2001.
872
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
8. Mad ahimo a, Z. “O‘zbek olklo ida ayolla ijodko ligi a gende masalala i.”
Folklo shunoslik ju nalining 3-soni, 2018.
9. Qosimo a, N. Gende a madaniya : an’ana iy ijodda ayolla o‘ ni. Toshken :
Ma’na iya , 2020.
10. O‘zR FA Folklo ins i u i ekspedi siya yozu la i. – A xi ma e ialla i, 1980–2022 yilla .
11. Sobi o a, M. “Dos onchilikda ayol ob azi a ayol ij ochila ning alqini.” O‘zbek ili a
adabiyo i, 2021, №5.
12. Sapa o , R. O‘zbek epik me osi a baxshila a lodi. Te miz: Te DU nash iyo i, 2017.
13. Ka imo a, D. “Ayol baxshila ijodining zamona iy endensiyala i.” Madaniya a san’a ,
2022, №4.
14. Holmi zaye a, F. Ma osim qo‘shiqla i a ayolla olklo i. Qa shi: QXDU nash iyo i,
2016.
15. Yo‘ldoshe a, L. “O‘zbek xalq og‘zaki ijodida ayolning o‘ ni: a ix a zamoniya .” Sha q
yulduzi, 2020, №6.
