365
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
MA'ORIF JADIDLARI: O‘ZBEKISTON MUSTAQILLIGIDA MILLIY
TAFAKKURNING SHAKLLANISHIGA HISSASI
Shodiqulo a Meh ibon
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Ona boye a Se a a
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
ono boye ase a [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738252
Anno a siya: Ushbu maqola O‘zbekis on mus aqilligi da ida milliy a akku ning
shakllanishida ma’o i jadidla ining o‘ nini ahlii qiladi. Maqolada Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla
A loniy, Muna a qo i Abdu ashidxono kabi aniqli jadidla ning mao i sohasidagi me osi a
ula ning asa la ining zamona iy O‘zbekis on a aqqiyo iga a’si i o‘ ganiladi. Jadidchilik
ha aka ining milliy ong, madaniya a a’lim izimini i ojlan i ishdagi oli, shuningdek, mus aqil
O‘zbekis onning ma’na iy-ma’ i iy qad iya la ini shakllan i ishdagi hissasi yo i iladi. Maqolada
jadidla asa la ining bugungi o‘zbek adabiyo i, a’lim me odikasi a milliy g‘oya shakllanishidagi
ahamiya i ahlii qilinadi, ula ning me osini o‘ ganishning dolza bligi asoslanadi.
Kali so‘zla : Ma’o i jadidla i, milliy a akku , O‘zbekis on mus aqilligi, jadidchilik ha aka i,
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla A loniy, Muna a qo i, milliy ong, ma’na iy qad iya la , a’lim
isloho i, milliy g‘oya, ma’ i a pa a lik, milliy madaniya , a ixiy me os, zamona iy O‘zbekis on.
Ma'o i jadidla ining O'zbekis on mus aqilligida milliy a akku ning shakllanishidagi hissasi
juda ka a a ko'p qi ali hisoblanadi. Jadidchilik ha aka i XX as boshla ida O' a Osiyoda paydo
bo'lib, milliy uyg'onish, ma' i a a zamona iy a'limni i ojlan i ishga qa a ilgan edi. Mahmudxo'ja
Behbudiy "Sama qand" gaze asida, Abdulla A loniy "Oyna" ju nalida o'z g'oyala ini yo i ishgan.
Ula ning asosiy maqsadi mahalliy aholini zamona iy bilimla bilan qu ollan i ish, shu bilan bi ga
milliy qad iya la ni saqlab qolish edi.
Jadidla yangi usuldagi mak abla ni ashkil e ishda muhim ol o'ynagan. Muna a qo i
Abdu ashidxono Toshken da yangi usul mak abla ini ochib, da slikla yozgan. Bu mak abla da
an'ana iy diniy a'lim bilan bi qa o da zamona iy anla : ma ema ika, geog a iya, abiiy anla
o'qi ilgan. Jadidla a'lim izimini isloh qilish o qali jamiya ni mode niza siya qilishga in ilishgan.
Milliy adabiyo ning i ojlanishida jadidla ning hissasi beqiyos. Abdulla A loniyning "Bi inchi
muallim" asa i, Mahmudxo'ja Behbudiyning "Pada kush" pyesasi o'zbek adabiyo ining das labki
namunala idan hisoblanadi. Bu asa la o qali jadidla yangi g'oyala ni a g'ib qilishgan, jamiya dagi
kamchilikla ni anqid qilishgan.
Jadidchilik ha aka i mus aqil O'zbekis onning ma'na iy asosla ini shakllan i ishda muhim
ahamiya ga ega. Mus aqillik yilla ida jadidla me osini o' ganish a qay a baholash ishla i olib
bo ildi. Ula ning asa la i qay a nash e ildi, ula ning g'oyala i yangi O'zbekis onning milliy g'oyasini
shakllan i ishda muhim manba bo'ldi.
Zamona iy O'zbekis on a'lim izimida jadidla g'oyala ining aks e ishi ko'zga ashlanadi. Yangi
o'qu das u la i, da slikla ayyo lashda jadidla aj ibasidan oydalanilmoqda. Milliy a akku ni
i ojlan i ish, shaxsni shakllan i ishda jadidchilik an'anala ini da om e i ish dolza b azi a
hisoblanadi.
Jadidla O'zbekis on mus aqilligining ma'na iy poyde o ini ya a ishda be osi a hissa qo'shgan.
Ula ning g'oyala i - milliy mus aqillik, ma' i a , madaniya , a aqqiyo - bugungi kunda ham o'z
366
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ahamiya ini yo'qo gan emas. Mus aqil O'zbekis on jadidla o q qo'ygan ma'na iy me osni
i ojlan i ishda, ula ning o zula ini amalga oshi ishda da om e moqda
Amalga oshi ilgan ishla : Yangi usul mak abla ashkil e ildi. Bu mak abla da an'ana iy diniy
a'lim bilan bi ga zamona iy anla o'qi ila boshlandi. Da slikla a o'qu qo'llanmala ya a ildi.
"Bi inchi muallim" a "Ikkinchi muallim" kabi da slikla yangi pedagogik usulla asosida
ayyo landi. O'qi u chila ayyo lashga alohida e' ibo qa a ildi. Maxsus ku sla a semina la ashkil
e ildi. Ayolla a'limi jo iy qilindi. Ayolla uchun alohida mak abla ochildi. Anba o in kabi ayol
mao i pa a la aoliya yu i di. O'zbek ilida a'lim be ishni i ojlan i dila . Mahalliy illa da o'qu
adabiyo la i ya a ildi. Pedagogik nash iyo la ashkil e ildi. "Jadid" nash iyo i kabi ashkilo la o qali
mao i ma e ialla i a qa ildi.
Amalga oshi ilmagan ishla : Ba cha aholini qam ab oladigan uni e sal a'lim izimini jo iy e a
olmadila . Faqa shaha la da a yi ik qishloqla da mak abla ochildi. Oliy a'lim muassasala ini
ashkil e a olmadila . O'zbek ilidagi uni e si e ya a ish ejala i amalga oshmadi. Ta'limni
moliyalash i ish muammosi hal e ilmadi. Mak abla ko'pincha xay iya hisobiga aoliya yu i di.
Ba cha ij imoiy abaqala ni qam ab olgan a'lim izimini ya a a olmadila . Boyla a zodagonla
a zandla i uchun mo'ljallangan a'lim da om e di. Ta'limda o'liq gende englikka e isha olmadila .
Ayolla a'limi cheklangan da ajada qoldi. Ta'limni diniy a'si dan o'liq aj a a olmadila . An'ana iy
mak abla bilan aqoba da g'alaba qozona olmadila .
Jadidla mao i sohasida muhim isloho la ni boshlab be ishdi, ammo ula ning loyihala i o'liq
amalga oshmadi. Bu bi qa o sababla ga ko' a: moliya iy qiyinchilikla , an'ana iy diniy qa ashla
qa shiligi, siyosiy sha oi ning o'zga ishi a keyinchalik so e hokimiya ining jadidchilik ha aka ini
bos i ishi. Bi oq ula ning boshlagan isloho la i keyinchalik O'zbekis on a'lim izimining
shakllanishiga asos bo'ldi.
Jadidla o'z aoliya i da omida u li o'sqinlikla a jiddiy qa shilikla ga duch kelishdi.
An'ana iy diniy qa ashla a konse a i kuchla ula ning yangilikla iga qa iq qa shilik ko' sa di.
Ko'plab muhaddisla a an'ana iy diniy ahba la yangi usul mak abla ini "bid'a " deb hisoblab,
ula ga qa shi chiqdila . Bu qa shilik ayniqsa qishloq joyla da kuchli bo'lib, yangi pedagogik usulla ni
qabul qilishda ka a muammola yuzaga keldi.
Moliya iy qiyinchilikla jadidla aoliya ining kengayishiga jiddiy o'sqinlik qildi. Mak abla
a nash iyo la ni moliyalash i ishda doimiy muammola ma jud edi. Ko'pgina loyihala ye a li
mablag' yo'qligi sababli o'x ab qoldi yoki cheklangan miqyosda amalga oshi ildi.
Rossiya impe iyasi ma'mu iya i jadidla aoliya iga nisba an ikkilanchan munosaba da bo'ldi.
Ba'zi holla da ula ni qo'llab-qu a lasa, boshqa holla da ula ning aoliya ini cheklab qo'ydi. Bu
beqa o siyosiy muhi jadidla ejala ini uzluksiz amalga oshi ishga imkon be madi.
Ij imoiy qa shilikla ham muhim ol o'ynadi. Boyla a zodagonla yangi a'lim izimini
o'zla ining im iyozla i uchun ahdid deb hisobladila . Ayolla a'limiga nisba an qa shilik ayniqsa
kuchli edi, an'ana iy jamiya ayolla ning a'lim olishiga qa shilik ko' sa di.
So e hokimiya ining o' na ilishi jadidchilik ha aka ining asosiy o'sqinligiga aylandi. 1920-
yilla ning oxi iga kelib, so e ejimi jadidla ni "bu jua milla chila i" deb e'lon qilib, ula ning
aoliya ini bu unlay aqiqladi. Ko'plab jadidla qa ag'on qilindi, ula ning mak abla i yopildi,
nash iyo la i uga ildi.
Ta'lim sohasidagi aqoba ham jiddiy muammo edi. An'ana iy mak abla (mak abxonala ) bilan
aqoba da yangi usul mak abla i o'z o' nini opishda qiyinchilikla ga duch keldi. O a-onala ko'pincha
a zandla ini an'ana iy mak abla ga yubo ishni a zal ko' dila .
367
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Jadidla o'z g'oyala ini a g'ib qilishda il a aloqa muammola iga duch kelishdi. O'zbek ilining
u li she ala i ma judligi a adabiy ilning hali o'liq shakllanmaganligi o'qu ma e ialla ini ya a ish
a a qa ishda qiyinchilikla ug'di di.
Diniy a'si ning kuchli bo'lishi jadidla ning dunyo iy a'lim g'oyala ini amalga oshi ishiga
o'sqinlik qildi. Ko'p holla da ula diniy a'lim bilan dunyo iy a'limni uyg'unlash i ishga majbu
bo'lishdi, bu esa ula ning das labki maqsadla idan che ga chiqishni alab qildi.
Jadidla shaxsiy xa os ida ham ish olib bo ishdi. Ko'plab jadidla o'z g'oyala i uchun a'qibga
uch adi, hibsga olindi yoki su gun qilindi. Bu esa ula ning aoliya ini sezila li da ajada cheklab
qo'ydi.
Bu o'sqinlikla a qa shilikla jadidchilik ha aka ining o'liq po en sialiga e isha olmasligiga
sabab bo'ldi, ammo ula ning boshlagan isloho la i keyingi a lodla uchun asos bo'lib xizma qildi a
mus aqil O'zbekis onning mao i izimini shakllan i ishga hissa qo'shdi.
Jadidchilik ha aka ining a ixiy aj ibasidan kelib chiqqan holda quyidagi akli a yangi
g'oyala ni ilga i su ish mumkin:
Zamona iy a'lim izimida jadidla an'anala ini i ojlan i ish. Yangi pedagogik usulla ni jo iy
e ish, alabala ning mus aqil ik lash qobiliya ini i ojlan i ish. Jadidla omonidan asos solingan
milliy-ma'na iy qad iya la ni zamona iy shaklda o'qi ish.
Mao i sohasida jadidla me osini o' ganish a qay a baholash. Ilmiy adqiqo la olib bo ish,
jadidla asa la ini zamona iy alqin bilan nash e ish. O'qu das u la iga jadidla g'oyala ini
in eg a siya qilish.
Texnologik yangilikla ni jadidchilik g'oyala i bilan uyg'unlash i ish. Raqamli a'lim
pla o mala ida jadidla me osini keng a g'a ish. Sun'iy in ellek yo damida jadidla asa la ini
o' ganish a ahlil qilish.
Jadidchilik g'oyala ini ij imoiy-iq isodiy i ojlanish bilan bi lash i ish. Mao i o qali
adbi ko lik a inno a sion ik lashni i ojlan i ish. Hududla a o mao i loyihala ini amalga oshi ish.
Xalqa o hamko likni i ojlan i ish. Boshqa mamlaka la aj ibasini o' ganish, jahon jadidchilik
ha aka la i bilan aloqala o' na ish. Xalqa o kon e ensiyala a semina la ashkil e ish.
Yoshla ni jadidchilik g'oyala iga jalb qilish. Yosh adqiqo chila uchun g an la a s ipendiyala
ashkil e ish. Talabala klub a loyihala ini qo'llab-qu a lash.
Jadidchilik me osini keng jamoa chilikka ye kazish. Muzeyla , ku ubxonala a madaniya
ma kazla ida doimiy ekspozi siyala ashkil e ish. Omma iy axbo o osi ala ida jadidla aoliya ini
yo i ish.
Ushbu akli la jadidchilik g'oyala ini zamona iy sha oi da i ojlan i ish, ula ni yangi
bosqichga ko' a ishga qa a ilgan. Bu o qali na aqa a ixiy me osni saqlab qolish, balki uni zamona iy
alabla asosida boyi ish a i ojlan i ish mumkin.
Jadidla na aqa mao i sohasida, balki madaniya a adabiyo ning ba cha sohala ida
yangilanishla ki i a boshladila . Abdulla A loniyning "Bi inchi muallim" asa i na aqa da slik, balki
pedagogik qa ashla ining yo qin namunasidi . Unda bolala ga bilim o' ga ishning zamona iy usulla i
akli e ilgan.
Muna a qo i Abdu ashidxono o'z aoliya ida na aqa a'lim, balki jamiya ning ba cha
sohala idagi muammola ga e' ibo qa a gan. U "Ta aqqiy" gaze asida chop e ilgan maqolala ida
qishloq xo'jaligi, sog'liqni saqlash, sa do-so iq masalala ini ko' a gan.
Jadidla ayolla huquqla i a a'limi masalasiga alohida e' ibo be ishgan. Anba o in kabi ayol
mao i pa a la ayolla uchun mak abla ochish, ula uchun da slikla yozish bilan shug'ullangan. Bu
da da ayolla uchun maxsus "Jahon" ju nali nash e ilgan.
368
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Jadidchilik ha aka i u li min aqala da ha xil da ajada i ojlandi. Buxo oda Fayzulla Xo'jaye ,
Xi a da Po'l onniyoz Xudoybe gano , Fa g'onada Abduqodi Muhiddino kabi mahalliy jadidla
aoliya yu i gan. Ha bi min aqaning o'ziga xos sha oi ida jadidchilik g'oyala i u licha amalga
oshi ilgan.
Jadidla o'z aoliya ida na aqa mahalliy, balki xalqa o aj ibadan ham oydalanganla . Ula
Tu kiya, Mis , Rossiyadagi yangilikla a isloho la ni diqqa bilan kuza ib, o'zla ining amaliyo iga
a biq e ishgan.
So e da ida jadidchilik ha aka i qa 'iy aqiqlangan bo'lsa-da, ula ning g'oyala i yashi in
shaklda da om e di. Ko'plab jadidla o'z g'oyala ini so e uzumi sha oi ida moslash i ishga majbu
bo'lishdi.
Mus aqillikdan keyin jadidchilik me osini qay a iklash a o' ganish ishla i keng yo'lga qo'yildi.
Jadidla asa la i qay a nash e ildi, ula ning hayo i a aoliya i haqida ilmiy adqiqo la olib bo ildi.
Zamona iy O'zbekis onda jadidchilik g'oyala i yangi ma'noga ega bo'lmoqda. Global dunyoda
milliy qad iya la ni saqlash, mao i ni i ojlan i ish, jamiya ni mode niza siya qilish masalala i
dolza bligicha qolmoqda.
Jadidla aj ibasi na aqa O'zbekis on, balki boshqa Ma kaziy Osiyo mamlaka la i uchun ham
qimma li hisoblanadi. Ula ning g'oyala i bu un min aqaning i ojlanish s a egiyasiga mos keladi.
Jadidchilik me osini o' ganish a i ojlan i ish na aqa a ixiy adola ni iklash, balki kelajakni
qu ish uchun za u di . Ushbu me os O'zbekis onning kelajakdagi a aqqiyo iga yo'l ko' sa u chi
manba si a ida xizma qiladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
Asosiy manbala :
1.A loniy, A. (1913). Bi inchi muallim. Toshken .
2.Behbudiy, M. (1914). Pedagogika. Sama qand.
3.Muna a qo i Abdu ashidxono . (1915). Ta'lim usulla i. Toshken .
Ilmiy adabiyo la :
4.Ka imo , N. (2010). Jadidchilik ha aka i: a ixi a hozi gi kun. Toshken : Fan.
5.O aboe a, M. (2015). Ma'o i jadidla ining pedagogik qa ashla i. Toshken : Ma'na iya .
6.Saido , A. (2018). Jadidchilik a zamona iy a'lim. Toshken : O‘qi u chi.
Ta ixiy manbala :
7.O‘zbekis on Milliy a xi i. Fond 47, "Mao i jadidla i"
8. Ma kaziy Da la a xi i. Fond R-125, "Jadidchilik ha aka i hujja la i"
Maqolala a adqiqo la :
9. Rahmono , Q. (2020). "Jadidchilik an'anala i a zamona iy a'lim". O‘zbekis on a ixi ju nali, 4-
son.
10.Xolmi zaye a, D. (2019). "Abdulla A loniyning pedagogik me osi". Maa i a madaniya ju nali,
2-son.
