399
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
USMONIY SULTON ABDULHAMID II DAVRI: TA’LIM SIYOSATI VA
UNING NATIJALARI
Abdumajido a Bibiso a Xu shid qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
e-mail: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17739282
Anno a siya: Maqolada Sul on Abdulhamid II da ida Usmoniyla impe iyasida amalga
oshi ilgan a’lim izimi isloho la i ahlil qilinadi. Sul on a’limni da la ni mus ahkamlash osi asi
si a ida ko‘ ib, yangi mak abla ochish, o‘qi u chila ayyo lash izimini akomillash i ish a ayolla
a’limini i ojlan i ishga e’ ibo qa a gan. Isloho la na ijasida yagona o‘qu s anda la i jo iy e ilib,
ilmiy a madaniy hamko lik kuchay i ildi. Shuningdek, G‘a b aj ibasi bilan islomiy qad iya la ni
uyg‘unlash i ish o qali milliy a’lim modelini ya a ishning ahamiya i a’kidlanadi.
Kali so‘zla : Sul on Abdulhamid II, Usmoniyla impe iyasi, a’lim isloho i, ayolla a’limi,
a’limning ma kazlashu i.
Аннотация. В статье анализируются реформы системы образования в Османской
империи во времена султана Абдулхамида II. Султан рассматривал образование как средство
укрепления государства, уделял внимание открытию новых школ, совершенствованию
системы подготовки преподавателей и развитию женского образования. В результате реформ
были введены единые учебные стандарты, усилено научное и культурное сотрудничество. В
статье также подчеркивается значимость создания национальной модели образования через
сочетание западного опыта с исламскими ценностями.
Ключевые слова: Султан Абдулхамид II, Османская империя, реформа образования, женское
образование, централизация образования.
Anno a ion. The a icle analyzes he educa ional e o ms implemen ed in he O oman Empi e
du ing he eign o Sul an Abdulhamid II. The Sul an iewed educa ion as a means o s eng hening
he s a e, ocusing on he es ablishmen o new schools, imp o ing eache aining sys ems, and
p omo ing women’s educa ion. As a esul o hese e o ms, uni ied educa ional s anda ds we e
in oduced, and scien i ic and cul u al coope a ion was s eng hened. The a icle also emphasizes he
impo ance o c ea ing a na ional educa ion model by in eg a ing Wes e n expe ience wi h Islamic
alues.
Keywo ds: Sul an Abdulhamid II, O oman Empi e, educa ion e o m, women’s educa ion,
cen aliza ion o educa ion.
XIX as oxi i a XX as boshla ida Usmoniyla impe iyasi siyosiy, iq isodiy a ij imoiy inqi oz
hola iga ushib qolgan bi pay da Sul on Abdulhamid II (1876–1909) ax ga chiqdi. Shu da da G‘a b
da la la ining ezko i ojlanishi, sanoa a an sohala idagi yu uqla i Usmoniyla impe iyasi
izimining zai omonla ini yanada yaqqol ko‘ sa di. Abdulhamid II da la ni mus ahkamlashning
asosiy yo‘li si a ida a’lim izimini ubdan isloh qilishni maqsad qildi. U o‘z siyosa ini “milla ni ilm
o qali yuksal i ish” g‘oyasiga asoslab, a’limni mus aqil da la ning poyde o i deb bildi. Talha
Uğu luel (“Abdülhamid Han”, 2017) qayd e ishicha, sul on diniy qad iya la ni saqlagan holda
zamona iy an, exnika a che illa ni o‘qi ish izimini yo‘lga qo‘ygan. Asosiy qism: Sul on
Abdulhamid II a’lim isloho la ini xalq a akku ini yangilash a milliy ongni mus ahkamlash osi asi
si a ida ko‘ di. U G‘a b aj ibasini musulmon jamiya iga mos shaklda a biq e di. Shu sababli
isloho la bosqichma-bosqich a diniy qad iya la bilan uyg‘un holda amalga oshi ildi.
1
Uğu luel
1
Talha Uğu luel. Abdülhamid Han. Is anbul: Timaş Yayınla ı, 2017. — 219–222-be la .
400
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ma’lumo la iga ko‘ a, Abdulhamid II qisqa aq ichida minglab yangi o‘qu muassasala ini ashkil
e di. Ula o asida Rüşdiye (o‘ a mak abla ), İdadiye (li sey da ajasidagi a’lim muassasala i) a
Sul aniye (oliy da ajadagi o‘qu yu la i) alohida o‘ in u gan. Shuningdek, u iloya la miqyosida
boshlang‘ich mak abla a mog‘ini kengay i ish haqida a mon chiqa gan. Zeki Sa ıhan (“Osmanlı
Eği im Ta ihi”, 2010) yozishicha, 1900-yilla ga kelib impe iyada 18 mingdan o iq mak ab aoliya
yu i gan.
2
Sul on Abdulhamid II ayolla a’limiga ham e’ ibo qa a di. U ilm jamiya ning ba cha
qa lamla i uchun za u ligini a’kidlab, 1880-yilla da qizla uchun maxsus o‘qu yu la ini ashkil e di.
Bu mak abla da diniy anla bilan bi qa o da a i me ika, adabiyo , geog a iya a san’a kabi
dunyo iy anla ham o‘qi ilgan. Bu yangilik o‘z da ida ayolla sa odxonligini oshi ib, ij imoiy
hayo da ula ning o‘ nini mus ahkamlashga xizma qildi. Shuningdek, u o‘qi u chila ayyo lash
izimini ham yangiladi. Is anbul a yi ik shaha la da Da ülmuallimin (pedagogika o‘qu yu la i)
ashkil e ildi. Ula ning o‘qu das u la iga G‘a b aj ibasiga moslash i ilgan izika, kimyo, a ix,
geog a iya a ma ema ika kabi anla ki i ildi. Shu o qali yangi a lod o‘qi u chila i zamona iy
me odla da a’lim be ish imkoniga ega bo‘lishdi. S an o d J. Shaw (“His o y o he O oman Empi e
and Mode n Tu key”, 1977) a’kidlashicha, Abdulhamid II da ida a’lim ma kazlashgan da la
izimiga aylan i ilib, bu un mamlaka bo‘ylab yagona o‘qu s anda la i jo iy e ilgan.
3
Bu esa ilmiy,
madaniy a ma’mu iy bi lashu ni kuchay i gan. İlbe O aylı (“İmpa a o luğun En Uzun Yüzyılı”,
2019) esa sul on siyosa ini “ilm- anni e’ iqod bilan uyg‘unlash i ish” amoyiliga asoslangan deb
baholaydi.
4
Mad asala da ham isloho la amalga oshi ilib, diniy a’lim bilan bi qa o da dunyo iy
anla o‘qi ila boshlandi. Bu esa diniy a zamona iy bilim o‘ asidagi a o u ni kamay i ib,
o‘qu chila ning keng ik lashini a’minladi.
Sul on Abdulhamid II omonidan amalga oshi ilgan a’lim isloho la i Usmoniyla impe iyasi
a ixida yangi da ni boshlab be di. U a’limni aqa bilim manbai emas, balki milliy mus aqillik a
a aqqiyo ning asosiy osi asi si a ida ko‘ di. Isloho la na ijasida yangi mak abla , yagona o‘qu
das u la i, ayolla uchun o‘qu yu la i hamda o‘qi u chila ayyo lash izimi shakllandi. Eng
muhimi, Abdulhamid II G‘a b ilmiy yu uqla ini islomiy qad iya la bilan uyg‘unlash i ib, o‘ziga xos
milliy a’lim modelini ya a di. Uning a’lim siyosa i keyinchalik Tu kiya Respublikasining
zamona iy a’lim izimiga zamin bo‘ldi. Abdulhamid II ning “ilm o qali milla ni yuksal i ish” g‘oyasi
bugungi kunda ham dolza b bo‘lib, a’lim a ma’na iya uyg‘unligining a ixiy namunasi si a ida
qad lanadi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Talha Uğu luel. Abdülhamid Han. Is anbul: Timaş Yayınla ı, 2017. — 219–222-be la .
2. İlbe O aylı. İmpa a o luğun En Uzun Yüzyılı. Is anbul: K onik Ki ap, 2019.
3. S an o d J. Shaw. His o y o he O oman Empi e and Mode n Tu key. Camb idge Uni e si y
P ess, 1977.
4. E ik J. Zü che . Tu key: A Mode n His o y. I.B. Tau is, 2004.
2
İlbe O aylı. İmpa a o luğun En Uzun Yüzyılı. Is anbul: K onik Ki ap, 2019.
3
S an o d J. Shaw. His o y o he O oman Empi e and Mode n Tu key. Camb idge Uni e si y P ess, 1977.
4
E ik J. Zü che . Tu key: A Mode n His o y. I.B. Tau is, 2004.
401
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
5. Zeki Sa ıhan. Osmanlı Eği im Ta ihi. Anka a: Tü k Ta ih Ku umu Yayınla ı, 2010.
